Geografia Chin - Polski Serwis Naukowy

Mapa fizyczna Chin

Chiny – są największym państwem azjatyckim (nie licząc azjatyckiej części Rosji) i największym na świecie pod względem liczby ludności. Terytorium Chińskiej Republiki Ludowej skupia 6,5% powierzchni lądowej świata i prawie jedną czwartą światowej populacji ludzi.

Powierzchnia, położenie i granice

Powierzchnia – 9 597 000 km² (bez Tajwanu), kraj czwarty co do wielkości na świecie.

Era mezozoiczna, mezozoik – era która rozpoczęła się od wielkiego wymierania pod koniec permu, a skończyła zagładą wielkich gadów, pod koniec kredy (patrz tabelka), znanego jako wymieranie kredowe. Era mezozoiczna trwała dwa razy krócej niż paleozoiczna, bo tylko 170 milionów lat. Dzieli się ją na trzy okresy: trias, jurę i kredę.
Chińska Republika Ludowa (skr. ChRL; chiń. trad. 中華人民共和國, uproszcz. 中华人民共和国; pinyin: Zhōnghuá Rénmín Gònghéguó; posłuchaj po chińsku ?/i; pop. Chiny, trad. 中國,uproszcz. 中国, pinyin: Zhōngguó) – państwo w Azji wschodniej, obejmujące historyczne Chiny (bez Tajwanu) oraz Tybet i inne ziemie w Azji Środkowej zamieszkane w sumie przez 56 grup etnicznych. Chiny to najludniejsze państwo świata o populacji przekraczającej 1,3 mld osób. Pod względem powierzchni jest 4. na świecie, a pod względem wielkości gospodarki (PKB nominalny) – 3. (w 2007 r., po USA, i Japonii lub też 2. (PKB realny) po USA. Prawdopodobnie w 2010 roku Chiny staną się największą gospodarką na świecie po USA.

Położenie – Chiny swym ogromnym obszarem zajmują część Azji Środkowej i obszar Azji Wschodniej. Od strony wschodniej oblewają je wody Oceanu Spokojnego (Morze Wschodniochińskie w północnej części i Morze Południowochińskie w południowej części, oraz Morze Żółte, które oddziela ten kraj od Półwyspu Koreańskiego).

Saluin (chin. 怒江 Nù Jiāng, tybet. Ngü-cz`u, Lu-ciang) – rzeka w Chinach i Birmie o długości 2400 km i powierzchni dorzecza wynoszącej 325 tys. km². Swoje źródła rzeka ma w lodowcach gór Tangla. Saluin przepływa przez wyżyny: Tybetańską, Junnan-Kuejczou oraz Szan. W górnym biegu posiada liczne progi i wodospady. Wpada deltą do Morza Andamańskiego. Nie ma większych dopływów. Wahania poziomu między okresem suszy a monsunów wynoszą blisko 27 m.
Indie, Republika Indii (w hindi, भारत – trl.: Bhārat wymowa ?/i, Bhārat Gaṇarājya, trb.: Bharat, Bharat Ganaradźja; ang. India, Republic of India) – państwo w Azji Południowej, zajmujące większość subkontynentu indyjskiego.

Skrajne punkty – północny 53°13'N, południowy 18°12'N, zachodni 73°50'E, wschodni 135°10'E. W przypadku południowego punktu niewielkie wysepki np. Wyspy Spratly, które są obiektem roszczeń Malezji i Wietnamu. w tym wypadku najdalej położony na południe punkt Chin to: 3°50'N.

Rozciągłość południkowa kraju wynosi 5700 km, a równoleżnikowa 5200 km. Zwarty obszar Chin ze wschodu na zachód mierzy około 4200 km, zaś z północy na południe około 3700 km.

Szantung (chiń. Shandong Bandao) – półwysep w północno-wschodnich Chinach, w prowincji Szantung. Położony pomiędzy Zatoką Pohaj a Morzem Żółtym.
Wyżyna – obszar, którego wysokości bezwzględne przekraczają 300 metrów n.p.m., a wysokości względne są na ogół mniejsze niż 300 m. Z obszarów wyżyn wyłączane są bowiem obszary o szczególnie urozmaiconej rzeźbie i wysokościach względnych przekraczających 300 m stosunku do najbliższych den dolinnych, czyli góry. Różnice w wysokościach względnych w obrębie wyżyny są więc stosunkowo małe. W Polsce i innych krajach często przyjmuje się za dolną granicę wyżyn poziomicę 200 m n.p.m. Na mapie hipsometrycznej niższe wyżyny wyróżnione są barwami żółtymi, podobnie jak i najniższe partie gór, np. pogórza, natomiast najwyższe wyżyny - jasnymi odcieniami koloru brązowego. Nad wyżynami, powyżej 500 m n.p.m. rozciągają się góry niskie. Wyjątkiem w skali światowej jest Wyżyna Tybetańska, która znajduje się na wysokości około 4500 m n.p.m. zalicza się ja do wyżyn a nie do gór ponieważ jest płaska spełniony jest warunek deniwelacji (różnicy między dwoma wzniesieniami ) mniejszy niż 300 metrów.

Chińska Republika Ludowa graniczy z następującymi państwami:

Afganistan – 76 km

Bhutan – 470 km

Indie – 3380 km

Kazachstan – 1533 km

Kirgistan – 858 km

Korea Północna – 1416 km

Laos – 423 km

Mongolia 4677 km

Nepal – 1236 km

Pakistan – 523 km

Rosja – 3645 km

Tadżykistan – 414 km

Wietnam – 1281 km

Birma – 2185 km

Linia brzegowa kraju wynosi 18 000 km (bez wysp)

Malezja (malajski Malaysia) – państwo w Azji Południowo-Wschodniej, na Półwyspie Malajskim i wyspie Borneo; obszar 329 847 km², ludność 27 730 000 (5 września 2008), stolica Kuala Lumpur (ok. 1 500 000 mieszkańców), siedziba rządu w Putrajaya.
Klimat zwrotnikowy - w klasyfikacji klimatów Okołowicza, jedna z 5 głównych stref klimatycznych, obejmująca obszary kuli ziemskiej w okolicach obu zwrotników. Średnie roczne temperatury w tej strefie przekraczają 20 °C, ale średnie miesięczne są bardziej zróżnicowane w ciągu roku niż w klimacie równikowym: temperatura najchłodniejszego miesiąca może wynosić od 10 do 20 °C natomiast temperatury najcieplejszego miesiąca są wyższe niż we wszystkich pozostałych strefach (często przekraczają 30 do 35 °C). Cechą charakterystyczną klimatów zwrotnikowych są duże amplitudy dobowe temperatur. Opady występują najczęściej lub wyłącznie w półroczu letnim. W klimatach suchych są one sporadyczne lub całkowicie ich brak.

Mapa satelitarna Chin na tle innych państw.

Fragment Chin widziany z kosmosu.

Ukształtowanie poziome

Chiny cechują się dość urozmaiconą linią brzegową, pełną licznych małych i dużych zatok oraz półwyspów. Na wschodzie, nad Morzem Żółtym leżą dwa największe półwyspu kraju, które posiadają skaliste wybrzeża. Są to Liaotung i Szantung. Półwyspy te zamykają Zatokę Pohaj, cieśniną o tej samej nazwie. Środkowy odcinek wybrzeża ma charakter akumulacyjny i na znacznym odcinku przebiega przez dawne równiny deltowe. Dalej w kierunku południowym wybrzeże Chin ma postać riasową. Formy abrazyjne występują głównie na południu od zatoki Hangzhou i na południowych brzegach Morza Wschodniochińskiego i Południowochińskiego. W pobliżu tychże wybrzeży leżą dwie największych wyspy Chin: Tajwan i Hajnan na samym południu. Na wschodnim i południowym odcinku wybrzeża Chiny licznie występują małe skaliste zatoki, półwyspy gdzie największy z nich to: Leizhou i mniejsze wyspy przybrzeżne, których jest ponad 3 000. Miejscami występują niewielkie równiny deltowe w pobliżu ujść rzek.

Gibon hulok (Hoolock hoolock syn. Hylobates hoolock, Bunopithecus hoolock) – ssak naczelny z rodziny gibonowatych. Występuje na terenach Indochin i Bengalu. Nie posiada worka gardzielowego. Długość jego ciała wynosi około 90 cm. Futro gęste, z długim włosem. Ubarwienie zmienia się w ciągu życia. Młode osobniki są szare, później ciemnieją i jako dorosłe samce są prawie czarne z jasną przepaską na czole, natomiast samice są złotobrązowe. Hulok żyje w małych rodzinach, składających się zwykle z 7 osobników. Żywi się owocami. Gatunek jest zagrożony wyginięciem, objęty konwencją CITES.
Junnan (Yunnan ?/i, chiń. upr: 云南; chiń. trad: 雲南; Pinyin: Yúnnán) - górska prowincja w południowo-zachodniej części ChRL. Jej nazwę można przetłumaczyć jako "Na Południe od Chmur" lub "Chmurne Południe". Stolicą jest Kunming.

Hua Shan w prowincji Shaanxi.

Budowa geologiczna

Obszar Chin spoczywa na prekambryjskiej platformie (kraton), która jest częścią wielkiej euroazjatyckiej płyty litosfery. Platforma chińska jest głównie ze skał metamorficznych, na które składają się: gnejsy, fyllity, kwarcyty i łupki krystaliczne. Resztę stanowi granitowe podłoże. Około dwóch miliardów lat temu platforma chińska stanowiła jednolitą całość, potem uległa rozbiciu na mniejsze bloki. Wschodnia część tej platformy to izolowane masywy pochodzenia prekambryjskiego, są to: masyw mandżurski, północno-koreański, i południowo-chiński. Zachodnią część platformy tworzą masywy: ałaszański, cajdamski, tarmyski i tybetański. Między tymi masywami powstały obniżenia i rowy tektoniczne. Owe obszary geologiczne mające do 10 km miąższości uległy sfałdowaniu w czasie orogenezy kaledońskiej i hercyńskiej. Ruchy górotwórcze miały też miejsce w mezozoiku, a zwłaszcza pod koniec tej ery. Tak zwana orogeneza jenszańska zwana też pacyficzną była okresem powstania gór wschodniej części Chin m.in. Qin Ling. Wypiętrzeniu uległa część struktur mezozoicznych, gdzie ruchom tym towarzyszyły intruzje skał magmowych, oraz wylewy law andezytowych. Pod koniec ery mezozoiku powstały rozległe obniżenia tektoniczne np. Kotlina Syczuańska.

Amur (ros. Амур, mong. Хара-Мурэн "Czarna Rzeka", chiń. Heilong Jiang "Rzeka Czarnego Smoka") – rzeka we wschodniej Azji. Dorzecze Amuru leży na terytoriach Rosji, Mongolii i Chin. Powierzchnia dorzecza 1855 tys. km². Amur powstaje ze złączenia rzek Szyłki i Arguni. Wpada do Morza Ochockiego. Długość Amuru wynosi 2824 km (od źródła Arguni 4444 km).
Tienszan, Tien-szan (chin. 天山 - tiān shān: "niebiańskie góry") – wielkie pasmo górskie w Azji Środkowej, na pograniczu Kazachstanu, Kirgistanu i Chin.

W okresie przełomu mezozoiku i kenozoiku obszary lądowe Chin zostały poddane intensywnym procesom zrównania, czyli tak zwanej peneplenizacji. Potem w miocenie ponownie nastąpiły kolejne ruchy górotwórcze, czyli okres fałdowania alpejskiego, ruchy te były związane z przysuwaniem się ku północnemu wschodowi indoaustralijskiej płyty litosfery. W wyniku tego procesu zostały wydźwignięte południowe krańce platformy chińskiej. min. Wyżyna Tybetańska. Powstały wtedy zręby i zapadliska w obrębie starszych struktur geologicznych np. Wielki Chingan. W miocenie także ukształtowały się nowe łańcuchy górskie do których należą: Himalaje, Kunlun, Qilian Shan i Hengduan Shan.

Trzęsienie ziemi – gwałtowne rozładowanie naprężeń, nagromadzonych w skorupie ziemskiej w wyniku przejściowego zablokowania ruchu warstw skalnych, poruszających się wzdłuż linii uskok Uwalniająca się przy tym energia w około 20% rozchodzi się w postaci fal sejsmicznych, z których część dociera na powierzchnię Ziemi w postaci niszczących fal powierzchniowych.
Wiąz (Ulmus L. ) – rodzaj drzew, rzadziej krzewów z rodziny wiązowatych (Ulmaceae), obejmujący ok. 25 gatunków. Występują w strefie umiarkowanej półkuli północnej. Gatunkiem typowym jest Ulmus campestris L..

Tybet – droga do klasztoru, w tle Himalaje.

Chiny należą do obszarów sejsmicznych, czyli miejsc gdzie występują trzęsienia ziemi. Poza częścią Mandżurii, terenów na południowym wschodzie kraju i północnym zachodzie, znaczna część kraju to regiony gdzie występują trzęsienia ziemi. W znacznym stopniu dotyczy to gęsto zaludnionej Niziny Chińskiej. W 1976 roku w Chinach wydarzyło się najbardziej katastrofalne trzęsienie XX wieku. W kilkumilionowym mieście Tangshan zginęło 242 tys. ludzi. W XXI wieku także doszło do silnego trzęsienia ziemi. W prowincji Syczuan w styczniu 2008 roku ziemia zatrzęsła się z siłą 7,8 w skali Richtera, zginęło 8700 osób.

Pyton tygrysi (Python molurus) – gatunek węża z rodziny dusicieli. Jeden z największych gatunków pytonów świata. Mniejszy jedynie od pytona siatkowego[potrzebne źródło].
Dynastia Yuan – mongolska dynastia władająca imperium chińsko-mongolskim w latach 1279 – 1368, a następnie jako dynastia północnych Yuan do 1635 w Mongolii.

Tybet, jak wygrzewający się w słońcu.

czytaj dalej: [2], [3]

w oparciu o Wikipedię (licencja GFDL, CC-BY-SA 3.0, autorzy, historia, edycja)