Ten artykuł dotyczy metalu. Zapoznaj się również z: Gal (ujednoznacznienie).

31

Ga

Gal (Ga, łac. gallium) – pierwiastek chemiczny z bloku p układu okresowego, o liczbie atomowej 31. Jest łatwo topliwym, srebrzystobiałym, miękkim metalem. Topi się już w temperaturze 29,76 °C i trzymany w dłoni zamienia się w ciecz. Jest również wyjątkowo kruchy: uderzona próbka rozpada się, rozbija niczym szkło. Odłamki mają wtedy przełam podobny do przełamu szkła.

Występuje w ilościach śladowych w boksycie, kaolinicie i rudach cynku. Na skalę przemysłową uzyskuje się go z boksytu. Ciekawą własnością galu jest jego niska temperatura topnienia i wysoka temperatura wrzenia, dzięki czemu stosuje się go przy produkcji termometrów wysokotemperaturowych. Stopy galu z indem i cyną mają jeszcze niższą temperaturę topnienia (do ok. -20 °C). W przeciwieństwie do rtęci, gal i jego związki nie są trujące. Powszechnie wykorzystywanym związkiem galu jest arsenek galu, będący półprzewodnikiem, mającym wiele zastosowań.

Gal posiada 2 trwałe izotopy (69, 71) i 8 radioaktywnych, o krótkich czasach połowicznego rozpadu.

Odkrycie

Gal został odkryty w 1875 r. podczas analizy widmowej błyszczu cynkowego. Francuski chemik Lecoq de Boisbaudran zauważył kilka fioletowych prążków zwiastujących istnienie nieznanego dotąd pierwiastka. W tym samym roku uzyskał wolny gal, poddając elektrolizie amoniakalny roztwór siarczanu galu. Gal wydzielił się na platynowej katodzie.

Istnienie galu, na podstawie prawa okresowości pierwiastków, przewidzieli Dymitr Mendelejew (1869) i niemiecki chemik Julius Lothar Meyer (1870). Mendelejew nadał mu nazwę ekaglin i przepowiedział jego właściwości. Po odkryciu galu okazało się, że przewidywania Mendelejewa potwierdziły się. Zgadzała się wartościowość (+3), taka sama, jak glinu. Mendelejew przepowiedział że masa atomowa będzie wynosić 68, Boisbaudran stwierdził, że jest ona równa 69,865. Mendelejew twierdził, że ekaglin będzie tworzyć ałuny, co też się potwierdziło. Jedynie ciężar właściwy, podany przez Boisbaudrana, znacznie różnił się od przewidywań Mendelejewa. Dlatego Mendelejew zwrócił się listownie do odkrywcy, prosząc go, by zechciał jeszcze raz sprawdzić swoje pomiary, bowiem ciężar właściwy galu powinien według niego wynosić ok. 6 g/cm³. Po sprawdzeniu okazało się, że pomiary Boisbaudrana faktycznie były błędne i ciężar właściwy galu wynosi 5,935 g/cm³. Później, po przeprowadzeniu bardziej precyzyjnych pomiarów, stwierdzono, że wynosi on 5,904 g/cm³.