Mapa obecnego terytorium Ukrainy z zaznaczonym obszarem Galicji Wschodniej

Położenie Galicji Wschodniej na mapie Polski

Mapa Galicji Wschodniej z podziałem na powiaty (1910)

Galicja Wschodnia – to określenie używane po 1850 roku (w okresie zaboru austriackiego) dla wschodnich terenów Królestwa Galicji i Lodomerii ze Lwowem, Stanisławowem, Tarnopolem, Przemyślem, Sanokiem i Krosnem. Stolicą tego regionu był Lwów.

Austria i Austro-Węgry

W marcu 1849 od Galicji odłączono, wcześniej do niej należącą, Bukowinę, tworząc nowy kraj koronny - Księstwo Bukowiny. Ostatecznie granice Galicji ustalono na kongresie wiedeńskim, natomiast krajem koronnym Galicja stała się od 1849. W 1850 przeprowadzono rozdział jurysdykcji sądowej (sądu apelacyjnego II instancji) na dwa okręgi z siedzibami we Lwowie i Krakowie. Do tego podziału dostosowano podział izb adwokackich, notarialnych, lekarskich, aptekarskich, handlowych i przemysłowych. Stało się to podstawą późniejszego wydzielenia Galicji Zachodniej i Wschodniej. Sądowi apelacyjnemu we Lwowie podlegało 10 okręgów sądowych: Kołomyja, Tarnopol, Stanisławów, Brzeżany, Złoczów, Stryj, Lwów, Sambor, Przemyśl i Sanok. Obszar jurysdykcji sądu apelacyjnego we Lwowie (czyli generalnie Galicji Wschodniej) wynosił 55 300 km², i był zamieszkały przez 5 337 000 osób (1910).

Przy wprowadzaniu podziału administracyjnego i sądowego, władze austriackie nie kierowały się zasadami historycznymi, lecz narodowościowymi. Linia podziału była również uważana za granicę etnograficzną pomiędzy polską i ukraińską częścią Galicji.

W 1902 Galicja Wschodnia liczyła 50 powiatów (a w nich 3734 gminy i 3488 obszarów dworskich) i miasto wydzielone Lwów. W Galicji w latach 1857, 1880, 1890, 1900 i 1910 przeprowadzono spisy ludności, w oparciu o dwa kryteria - wyznanie i język (nie pytano o narodowość). Ponieważ Żydzi (nie mogąc zadeklarować jidisz, który nie był uznany za język, lecz za gwarę języka niemieckiego) deklarowali zwykle znajomość języka polskiego, stąd można ich odnaleźć jedynie według wyznania. Przyjmuje się, że w 1910 w Galicji Wschodniej mieszkało 3 791 tysięcy Rusinów (71,1%), 770 tysięcy Polaków (14,4%), 660 tysięcy Żydów (12,4%), 65 tysięcy Niemców/Austriaków (1,2%). Według wyznania było to 61,7% grekokatolików, 25,3% rzymskich katolików, 12,4% Żydów. W miastach przeważali zdecydowanie Polacy i Żydzi, na wsi - Ukraińcy. Na co dzień posługiwanie się językiem ruskim zadeklarowało blisko 59% ankietowanych, językiem polskim - prawie 40%..

Porównując spisy z lat 1857 i 1900, można zauważyć, że stopniowo postępował przyrost ludności polskiej. Działo się to poprzez napływ ludności polskiej z Galicji Zachodniej do rozparcelowywanych majątków, sprowadzanie polskich pracowników do administracji i szkolnictwa, jak również na skutek procesu asymilacyjnego Ukraińców (szczególnie inteligencji).

Zachodnioukraińska Republika Ludowa i wojna polsko-ukraińska

1 listopada 1918 roku, w sytuacji rozpadu monarchii austrowęgierskiej politycy ukraińscy proklamowali we Lwowie samowładnie Zachodnioukraińską Republikę Ludową, która w oparciu o oddziały ukraińskie z armii Austro-Węgier objęła w listopadzie 1918 pod kontrolę zbrojną całe terytorium Galicji Wschodniej. Polska ludność Lwowa, dążąc do przywrócenia przedrozbiorowego stanu historycznego i przyłączenia miasta do odradzającego się państwa polskiego rozpoczęła już tego samego dnia (1 listopada) zbrojne przeciwdziałanie, które przekształciło się w regularną wojnę polsko-ukraińską, zakończoną w sierpniu 1919 wyparciem przez Wojsko Polskie oddziałów Armii Halickiej za Zbrucz, a tym samym upadkiem ukraińskiej kontroli zbrojnej nad Galicją Wschodnią i rozpadem rządu ZURL. W umowie warszawskiej w kwietniu 1920 rząd URL Symona Petlury uznał przynależność Galicji Wschodniej do Polski, akceptując rzekę Zbrucz za granicę polsko-ukraińską. W czasie wojny polsko-bolszewickiej, w lipcu 1920 Armia Czerwona prowadziła ofensywę na Lwów, czasowo okupując część Galicji Wschodniej i ustanawiając marionetkową Galicyjską Socjalistyczną Republikę Rad z siedzibą władz w Tarnopolu. W walkach z Armią Czerwoną w Galicji uczestniczyły siły sojuszniczej Armii Ukraińskiej Republiki Ludowej, broniąc pod dowództwem gen Omelianowycza-Pawlenki linii Dniestru, a przeciw Polsce u boku Armii Czerwonej wystąpiły: Czerwona Ukraińska Halicka Armia, 1 Ukraińska Armia Radziecka, 2 Ukraińska Armia Radziecka i 3 Ukraińska Armia Radziecka. W traktacie ryskim granicę między Polską a Ukraińską SRR na odcinku galicyjskim ustalono na Zbruczu, co wobec nieuznawania Rosji sowieckiej i USRR na forum międzynarodowym miało jedynie charakter dwustronny (wyrzeczenia się pretensji sowieckich do Galicji Wschodniej).

 Osobne artykuły: Zachodnioukraińska Republika Ludowa, Bitwa o Lwów 1918-1919, Wojna polsko-ukraińska, wojna polsko-bolszewicka, linia Curzona i traktat ryski (1921).