Gaius - Polski Serwis Naukowy

Ten artykuł dotyczy jurysty rzymskiego - Gajusza. Zapoznaj się również z: inne znaczenia tej nazwy.

Gajusz, Gaius (II w. n.e.) – jurysta rzymski, znany głównie jako autor Instytucji Gajusza.

Niewiele wiadomo o jego życiu. Urodził się prawdopodobnie pod koniec panowania cesarza Trajana (53-117), a zmarł około 180 r. n.e. Fakt, że znane jest jedynie jego imię, a w jego stylu pisania występują formy greckie, może wskazywać, że mieszkał w którejś z rzymskich prowincji wschodnich. Nie jest to jednak pewne. Sam Gajusz jest uznawany w środowiskach naukowych za postać bardzo tajemniczą i kontrowersyjną.

Ius publice respondendi – uprawnienie, przywilej nadawany niektórym prawnikom rzymskim przez cesarza. Nadany pierwszy raz przez cesarza Augusta. To uprawnienie, w myśl zasady ex aequo et bono pozwalało prawnikom korygować surowe i niesprawiedliwe zasady prawa. Prawnicy udzielali w ten sposób opinii "pod autorytetem cesarza". Powstała w ten sposób kategoria jurystów o autorytecie uznanym oficjalnie przez cesarza. Ci juryści "autoryzowani" wpływali w sposób stanowczy na kierunek orzecznictwa, a ich zgodna opinia uzyskała znaczenie prawotwórcze.

Marek Ulpiusz Trajan (Marcus Ulpius Traianus, Imperator Caesar Nerva Traianus Augustus; ur. 18 września 53 w Italice, zm. 9 sierpnia 117 w Selinusie) - syn Marcusa Ulpiusa Trajanusa (dowódca rzymski, stronnik Wespazjana w wojnie domowej w roku 69, później namiestnik Syrii) i jego żony - Marcii, brat Ulpii Marciany. Początkowo, podobnie jak ojciec sprawował władzę nad Syrią, potem objął dowództwo nad legionami nadreńskimi. W 97 roku został adoptowany przez Nerwę jako jego następca. Cesarz rzymski od 98 roku.

W swojej działalności Gajusz zajmował się głównie nauczaniem prawa rzymskiego. Nie posiadał ius publice respondendi, nie piastował funkcji publicznych, nigdy nie był też cytowany przez współczesnych mu jurystów klasycznych. Dopiero po śmierci doceniono jego dorobek prawny. W 426 r. wraz z Papinianem, Paulusem, Ulpianem i Modestinusem został wymieniony w Ustawie o cytowaniu. Wiele fragmentów z jego komentarzy i monografii weszło następnie w skład Digestów, a Instytucje Gajusza posłużyły jako podstawa dla nowych Instytucji Justyniana.

Prawo rzymskie – termin oznaczający najczęściej prawo starożytnego Rzymu, które rozwijało się od czasów prawa zwyczajowego, aż do kodyfikacji Justyniana I Wielkiego (VI wiek n.e.). Prawo rzymskie miało istotny wpływ na rozwój prawodawstwa europejskiego (tzw. recepcja prawa rzymskiego) w postaci prawa powszechnego (ius commune) w średniowieczu, pandektystykę (usus modernus pandectarum), która osiągnęła swoje apogeum w XIX wieku, a także na współczesną naukę, rozwijaną jako przedmiot uniwersytecki.

Konstytucja raweńska (ustawa o cytowaniu) – uchwalona w roku 426 w Rawennie przez cesarza Walentyna III. Przyznawała tekstom pięciu wybitnych rzymskich jurystów status równy z ustanowionym prawem.

Instytucje Gajusza

Instytucje Gajusza, Institutiones - podręcznik do nauki prawa napisany przez Gajusza około 160 r. n.e. Składa się z 4 ksiąg. Przełomowa była zastosowana w nim systematyka prawa, które zostało podzielone na trzy działy:

ius quod ad personas pertinet (dotyczące osób)

ius quod ad res pertinet (dotyczące rzeczy)

ius quod ad actiones pertinet (dotyczące powództw)

Do XIX w. Instytucje Gajusza znane były wyłącznie dzięki fragmentom z Digestów i Instytucjom Justyniana. Dopiero w 1816 r. w bibliotece kapituły w Weronie zostały one odkryte przez Bartholda Niebuhra. To wydarzenie miało ogromny wpływ na rozwój wiedzy na temat prawa rzymskiego, szczególnie okresu prawa klasycznego.

Kodeks Justyniana (Codex Iustinianus) to jedna z trzech części wielkiej kompilacji prawa rzymskiego podjętej w latach 528 - 534 przez cesarza Justyniana I Wielkiego, znanej pod średniowieczną nazwą Corpus Iuris Civilis.

Cytując Instytucje Gajusza najpierw umieszcza się literę G, a następnie numer księgi i numer fragmentu. np.: G. 2,78 oznacza, że ten tekst to 78 fragment z drugiej księgi Instytucji Gajusza.

Przypisy

Sprawozdanie w CPH 21, 1969, z. 1, s. 204-210 (W. Wołodkiewicz).
tej nazwy używa się dla rozróżnienia od wydanych w 533 r. n.e. Instytucji Justyniana, wchodzących w skład Corpus Iuris Civilis. Oba dzieła zostały w oryginale zatytułowane Institutiones

Bibliografia

Bojarski W., Dajczak W., Sokala A., Verba Iuris. Reguły i kazusy prawa rzymskiego, s. 138-139, Toruń 2000, ISBN 83-7285-021-6

Rozwadowski W., Prawo rzymskie, Poznań 1992, ISBN 83-900964-5-5

Kolańczyk K., Prawo rzymskie, §21, Warszawa 2000

Linki zewnętrzne

Na tej stronie znajduje się elektroniczna wersja Instytucji Gajusza w tłumaczeniu na język angielski.