Gandalf - czarodziej - Polski Serwis Naukowy

Ten artykuł dotyczy postaci z mitologii Tolkiena. Zapoznaj się również z: inne osoby o tym imieniu.

Gandalf – postać literacka ze stworzonej przez J. R. R. Tolkiena mitologii Śródziemia, jeden z głównych bohaterów powieści Hobbit i Władca Pierścieni.

Życiorys

W Amanie

Gandalf (Elf Różdżki), zwany także Mithrandirem, czyli Szarym Pielgrzymem, był jednym z Majarów o imieniu Olórin. Uchodził za najmądrzejszego wśród innych Majarów mieszkających w Amanie, przebywał często w Lórien, wiele wędrował i nierzadko odwiedzał dom Nienny – od niej to nauczył się on cierpliwości, spokoju oraz umiłowania dla wszystkich istot zamieszkujących Ardę. Olórin kochał Quendich, nawiedzał ich w postaci niewidzialnej lub w postaci jednego z nich i czynił to w taki sposób, że Pierworodni nie wiedzieli, skąd pochodzą wizje oraz pomysły. Z czasem Olórin został przyjacielem wszystkich Dzieci Ilúvatara, a ci, którzy słuchali jego rad, dźwigali się z rozpaczy i odpychali od siebie wizje ciemności.

Edda starsza – najstarszy zabytek piśmiennictwa islandzkiego, datowany na IX wiek n.e. Edda starsza, zwana też Eddą poetycką, składa się z 29 pieśni, z których 10 było poświęconych bogom (mityczne) oraz 19 poświęconym bohaterom i wojownikom, napisanych stylem, który od niej właśnie został nazwany eddycznym. Pieśni Eddy starszej to utwory mitologiczne oraz pieśni heroiczne; są one bogatym źródłem wiedzy o staroskandynawskich zwyczajach i wierzeniach. Wszystkie pieśni Eddy są anonimowe, prawdopodobnie ich autorzy powtórzyli tylko zasłyszane opowieści.

Władca Pierścieni (tytuł oryginału: The Lord of the Rings) to powieść fantasy J.R.R. Tolkiena, dziejąca się w jego fikcyjnym świecie zwanym Śródziemiem.

Istari

Przybył do Śródziemia w Trzeciej Erze około roku 1100 z woli, jak powiadają, samego Eru, jako jeden z Istari razem z przynajmniej czterema innymi: Curunirem, Aiwendilem oraz Alatarem i Pallando, aby służyć radą i pomocą tym, którzy sprzeciwiali się woli Saurona. Gandalf był posiadaczem ognistej Naryi. Ów pierścień czarodziej otrzymał w momencie swego przybycia do Śródziemia od Círdana. Gandalf używał w walce Glamdringa.

Kalevala (Kalevala - dosłownie Kraina Kalevy, ważnego mitycznego bohatera Finów, Estończyków, Karelów i innych ludów bałtyckofińskich) to poemat epicki składający się z pieśni ludowych (tzw. run) i legend z terenów Finlandii, Estonii, Karelii i innych terenów, zebranych i opracowanych w XIX wieku przez Eliasa Lönnrota. Kalevala nazywana jest fińskim eposem narodowym. Kalevala to odpowiednik estońskiego eposu Kalevipoeg ("Syn Kalevy"), napisanego przez estońskego autora Friedricha Reinholda Kreutzwalda. Kalevala Przyczyniła się do budzenia świadomości narodowej, wyzwolenia Finlandii spod panowania Rosji i wywarła duży wpływ na współczesną kulturę i sztukę fińską. 28 lutego w Finlandii obchodzi się Dzień Kalevali.

Gandalf – imię męskie pochodzenia germańskiego, pochodzące z Katalogu karłów, jednej z części poematu Voluspa, który jest częścią Eddy starszej, gdzie było to imię jednego z karłów. Nazwa pochodzi od staronordyckich słów gandr (różdżka) i álfr (elf).

W oczach mieszkańców Śródziemia

Według Niedokończonych opowieści niektóre dzieci Iluvatara podejrzewały, że Gandalf jest wręcz Valarem, wcieleniem Manwego, jednak sam autor podaje tę hipotezę w wątpliwość. Imię Gandalf nadali mu Ludzie Północy (według notatek opublikowanych we wspomnianym wyżej źródle znaczy ono "Elf Różdżki"). Tharkûnem zwali go krasnoludowie (imię to znaczy to samo, co Gandalf). Mithrandirem (sin. Szary Pielgrzym) zwali go elfowie, jak również ludzie posługujący się sindarinem (mieszkańcy Gondoru i Arnoru). Imię Incánus jest niepewnego pochodzenia.

Valarowie (quen. Vala – potęga, lm. Valar) – fikcyjne postacie stworzone przez J. R. R. Tolkiena w mitologii Śródziemia, ci z anielskich istot (Ainurów), zwanych czasem przez ludzi bogami, którzy zamieszkują krainę Valinor na zachodnim kontynencie Amanu.

Sindarin (quen. "szaro-elfi", w wolnym tłumaczeniu "(język) szaro-elficki", inaczej: język sindariński) to sztuczny język opracowany przez Tolkiena na potrzeby elfów z Beleriandu, zwanych także Sindarami (quen. Szare Osoby, w wolnym tłumaczeniu Szare Elfy). Jego fonologia oparta jest w dużej mierze na języku walijskim.

Etymologia

Postać Gandalfa była wzorowana na głównym bohaterze fińskiego eposu narodowego Kalevala, czarodzieju imieniem Väinämöinen. Sam wygląd Gandalfa, jako starca w spiczastym kapeluszu, jest prawdopodobnie inspirowany postacią Odyna.

Imię Gandalf pochodzi z Katalogu karłów, jednej z części skandynawskiego poematu Voluspa, który jest częścią Eddy starszej. Było to w poemacie imię jednego z krasnoludów. Imię to nosił legendarny norweski król Gandalf Alfgeirsson i imię to w norweskiej mitologii posiada elficki król.

Niedokończone Opowieści Númenoru i Śródziemia (ang. Unfinished Tales of Númenor and Middle-earth) to zbiór tekstów J. R. R. Tolkiena dotyczących stworzonej przez niego mitologii Śródziemia, których nie zdążył dokończyć za życia, zredagowanych przez jego syna, Christophera Tolkiena i wydanych w 1980 roku. Teksty składające się na Niedokończone Opowieści uzupełniają wątki poruszone we wcześniej wydanych dziełach Tolkiena - Władcy Pierścieni oraz Silmarillionie oraz wiedzę dotyczącą stworzonego przez niego świata. Niedokończone Opowieści zawierają też uzupełniony indeks nazw własnych związanych z dziejami Śródziemia.

Hobbit, czyli tam i z powrotem (ang. The Hobbit or There and Back Again) - powieść autorstwa J. R. R. Tolkiena, wydana w 1937 roku. Opowiada o wyprawie podjętej przez hobbita Bilba Bagginsa, trzynastu krasnoludów (Thorin, Oin, Glóin, Balin, Dwalin, Fíli, Kíli, Dori, Nori, Ori, Bifur, Bofur, Bombur) i czarodzieja Gandalfa do siedziby smoka Smauga, która ma na celu zabicie go i odzyskanie zagarniętego przez niego skarbu. Powieść uznawana jest za prolog Władcy Pierścieni.

Pierwowzór Gandalfa

Humphrey Carpenter w biografii z roku 1977 napisał, że w roku 1911 Tolkien, wracając z wakacji w Szwajcarii, kupił kilka kartek pocztowych z reprodukcjami obrazów. Wśród nich znalazła się praca niemieckiego artysty Josefa Madlenera Der Berggeist (Duch Gór), przedstawiająca starszego mężczyznę siedzącego na skale, pod sosną. Miał on białą długą brodę, ubrany był w kapelusz z szerokim rondem i długi płaszcz. Rozmawiał z białym młodym jelonkiem, który obwąchiwał jego wyciągniętą rękę. Wyglądał na osobę z dużym poczuciem humoru i empatią, pozwalającą zrozumieć inne istoty. W tle widoczne były wysokie skaliste góry. Tolkien pieczołowicie zachował tę pocztówkę, a na kopercie, w którą była zapakowana, dużo później napisał „Origin of Gandalf" (Pierwowzór Gandalfa).

Väinämöinen (od väinä - szeroka, spokojna rzeka) - w mitologii fińskiej najstarszy syn bogini Ilmatar, wiekowieczny zaklinacz, główna postać Kalevali. Przebywał w łonie swojej matki przez 730 lat, kiedy się urodził posiadał już wielką mądrość. Ściął dąb, który przesłaniał słońce i księżyc, pokonał w pojedynku Joukuhainena, który obiecał mu swoją siostrę, Aino, ta jednak rzuciła się do morza i zmieniła w rybę. Następnie Väinämöinen wybrał się szukać żony do Pohjoli, gdzie pani Pohjoli, Louhi przyrzekła mu rękę swojej córki, jeśli ten przyśle Ilmarinena, który wykuje jej czarodziejski młynek Sampo. Väinämöinen czarami zmusił brata do wyprawy do Pohjoli, gdzie ten wykuł Sampo, Louhi nie dotrzymała jednak obietnicy. W końcu jednak córka Louhi dostała się Ilmarinenowi, a Väinämöinen śpiewał pieśni na ich weselu. Po jej śmierci Väinämöinen, Ilmarinen i Lemminkäinen popłynęli do Pohjoli odebrać Louhi Sampo, który zginął w morzu wraz z kantelą Väinämöinena. Väinämöinen odpłynął z Kalevali miedzianą łodzią, zapowiedział jednak swój powrót.

Eru (w quen. Jedyny), zwany również Ilúvatarem (w quen. Ojciec Wszechrzeczy) – w dziełach J. R. R. Tolkiena najwyższy Bóg, stwórca aniołów (Ainurów), Wszechświata (Eä), Ziemi (Ardy) i jej mieszkańców. Jest jedynym, wszechmocnym stwórcą, lecz opiekę nad Ardą przekazał Ainurom (a właściwie piętnastu najpotężnejszym spośród tych, którzy zstąpili do Ardy - Valarom).

Przypisy

The painting from which Tolkien drew inspiration for Gandalf (ang.). The Tolkien Society. [dostęp 2011-06-29].

Linki zewnętrzne

Pocztówka która zainspirowała Tolkiena do stworzenia postaci Gandalfa