Ganeśa - Polski Serwis Naukowy

Postać Ganeśi przyrównywana do mantry Om

Ganeśa (dewanagari गणेश ; transliteracja Gaṇeśa, ang. Ganesha) znany też jako Ganapati i Winajaka (skt. Pan Zastępów ) – w mitologii indyjskiej przywódca ganów (pośrednich bóstw), dew mądrości i sprytu, patron uczonych i nauki, opiekun ksiąg, liter, skrybów i szkół. Syn Śiwy i Parwati. Uważany za patronującego fragmentowi przestrzeni sakralnej w ćakrze muladhara.

Wisznuizm (nazywany czasami niepoprawnie spolszczoną nazwą wajsznawizm) - gałąź hinduizmu, w której Wisznu lub jeden z jego awatarów wielbiony jest jako Bóg. Najpopularniejszą religią wisznuicką jest krysznaizm.

Smartyzm, (lub Smarta Sampradaja, czyli Tradycja Smarty), to jeden z odłamów hinduizmu (obok wisznuizmu, śiwaizmu i śaktyzmu), cechujący się kultowym henoteizmem i katenoteizmem (zdania na ten temat są jednak podzielone i część osób uważa to za kierunek monistyczny).

Ganeśa usuwa wszelkie przeszkody i zapewnia powodzenie w najróżniejszych przedsięwzięciach, dlatego (m.in.) ceremonie religijne zaczyna inwokacja skierowana do niego, a dzieła literackie otwiera zwykle poświęcona mu dedykacja. Jest także uznawany za boga obfitości i dobrobytu – jako taki patronuje kupcom i bankierom. Uosabia witalność i żywotność. Pod dyktando legendarnego Wjasy miał spisać własnym kłem Mahabharatę, lub też (według innych wersji mitu) pod dyktando Walmiki spisać Ramajanę.

Tybetański Region Autonomiczny (tybet.: བོད་རང་སྐྱོང་ལྗོངས་, Bod-rang-skyong-ljongs; chiń.: 西藏自治区; pinyin: Xīzàng Zìzhìqū) – region autonomiczny Chińskiej Republiki Ludowej ze stolicą w Lhasie. Powstał w 1965 roku w wyniku połączenia dotychczasowego regionu Tybet i terytorium Qamdo. Obejmuje jednak jedynie 1,2 z 2,5 mln km² terytorium historycznego Tybetu.

Rylec – narzędzie do rytowania używane w niektórych technikach graficznych. Składa się z ostrza stalowego o przekroju rombowym lub kwadratowym, osadzonego w uchwycie o zakończeniu półkulistym.

Ikonografia

Ganeśa

Przedstawiany jest zwykle jako czteroręki mężczyzna o głowie słonia z jednym kłem (drugi posłużył mu za rylec do pisania, bądź został mu odrąbany przez Paraśuramę) i o złotej (lub czerwonej) skórze. W jednej z rąk trzyma zwykle naczynie ze słodyczami.

Parwati ( dewanagari पार्वती, tamilski: பார்வதி, ang. Parvati ) - bogini hinduistyczna reprezentująca łagodny aspekt Śakti, mocy boga Śiwy. Początkowo odrębna od innych plemiennych bogiń, w późniejszym hinduizmie stopniowo przejmując niektóre ich atrybuty, często jest z nimi utożsamiana. Z biegiem czasu stała się uogólnioną personifikacją kobiecości, Dewi, zwłaszcza w jej matczynym aspekcie jako Matadźi, czyli Bogini Matka. Często bywa łączona z Saraswati i Lakszmi w trójcę bogiń, nazywaną Tridewi.

Walmiki - ( dewanagari वाल्मीकि , ang. Valmiki ) - starożytny ryszi (mędrzec) i święty indyjski. O jego życiu nic nie wiadomo. Według tradycji miał być byłym rozbójnikiem, który w ramach pokuty tak długo siedział w bezruchu, aż mrówki pokryły jego ciało. Przypisuje mu się autorstwo Ramajany a także wynalezienie najważniejszego metrum poezji sanskryckiej - śloki.

Głowa słonia

Najpopularniejsze mity o Ganeśi opisują jego narodziny, wyjaśniają pochodzenie słoniowej głowy, brak kła oraz ukazują jego moce związane z usuwaniem przeszkód.

Jeden kieł

Przedstawiany jest zwykle z jednym kłem - drugi posłużył mu za rylec do pisania, bądź został mu odrąbany przez Paraśuramę) .

Postacie powiązane

Małżonki Ganeśi to Buddhi (inteligencja) i Siddhi (sukces).

Czasem towarzyszy mu szczur, jego wahana.

Według mitologii indyjskiej przewodzi klasie pośrednich bóstw o nazwie gana (ganowie)

Recepcja w nurtach hinduistycznych

Ganeśa jest niezwykle popularnym bóstwem w Indiach, zarówno południowych, jak i północnych. Cześć oddają mu wisznuci i śiwaici, członkowie wszystkich kast i dźati. Pełni także istotną rolę w śaktyzmie, smartyzmie i tantryzmie. Pod imieniem Ganeśa zaczął być czczony w hinduizmie od V wieku. Kult Ganesi osiągnął pełnię ok. VI-VII wieku, kiedy zyskał szczególną popularność wśród warstw kupieckich.

Dewa (dewanagari देव, trl. deva - "świetlisty", "jaśniejący", "oświecony", ang. Deva, synonimy w innych językach: tybetański lha, chiński tiān (天）, koreański chǒn, japoński ten, wiet. thiên) — nieposiadająca ciała fizycznego istota nadprzyrodzona, bóg lub półbóg, występujący w religiach dharmicznych i mitach kultur azjatyckich. Żeńskim odpowiednikiem dewy jest dewi - bogini (Niebianka lub Światłość).

Wahana ( sanskryt: वहन , trl. vahana, dosłownie "wierzchowiec" ) – w mitologii i ikonografii hinduskiej fizyczna postać wierzchowca danego bóstwa, najczęściej w formie zwierzęcej. I tak, mysz w tradycji indyjskiej jest symbolem mądrości, a więc zostaje powiązana z Ganeśem, bogiem mądrości; tygrys wzbudza strach, a zatem jest jakby widzialnym aspektem przerażającej bogini Durgi itd. Symbolizm ten jest bardzo często wykorzystywany w sztuce indyjskiej. Zwierzęta skojarzone w ten sposób z bóstwami bardzo często otaczane są kultem religijnym np. krowa (bogini Lakszmi), małpa (Hanuman, towarzysz Ramy) itp. Należy jednak zaznaczyć, że asocjacje te nie zawsze są konsekwentne, w zależności od epoki i regionu mogą występować różnice, przeniesienie symboliki itd, lecz w wielu przypadkach związki te są na tyle utrwalone, że można mówić o pewnym kanonie ikonograficznym.

Kult

Jego kult często współwystępuje z kultem Lakszmi, łączy także w sobie aspekty bóstwa płodności i niekiedy bóstwa solarnego.

Święta

Ganeśa na myszy

Najpopularniejsze święto Ganeśi to Ganeś Ćaturthi obchodzone szczególnie w Maharasztrze (dosł. czwarte (tithi) Ganeśi) – pamiątka jego narodzin. Obchody trwają ok. 10 dni. Wypadają na przełomie sierpnia i września. Ostatniego dnia w morzu lub w rzece topi się posąg Ganeśi.

Recepcja w innych religiach

Ganeśa nie jest bóstwem wedyjskim, lecz prawdopodobnie wywodzi się z wcześniejszego, niearyjskiego, ludowego kultu słonia, powszechnego w całej południowo-wschodniej Azji. Ganeśa jednak jest dewą radosnym, kochającym i sympatycznym, w przeciwieństwie do dzikiego i wściekłego słonia czczonego przez ludy przedaryjskie.

Ganeśa zyskał też znaczą popularność wśród dźinistów i buddystów. Na jego kult można natrafić w Nepalu, Tybecie, Chinach, Mongolii, Japonii oraz w Azji Południowo-Wschodniej.

Zobacz też

Cud mleka (1995)

ganapatowie

Cynodon palczasty

Linki zewnętrzne

Filmy z 1995 roku

Paraśurama (Rama Dzierżący Topór) - postać, często wzmiankowana w literaturze, nie była jednak nigdy szczególnym przedmiotem kultu. Jak mówi mit, Dzierżący Topór, rozprawił się surowo z niegodziwym królem Kartawirją i rozzuchwaloną klasą kszatrijów, wojowników. W walce z nim Ganeśa stracił jeden ze swych kłów

Ganeś Ćaturthi ( hindi गणेश चतुर्थी, ang. Ganesh Chaturthi ) - święto obchodzone na przełomie sierpnia i września w Indiach, zwłaszcza na obszarze dawnego Imperium Marathów. Najbardziej znane są widowiskowe festiwale w Bombaju i Goa. Święto to związane jest z narodzinami boga z głową słonia Ganeśa, syna Śiwy i bogini Parwati.