Galdhopiggen

Sognefjord

Jezioro Hornindalsvatnet

Preikestolen oraz Lysefjord

Norwegia – kraj w Europie Północnej, zajmujący zachodnią i północną część Półwyspu Skandynawskiego. Graniczy z Morzem Północnym na południowym zachodzie, cieśniną Skagerrak na południu, Morzem Norweskim na zachodzie oraz z Morzem Barentsa na północnym wschodzie. Na lądzie Norwegia graniczy ze Szwecją na wschodzie, oraz z Finlandią i Rosją na północnym wschodzie.

Z uwagi na swoje położenie Norwegia posiada jedną z najdłuższych i najbardziej rozbudowanych linii brzegowych spośród wszystkich krajów świata. W skład terytorium kraju wchodzi też około 50 tysięcy wysp, z których największą jest Spitsbergen w archipelagu Svalbard. Kontynentalna część Norwegii rozciąga się od 58° do 71°N, (wraz ze Svalbardem do 81°N) i od 5°E do 31°E (wraz z wyspą Jan Mayen od 9°W, a wraz z wyspą Wyspą Białą do 33°E).

Norwegia jest też jednym z najbardziej wysuniętych na północ krajów świata i jednocześnie jednym z najbardziej górzystych. Znaczną część kraju zajmują Góry Skandynawskie. Średnia wysokość terenu wynosi 460 m, a 32% powierzchni znajduje się ponad granicą drzew.

Ciągnący się wzdłuż całego kraju łańcuch Gór Skandynawskich jest, pod względem geologicznym, przedłużeniem gór Szkocji, Irlandii oraz znajdujących się po drugiej stronie Atlantyku amerykańskich Appalachów. Geolodzy twierdzą, że wszystkie te pasma tworzyły kiedyś jedno wielkie pasmo, przed rozpadem superkontynentu Pangei.

Podczas ostatniego zlodowacenia jak i w czasie poprzednich epok lodowych całe terytorium Norwegii było skute lodem. Ruch lodowców wyżłobił głębokie doliny, które zostały zalane przez wodę z topniejących lodowców tworząc sławne norweskie fiordy.

Tereny Norwegii wciąż przechodzą proces ruchów izostatycznych, w wyniku którego teren dosłownie wyłania się z morza. Jest to proces bardzo powolny, jego tempo wynosi zaledwie kilka mm rocznie. Proces ten przebiega nieco szybciej w zależności od regionu kraju. Poziom morza sięgał do obecnej wysokości 221 m n.p.m. w dzisiejszym Oslo (Aker), 25 m w Stavanger, 5 m w pobliżu półwyspu Stad, 180 m w Trondheim, 50 w Tromsø oraz 75 m w Kirkenes. Te tereny, stanowiące kiedyś dno morskie, należą do najlepszych rolniczo gruntów w kraju.

Obecne lodowce nie są pozostałościami epoki lodowcowej, są o wiele młodsze. Podczas holoceńskiego optimum klimatycznego (od 7000 do 3000 r. p.n.e.) klimat był o około 3 °C cieplejszy niż w drugiej połowie XX wieku. Wtedy to roztopiły się wszystkie lodowce zajmujące obecne terytorium Norwegii.

Sognefjord (drugi co do głębokości i długości fiord świata) oraz jezioro Hornindalsvatnet (najgłębsze w Europie) powstały w wyniku działania lodowców.

Statystyki

Podział Norwegii

Powierzchnia:
całkowita: 324 220 km²
ląd: 307 860 km²
woda: 16 360 km²
Ze Svalbardem i Jan Mayen: 385 199 km²

Granice lądowe:
łącznie: 2515 km
z poszczególnymi krajami: Finlandia 729 km, Szwecja 1619 km, Rosja 196 km.

Wybrzeże: 25 148 km (kontynentalne); 83 281 km (łącznie z wyspami)

Terytorium morskie:
szelf kontynentalny: 200 mil morskich
wyłączna strefa ekonomiczna: 200 mil morskich
morze terytorialne: 12 mil morskich

Geografia fizyczna

Satelitarne zdjęcie Norwegii zimą

Góry Skandynawskie. Góry Skandynawskie zaczynają się pasmem Setesdalsheiene, na północ od wybrzeża Skagerrak. W regionie Vestlandet, na zachodzie kraju pasmo jest silnie porozcinane fiordami. W tej części kraju znajdują się pasma Hardangervidda, Jotunheimen (z najwyższym szczytem Norwegii Galdhøpiggen – 2469 m), Sognefjell oraz Trollheimen. Znajdują się tu też duże lodowce jak: Jostedalsbreen, Folgefonna i Hardangerjøkulen. Dalej na północ łańcuch skręca na wschód, na południe od Trondheim. Znajdują się tu pasma Dovrefjell i Rondane. Następnie Góry Skandynawskie ciągną się wzdłuż granicy ze Szwecją. Im dalej na północ tym szczyty stają się łagodniejsze. Na północnym krańcu łańcucha znajduje się pasmo Alp Lyngeńskich, w okręgu Troms. Łańcuch kończy się w okręgu Finnmark, gdzie jest już jednak znacznie niższy i opada w okolicach Nordkapp do Morza Barentsa.

Góry Skandynawskie dzielą kraj na następujące regiony:

Południowe wybrzeże. Znajdujące się na południu kraju wybrzeża cieśniny Skagerrak i Morza Północnego to obniżenie terenu będące południowym końcem łańcucha Gór Skandynawskich. Tereny te obejmują Stavanger na zachodzie i Oslofjord na zachodzie. Doliny usytuowane są tu na osi północ-południe. Ta część kraju jest pagórkowata, choć znajdują się tu też równiny jak Lista i Jæren.

Lysefjord

Południowy wschód. Tereny na wschód od gór są zdominowane przez biegnące z zachodu na wschód doliny na wschodzie. Najdłuższe doliny to Østerdalen i Gudbrandsdal. Znajdują się tu też dość duże tereny nizinne, wokół Oslofjordu, rzeki Glomma oraz jeziora Mjøsa.

Zachodnie fiordy. Na zachód od głównego łańcucha gór teren wciąż jest bardzo górzysty. Góry opadają stopniowo i schodzą bezpośrednio do morza. Dominują tu wielkie fiordy jak np. Sognefjord lub Hardangerfjord. Za klasyczny przykład krajobrazu fiordowego uznaje się często Geirangerfjord. Wzdłuż wybrzeża rozsiane są szkiery ciągnące się na odcinku 1600 km z okolic Stavanger aż do Przylądka Północnego. Fiordy, oraz większość dolin, leżą na osi wschód-zachód. Dalej na północy kierunek lekko się zmienia, na północno-zachodni – południowo-wschodni.

Region Trondheim. Tereny te charakteryzują się łagodniejszym krajobrazem, z zaokrąglonymi szczytami. Doliny schodzą się w fiordzie Trondheimsfjord, gdzie tworzą większe niziny. Na północy znajduje się dolina Namdalen, u wylotu której leży Namsos.

Jiehkkevárri najwyższy szczyt okręgu Troms i drugi pod względem wybitności szczyt kraju

Z kolei półwysep Fosen oraz północne wybrzeża wokół Leka zdominowane są przez góry i wąskie doliny.

Północne fiordy. Także na północy dominują bardziej strzeliste szczyty schodzące bezpośrednio do morza, poprzecinane licznymi fiordami. W południowej części fiordy i doliny leżą zazwyczaj na osi wschód-zachód, natomiast na północy raczej na południowy wschód – północny zachód. Pasmo Saltfjellet jest wyjątkiem, bowiem tutaj doliny ciągną się z północy na południe. Znajdują się tu tez jedne z największych wysp Norwegii: Lofoty, Vesterålen i Senja.

Daleki północny wschód. Ląd i jego wybrzeże na wchód od Przylądka Północnego są mniej górzyste niż reszta kraju, średnia wysokość terenu nie przekracza 400 m. Leży tu płaskowyż Finnmarksvidda. Fiordy są duże, szerokie i ciągną się z południa na północ. Nie występują tu typowe dla norweskiego wybrzeża szkiery. Fiord Varangerfjord jest jedynym dużym fiordem w tym regionie, który biegnie ze wschodu na zachód.

Wzdłuż wybrzeża rozsianych jest 100 tysiecy wysp i wysepek. Senja jest drugą co do wielkości wyspą Norwegii

Longyearbyen w czasie arktycznego lata

Wyspa Halsnøy

Lofoty

Svalbard. Svalbard to archipelag wysp położony na Oceanie Arktycznym. Wyspy te są górzyste, a szczyty przykryte lodowcami, szczególnie we wschodniej części archipelagu, gdzie lodowce przykrywają blisko 90% powierzchni. Austfonna jest największym lodowcem archipelagu oraz drugim w Europie (po Vatnajökull na Islandii).

Jan Mayen. Daleko na północnym zachodzie, w połowie drogi z Norwegii na Grenlandię, leży samotna wyspa Jan Mayen. Jej najwyższym szczytem jest Beerenberg, który jest jedynym czynnym wulkanem Norwegii.

Wyspa Bouveta. Ta mała wyspa leży na Południowym Atlantyku, na 54° szerokości geograficznej południowej i 3° długości geograficznej wschodniej. Jest prawie całkowicie pokryta przez lodowce. Jest też jedną z najbardziej odosobnionych wysp na świecie, zamieszkują ją jedynie ptaki oraz foki.

Wyspa Piotra I. Wyspa ta leży na Południowym Pacyfiku, na 68° szerokości geograficznej południowej i 90° długości geograficznej zachodniej. Wyspa zdominowana jest przez wulkan oraz lodowce. Podobnie jak Wyspa Bouveta jest to terytorium zależne Norwegii, a nie część królestwa.

Ziemia Królowej Maud to terytorium położone na Antarktydzie, do którego prawa rości Norwegia. Jest to duży wycinek kołowy sięgający do bieguna południowego. Prawie cały teren pokryty jest lądolodem, gdzieniegdzie poprzebijanym przez nunataki. Znajduje się tu norweska stacja arktyczna Troll. Jest to jedyna stacja na Antarktydzie, która nie leży na lądolodzie.

Nasłonecznienie, strefa czasowa oraz przypływy

Na terenach położonych za kołem podbiegunowym występują zjawiska nocy polarnej oraz dnia polarnego, których długość zależy od szerokości geograficznej. W Longyearbyen słońce nie schodzi całkowicie poniżej linii horyzontu od 19 kwietnia do 23 sierpnia, a noc polarna trwa od 27 października do 14 lutego. Dla porównania na Przylądku Północnym czas trwania obu zjawisk wynosi odpowiednio od 11 maja do 31 lipca oraz od 19 listopada do 22 stycznia. W Tromsø okresy te to odpowiednio od 17 maja do 25 lipca oraz od 26 listopada do 15 stycznia. Na kontynencie noc polarna nie jest całkiem ciemna. W Tromsø w środku doby panuje zmierzch, natomiast w Longyearbyen w szczytowym okresie nocy polarnej panuje prawie całkowita ciemność. Nawet w południowej części kraju różnice w nasłonecznieniu są bardzo duże zależnie od pory roku. W Oslo w czasie przesilenia letniego słońce wschodzi o 03:54, a zachodzi o 22:54. Natomiast podczas przesilenia zimowego słońce pojawia się o 09:18, a zachodzi już o 15:12.

Od 1 kwietnia do 10 września w całej Norwegii, z wyjątkiem wschodniego Finnmarku, słońce zachodzi po godzinie 20:00 (lub w ogóle nie zachodzi z uwagi na dzień polarny). Najkrótsze dni, gdy słońce zachodzi przed 16:00, przypadają na okres od 24 listopada do 7 stycznia w Stavanger, od 11 listopada do 19 stycznia w Oslo, od 4 listopada do 28 stycznia w Trondheim oraz od 18 października do 2 marca w Vardø.

Północna część kraju leży w strefie występowania zorzy polarnej, chociaż czasami zjawisko to można zaobserwować także na południu.

Norwegia, podobnie jak Polska, używa czasu środkowoeuropejskiego. Wydłużony kształt kraju powoduje różnice w nasłonecznieniu dnia między wschodem a zachodem kraju. W Vardø słońce wschodzi o 64 minuty wcześniej niż zwykle w tej strefie czasowej, a w Bergen 39 minut później. W ten sposób Vardø zyskuje więcej światła w pierwszej części doby, tracąc w drugiej, a Bergen na odwrót. Czas letni (GMT + 2) używany jest od ostatniej niedzieli marca do ostatniej niedzieli października.

Różnice między odpływem a przypływem na południowym wybrzeżem są niewielkie natomiast na północy bardzo duże. Różnice te wynoszą 0,17 m w Mandal, 0,30 m w Oslo i Stavanger, 0,90 m w Bergen, 1,80 m w Trondheim, Bodø i Hammerfest, a w Vadsø nawet 2,17 m.

Klimat

Temperatury w Norwegii 5 maja 2008

Średnia roczna temperatura w latach 1961-1990

Klimat Norwegii jest znacznie bardziej umiarkowany niż to ma zazwyczaj miejsce na tej szerokości geograficznej. Wiąże się to z Prądem Północnoatlantyckim, którego przedłużeniem jest Prąd Norweski. Prądy te podnoszą temperaturę oraz przynoszą łagodne powietrze, które przemieszczając się wzdłuż wybrzeża trafiają do Arktyki. Średnia temperatura stycznia w Brønnøysund wynosi blisko o 15 °C więcej niż średnia stycznia w Nome na Alasce, chociaż obie miejscowości leżą na tej samej szerokości geograficznej. W lipcu różnica ta maleje do 3 °C. Średnia temperatura stycznia w Jakucku na Syberii jest o 42 °C niższa niż w .

Opady

Część regionu Vestlandet oraz południowa część regionu Nordland należy do najwilgotniejszych w całej Europie. W miejscowości Brekke, w okręgu Sogn og Fjordane, roczna wysokość opadów wynosi 3575 mm, w górach i na wybrzeżu może nawet przekroczyć 5000 mm. W Lurøy, blisko koła podbiegunowego, średnia wysokość opadów wynosi 2935 mm. Na wybrzeżu opady są najsilniejsze na jesieni i wczesną zimą, natomiast najsuchszym czasem jest okres od kwietnia do czerwca. Części fiordów położone w głębi lądu otrzymują mniej opadów. Roczna wysokość opadów w Lærdal wynosi 491 mm, w Levanger 750 mm i 300 mm w Skibotn w Lyngenfjordzie. Skibotn jest też rekordzistą Norwegii pod względem pogodnych dni. Tereny położone na wschód od gór, w tym Oslo, posiadają klimat bardziej kontynentalny, z mniejszą ilością opadów i zazwyczaj cieplejszymi latami. Opady najsilniejsze są w lecie i późną jesienią, a wiosna i zima są najsuchszymi porami. Doliny otoczone przez góry są przeważnie suchsze niż otaczające je tereny. Wnętrze Finnmarku otrzymuje rocznie mniej niż 400 mm opadów rocznie. Tereny niedaleko stolicy Svalbardu mają najniższą średnią roczną opadów wynoszącą zaledwie 190 mm. Skjåk posiada najniższą średnią roczną na kontynencie – 278 mm. Najniższą sumę opadów w kontynentalnej części kraju zanotowano w Hjerkinn, w Dovre – 64 mm. Średnia miesięczna wysokość opadów waha się od 5 mm w kwietniu w Skjak do 454 mm we wrześniu w Brekke. W strefie przybrzeżnej od Lindesnes do Vardø suma dni z opadami wynosi około 200 dni, jednakże są to z reguły opady dość słabe. Średnia ilość dni w roku z opadami przekraczającymi 3 mm wynosi 77 w Blindern/Oslo, 96 w Kjevik/Kristiansand, 158 w Florida/Bergen, 93 w Varnes/Trondheim oraz 109 w Tromsø.

Temperatura

Wzdłuż wybrzeża zimy są znacznie łagodniejsze niż w głębi lądu. Różnica temperatur między najcieplejszym a najzimniejszym miesiącem wynosi jedynie 11-15 °C. W Herøy amplituda wynosi 10 °C przy najniższej temperaturze równej 2,7 °C. Amplituda w głębi lądu jest większa, dochodzi nawet do 30 °C w Karasjok. Najchłodniejsze zimy występują w Finnmarksvidda na północy, jednak także na południu zdarzają się bardzo niskie temperatury, np. w Røros zanotowano -50 °C, a w Tynset średnia temperatura stycznia wynosi -13 °C.

Doliny w głębi lądu są długo pokryte śniegiem. W Sigdal średnia temperatura lutego wynosi -7 °C. Z powodu inwersji temperatury dno doliny często jest zimniejsze niż zbocza, które ją otaczają

Południowe wyspy w archipelagu Lofotów są najbardziej na północ wysuniętym obszarem, gdzie wszystkie zimowe miesiące mają średnią temperaturę powyżej 0 °C. Wiosna jest okresem, gdy kontrast temperatur między północą a południem kraju jest największy. Także na wiosnę różnice między temperaturą za dnia i w nocy są największe. Doliny w głębi lądu oraz części fiordów są mniej wietrzne i charakteryzują się cieplejszymi latami. Niziny w Oslofjordzie są najcieplejsze w lipcu, średnia dobowa temperatura wynosi tu 17 °C, ale nawet w położonej na północy Alcie (70°N) średnia temperatura lipca wynosi 13,5 °C, dzięki czemu w zachodnich fiordach popularnym widokiem są sady owocowe. W głębi lądu najcieplej jest w środku lipca, a na wybrzeżach w połowie sierpnia. Wilgotność w lecie jest niska. Prąd północnoatlantycki rozdziela się w Morzu Norweskim. Jedna część trafia do Morza Barentsa na wschodzie, a druga dociera do wybrzeża Spitsbergenu i wpływa na klimat polarny, między innymi powodując niezamarzanie wód przybrzeżnych, co jest rzadkością w Arktyce. Wschodnie wybrzeża Svalbardu były zamarznięte przez większość roku, jednakże ostatnie ocieplenia klimatu skróciły ten okres.

Średnia miesięczna temperatura waha się od −17,1 °C w styczniu w Karasjok (129 m n.p.m.) do 17,3 °C w lipcu w Oslo-Studenterlunden (15 m n.p.m.). Najwyższa średnia roczna temperatura wynosi 7,7 °C w Skudeneshavn, a najniższa −3,1 °C w Sihcajarvi (pomijając wyższe góry i Svalbard); to daje różnicę 10,8 °C między tymi miejscowościami. Taka sama różnica występuje między Skudeneshavn a Atenami.

Najwyższą temperaturą w Norwegii było 35,6 °C w Nesbyen. Najniższą temperaturę zanotowano w Karasjok, gdzie termometry wskazały −51,4 °C. Najcieplejszym miesiącem w historii był lipiec 1901 r. w Oslo, średnia dobowa temperatura wyniosła 22,7 °C, a najzimniejszym luty 1966 r. w Karasjok, kiedy średnia dobowa temperatura wyniosła −27,1 °C. Południowo-zachodnie wiatry oraz zjawisko fenu podnoszą temperaturę w wąskich fiordach. W Tafjordzie zanotowano temperaturę 17,9 °C w styczniu, a w Sunndal 18,9 °C w lutym.

Minimalna średnia dobowa temperatura w styczniu wynosi −6,8 °C w Oslo, −4,8 °C w Kristiansand, −0,4 °C w Bergen oraz −6,5 °C w Trondheim i Tromsø. Maksymalna średnia dobowa temperatura w lipcu wynosi 21,5 °C w Oslo, 20,1 °C w Kristiansand, 17,6 °C w Bergen, 18,4 °C w Trondheim oraz 15,3 °C w Tromsø. W porównaniu z wybrzeżem tereny w głębi lądu cechują się większą dobową różnicą temperatur, szczególnie na wiosnę i w lecie. W lipcu średnia dobowa temperatura w Lærdal wynosi 20,1 °C, a w Karasjok 17,8 °C. Jest to około 3 °C więcej niż na wybrzeżu na tej samej szerokości geograficznej.

Jak wynika z tabeli klimat Norwegii jest bardzo zróżnicowany. Z wyjątkiem Finnmarku tereny zaludnione poniżej linii drzew cechują się klimatem umiarkowanym lub subarktycznym. Na Svalbardzie i Jan Mayen panuje klimat polarny. Dokładniej klimat jest morski umiarkowany na południowo-zachodnim i częściowo południowym wybrzeżu (Bergen i Kristiansand); umiarkowany chłodny na nizinach na południowym wschodzie (Oslo); subpolarny na północno-zachodnim wybrzeżu (Leknes); kontynentalny w dolinach i wyżynach poniżej linii drzew oraz na północnym wybrzeżu (Geilo, Bardufoss i Kirkenes); tundra górska występuje powyżej linii drzew na wszystkich terenach górskich (Dovrefjell i Sognefjell). Tundra arktyczna występuje na Jan Mayen i na archipelagu Svalbard, łącznie z Longyearbyen, a także na pasie wybrzeża od Przylądka Północnego do Vardø. Klimat arktyczny występuje tylko na Svalbardzie i Jan Mayen powyżej wysokości 400 m n.p.m. (najniższe temperatury na Nordaustlandet).

Klimat od 1990 r.. Temperatury w ostatnich latach są wyższe niż wcześniej, co uważa się za konsekwencję globalnego ocieplenia. W porównaniu z danymi sprzed 1990 r. w latach 1991–2009 temperatury w zimie są o 1 °C – 2,5 °C wyższe. W lipcu średnia dobowa temperatura podniosła się o 1 °C. W latach 1991-2009 średnia temperatura stycznia w Blindern/Oslo wyniosła -2,1 °C, a średnia dobowa lipca 17,4 °C. W Florida/Bergen dane te wyniosły odpowiednio 2,9 °C i 15,5 °C, dla Værnes/Trondheim −0,6 °C i 15,1 °C, a dla Langnes/Tromsø −2,4 °C i 12,2 °C. W porównaniu z latami 1961–90 na znacznie większym obszarze wybrzeża, łącznie z Kristiansand, Rørvik i Leknes, średnia temperatura utrzymuje się powyżej zera przez cały rok .

Konsekwencją ocieplenia są dłuższe lata i krótsze zimy, pokrywa śnieżna topnieje szybciej na nizinach, gdzie temperatury oscylują w okolicy 0 °C, natomiast w wyższych górach opady śniegu wzrosły. Według danych z ostatnich 19 lat duże części terytorium Norwegii zmieniły klimat w porównaniu z latami 1961-1990. W Oslo i Trondheim klimat byłby umiarkowany morski, w Tromsø morski chłodny, w Lillehammer kontynentalny wilgotny. Duża ilość terenów powyżej obecnej linii drzew zostałaby zadrzewiona. Ocieplenie najbardziej widoczne jest na Svalbardzie, gdzie w latach 2005-2007 zanotowano najwyższe temperatury w historii archipelagu. Ponadto na kontynencie wzrosła liczba opadów, szczególnie na jesieni i w zimie, zwiększając erozję i ryzyko powstawania osuwisk.