Geniusz (łac. genius) – termin mogący oznaczać niezwykłe, niezrozumiałe dla innych i wydające się nadludzkimi zdolności oraz osobę takimi zdolnościami obdarzoną - ma się przy tym na myśli przede wszystkim osiągnięcia jednorazowe, przełomowe wynalazki i odkrycia, dzieła sztuki o największym znaczeniu; ducha danej epoki, człowieka, narodu (w tym sensie termin jest bliski heglowskiemu pojęciu zeitgeist); ponadprzeciętne zdolności w jakiejś dziedzinie - ma się wtedy na myśli wszelkie wybitne osiągnięcia w nauce i sztuce, niekoniecznie jednorazowe i przełomowe. W filozofii nauki i psychologii osoba posiadająca bardzo wysoki poziom ogólnych zdolności poznawczych, zdolna do tworzenia oryginalnych koncepcji naukowych, nowych form organizacji społecznej, nowych dzieł artystycznych, rewolucyjnych wynalazków technicznych itp..

Geneza i rozwój pojęcia (od XVI do XVIII wieku)

Pojęcie geniuszu pochodzi z aparatu terminologicznego retoryki klasycznej, a jego współczesne znaczenie zaczęło kształtować się w wieku XVI, na gruncie humanizmu renesansowego. Początkowo bliskim odpowiednikiem "geniuszu" był retoryczny termin inventio, funkcjonujący szeroko aż do XVIII wieku. Słowo "geniusz" (łac. genius lub ingenium – przy czym termin ingenium przybierał odcień znaczeniowy "twórczej inteligencji", termin genius ma konotacje związane ze światem duchowym czy nawet okultystyczne) zaczęło zastępować inventio w renesansowych Włoszech, o czym świadczą włoskie odpowiedniki słów łacińskich (genio i ingegno). Początkowo, zgodnie ze znaczeniem inventio w retoryce, pod pojęciem geniuszu nie rozumiano niczego irracjonalnego i nadnaturalnego. Stopniowo jednak, pod (obecnym zwłaszcza w poetyce) wpływem Platońskiej koncepcji furor poeticus i rozwoju neoplatonizmu we włoskiej filozofii renesansowej, zaczęto postrzegać geniusza jako osobę dotkniętą "boskim szałem", której nadzwyczajne zdolności nie mają charakteru naturalnego, ale które mają charakter nadludzki i opierają się na niedyskursywnych formach poznania. Geniusz zaczął być rozumiany jako zespół zdolności raczej wrodzonych niż możliwych do osiągnięcia przez systematyczną pracę, co przetrwało w rozumieniu tego terminu do dziś - zdolności, które rozwija się świadomie i wkładając w ten rozwój znaczny wysiłek, określa się raczej jako "talent". Popularne w filozofii renesansowej stało się też zestawienie tworów ludzkich z tworami boskimi - artysta był rozumiany jako twórca na wzór Demiurga z Platońskiego Timajosa. Nie bez znaczenia dla kształtowania się pojęcia był także inny Platoński motyw, nawiedzający Sokratesa dajmonion, oraz popularny w okresie renesansu okultyzm i astrologia, sugerujące stały i specjalny związek niektórych, wybranych osób ze światem duchowym.

Drugim istotnym momentem w kształtowaniu się współczesnego znaczenia terminu "geniusz" była filozofia Immanuela Kanta. Kant zdefiniował pojęcie geniusza w Krytyce władzy sądzenia.

czytaj dalej: [2], [3]