Galijamb - Polski Serwis Naukowy

Galijamb (łac. galliambus), czyli inaczej tetrametr joński katalektyczny – iloczasowa miara wierszowa wywodząca się z Grecji, a stosowana w starożytnej Grecji i Rzymie do kompozycji utworów o tematyce mitologicznej związanej z kultem Cybele oraz mitem o Attisie.

Jedynym - ale za to całkiem długim, bo liczącym 93 wersy - wierszem napisanym w tym metrum, jaki zachował się w całości do naszych czasów, jest "Attis" (utwór nr 63) Katullusa.

Heksametr daktyliczny (łac. versus hexameter dactylicus) – najstarsze znane metrum europejskiej poezji epickiej. Heksametrem napisane są dwie najstarsze greckie epopeje Iliada i Odyseja Homera. Stał się kanonicznym wierszem starożytnej epiki greckiej oraz - po zarzuceniu wiersza saturnijskiego, także łacińskiej.

Mora (łac.) - jest jednostką iloczasu używaną w fonologii, określającą "wagę" sylaby (która decyduje o synchronizacji czasowej i akcentowaniu) w niektórych językach. Podobnie jak wiele innych pojęć lingwistycznych, dokładna definicja mory jest dyskusyjna. Pojęcie to (oznaczające dosłownie "odstęp czasu") pochodzi z łaciny, gdzie było używane jako odpowiednik greckiego słowa χρόνος chronos (czas) w kontekście metrycznym.

Z poetów rzymskich galijambem posługiwał się poza tym Marek Terencjusz Warron oraz Mecenas - z ich twórczości przetrwały fragmenty składające się z oderwanych wersów. Podobnie z greckich galijambów ostały się dwa anonimowe fragmenty liczące razem trzy wersy.

Struktura metryczna

Teoria

Galijamb, podobnie jak heksametr daktyliczny, jest wierszem izochronicznym. Pojedynczy wers składa się z czterech joników a minore, przy czym w ostatniej stopie zachodzi kataleksa, tj. brakuje jej czwartej sylaby. Ostatnia sylaba wersu jest obojętna co do długości, gdy jest krótka, uzupełnia ją pauza o długości 1 mory. Stąd całkowita długość galijambu wynosi 22 mory.

Kataleksa – w wierszu iloczasowym zjawisko skrócenia stopy kończącej wers lub człon wersowy o jedną lub dwie sylaby stanowiące część lub całość tezy.

Kybele (hetyckie Kubaba, gr. Kybele lub Kybebe, łac. Cybele lub Cybebe) to frygijska bogini płodności, urodzaju, wiosny i miast obronnych. Była czczona od tysiącleci w całej Azji Mniejszej jako Wielka Macierz. Na jej cześć tańczyli Korybanci. W mitologii frygijskiej młodym kochankiem Kybele był Attis.

Cezura dzieli wers po drugiej stopie, a w obu powstałych w ten sposób członach obowiązkowa jest anaklaza. Podstawowy schemat metryczny galijambu jest następujący:

| || |

Galijamb Katullusa

U Katullusa pierwsze dwa elementy stopy pierwszej oraz trzeciej (pierwsza teza wersu i pierwsza teza po cezurze) mogą ulec ściągnięciu w sylabę długą. Podobnie pierwsza i przedostatnia arsa (na schemacie powyższym, trzecia sylaba od początku oraz trzecia sylaba od końca) mogą ulec rozwiązaniu w dwie krótkie. Z analizy częstotliwości tych zjawisk w zachowanym utworze można wywnioskować, że zasadniczy schemat galijambu Katullusa przedstawia się następująco:

Metrum (miara, wzorzec rytmiczny) – w nauce o wierszu obok pojęcia rymu wprowadza się również pojęcie metrum najczęściej dla oznaczenia rymu najzupełniej regularnego, bądź też wzorcowej miary rytmicznej, która każdorazowo aktualizuje się w materiale fonicznym konkretnego utworu. Termin "metrum" albo "wiersz metryczny" bywa używany również w węższym zakresie w odniesieniu do wiersza antycznego, a w poezji nowożytnej jako określenie wiersza sylabotonicznego (stopowego), zwanego również miarowym.

Gaius Cilnius Maecenas (ur. 13 kwietnia 70 p.n.e., zm. 8 p.n.e.) - rzymski polityk, doradca i przyjaciel Oktawiana Augusta, poeta i patron poetów, między innymi Wergiliusza, Horacego i Propercjusza. Jego nazwisko stało się nazwą protektora sztuki i nauki.

| || |

Przykład: Super alta vectus Attis || celeri rate maria

W części przed cezurą pokrywa się on z teoretycznym schematem galijambu pokazanym powyżej, z okazjonalnymi ściągnięciami i rozwiązaniami w pierwszej stopie. W stopie drugiej rozwiązaniu na dwie krótkie może ulegać pierwsza sylaba, reszta zostaje bez zmian.

W stopie trzeciej (pierwszej po cezurze) teza ulega okazjonalnym ściągnięciom. To samo dotyczy przedostatniej arsy wersu, która - odmiennie niż to widać na pierwszym schemacie - jest poza tym stale rozwiązana.

Marcus Terentius Varro – zwany też Warronem z Reate (łac. Reatinus), w odróżnieniu od poety Warrona z Ataksu. Uczony i pisarz rzymski, w karierze politycznej doszedł do urzędu pretora. Urodził się (przypuszczalnie) w Reate (obecnie Rieti) w 116 p.n.e., zmarł w 27 p.n.e. Uczeń filologa Luciusza Eliusza Stilona i filozofa Antiocha z Askalonu.

Iloczas to opozycja fonologiczna samogłosek długich i krótkich. Z iloczasem mamy do czynienia wówczas, gdy w jakimś języku dwa wyrazy lub dwie formy różnią się między sobą tylko długością samogłoski i ta różnica długości decyduje o różnicy znaczenia.