Geografia Szwecji - Polski Serwis Naukowy

Mapa Szwecji

Kebnekaise – najwyższy szczyt Szwecji

Raukary na wyspie Fårö

Dolina Rapadalen

Szwecja to duży kraj leżący w Północnej Europie, na Półwyspie Skandynawskim. Szwecja jest jednym z większych państw europejskich, a największym na Półwyspie Skandynawskim. Szwecja znana z historii i kultury wikingów jest krajem wyżynnym, o chłodnym klimacie.

Torfowisko (ang. peatland, mire, peat bog, niem. Moor, Moos, Ried, Filz) – jeden z typów mokradeł, siedlisk na tyle uwodnionych, że występuje tam specyficzna roślinność i zachodzą procesy akumulacji osadów organicznych. Jest to teren stale podmokły, o podłożu trudno przepuszczalnym, pokryty zbiorowiskami roślin bagiennych i bagienno-łąkowych. Torfowiska występują głównie w strefie klimatu umiarkowanego wilgotnego i chłodnego (północna część Eurazji i Ameryki Północnej, a także obszary górskie). Obszary te są cenne pod względem przyrodniczym, można je także wykorzystać gospodarczo – poprzez wydobywanie torfu. Torfowisko przyrasta średnio o 1 mm w ciągu roku.
Jeleń – zwyczajowa nazwa kilku rodzajów zwierząt z rodziny jeleniowatych. Mianem tym określa się gatunki należące do rodzajów: Cervus, Blastocerus, Ozotoceros, Odocoileus i inne. W Polsce mianem tym określa się jelenia szlachetnego.

Powierzchnia, granice i inne dane geograficzne

Powierzchnia Szwecji wynosi 449 964 km², co plasuje ten kraj na 55. miejscu na świecie i 5. w Europie pod względem powierzchni. Jest to także największy kraj w Północnej Europie. Około 15% powierzchni kraju leży za kołem podbiegunowym.

Państwo to graniczy z Norwegią na zachodzie (1 619 km), Finlandią na północnym wschodzie (586 km), Zatoką Botnicką na wschodzie oraz z Morzem Bałtyckim na południu i wschodzie. Linia brzegowa jest długa na 2390 km.

Wyżyna – obszar, którego wysokości bezwzględne przekraczają 300 metrów n.p.m., a wysokości względne są na ogół mniejsze niż 300 m. Z obszarów wyżyn wyłączane są bowiem obszary o szczególnie urozmaiconej rzeźbie i wysokościach względnych przekraczających 300 m stosunku do najbliższych den dolinnych, czyli góry. Różnice w wysokościach względnych w obrębie wyżyny są więc stosunkowo małe. W Polsce i innych krajach często przyjmuje się za dolną granicę wyżyn poziomicę 200 m n.p.m. Na mapie hipsometrycznej niższe wyżyny wyróżnione są barwami żółtymi, podobnie jak i najniższe partie gór, np. pogórza, natomiast najwyższe wyżyny - jasnymi odcieniami koloru brązowego. Nad wyżynami, powyżej 500 m n.p.m. rozciągają się góry niskie. Wyjątkiem w skali światowej jest Wyżyna Tybetańska, która znajduje się na wysokości około 4500 m n.p.m. zalicza się ja do wyżyn a nie do gór ponieważ jest płaska spełniony jest warunek deniwelacji (różnicy między dwoma wzniesieniami ) mniejszy niż 300 metrów.
Szwecja posiada 221,8 tys. wysp i wysepek o łącznej powierzchni 10 574 km² a suma wszystkich linii brzegowych wynosi 60,8 tys. km. Ponad 44% spośród nich stanowią wyspy na Bałtyku, pozostałe 123,4 tys. to wyspy jeziorne lub w nurcie rzek.

Geograficzny środek Szwecji znajduje się w Flataklocken w pobliżu jeziora Munkby oraz miejscowości Ånge (współrzędne 62°23′15″N, 16°19′32″E). Także pobliskie miejscowości Ånge oraz Östersund przypisują sobie umiejscowienie centralnego punktu kraju. Punkt ten wyznaczono metodą obliczenia środka ciężkości kształtu powierzchni kraju. Przy zastosowaniu metody opierającej się na wyznaczeniu połowy odległości między punktami najbardziej wysuniętymi na osi północ-południe oraz wschód-zachód i wyznaczeniu punktu w przecięciu tych linii geograficznym środkiem Szwecji jest Ytterhogdal (współrzędne 62°11'0" N, 14°57'0"E). Skrajne punkty: północny 69°40'N, południowy 55°20'N, zachodni 10°58'E, wschodni 24°10'E. Rozciągłość południkowa kraju wynosi 1570 km, a równoleżnikowa 400 km. Jest drugim po Norwegii najdłuższym krajem Europy.

Västra Götaland to jeden z 21 szwedzkich regionów terytorialnych (szw. län). Graniczy z regionami Värmland, Örebro, Östergötland, Jönköping, Halland, a także z terytorium Norwegii (okręg Østfold), z jeziorami Wetter i Wener oraz z morzem (cieśnina Skagerrak).
Historyczna kraina Szwecji (szw. landskap) to część Szwecji, która pojawiła się w którymś z dawniejszych podziałów politycznych tego kraju. Ze względu na dużą stabilność władzy w tym rejonie świata zwykle krainy historyczne wyróżniają się odrębnym charakterem kulturowym i geograficznym przy czym jednocześnie wielu ludzi współcześnie identyfikuje się z nimi. Główna reforma podziału terytorialnego Szwecji miała miejsce w roku 1634. W roku tym Axel Oxenstierna zastąpił stary podział nowym podziałem na regiony. Podział Oxenstierny dotyczył także Finlandii i zachował się tam do roku 1997, mimo iż kraje te nie stanowią jednego organizmu państwowego od roku 1809.

Szwecja ma najdłuższą linię brzegową na wschodnim wybrzeżu, a najdłuższą granicę lądową posiada na zachodzie z Norwegią. Granica ta ciągnie się wzdłuż łańcucha Gór Skandynawskich. Szwecja posiada granicę morską z Danią, Niemcami, Polską, Rosją, Litwą, Łotwą, Estonią oraz Danią, z którą połączona jest także Mostem nad Sundem.

Niemcy (Republika Federalna Niemiec, RFN; do traktatu pomiędzy RFN a Polską Rzecząpospolitą Ludową (1970) w Polsce stosowana była oficjalnie nazwa Niemiecka Republika Federalna, NRF; niem.: Deutschland lub Bundesrepublik Deutschland, BRD) – państwo federacyjne położone w Europie, będące członkiem Unii Europejskiej (UE), Unii Zachodnioeuropejskiej (UZE), G8, ONZ oraz NATO. Stolicą Niemiec jest Berlin (przed połączeniem z NRD – Bonn, obecnie noszące tytuł miasta federalnego). Językiem oficjalnym jest język niemiecki.
Smalandia, szw. Småland - jedna z dwudziestu pięciu tradycyjnych, nieadministracyjnych prowincji Szwecji, położona w jej południowo-wschodniej części, stanowiąca część Gotalandii.

Ukształtowanie poziome

Linia brzegowa Szwecji jest dobrze rozwinięta, cechują ją setki niewielkich i wciętych w ląd małych zatok i także niewielkich zatok. Na mapie linia brzegowa jest bardzo postrzępiona. miejscami dodatkowo występują niewielkie estuaria rzek. Szczególnie w regionie stolicy kraju linia brzegowa nacechowana jest wieloma, głębokimi i niewielkim zatokami uformowanymi przez działalność wód Morza Bałtyckiego. Wybrzeże Szwecji jest przeważnie skaliste i niewysokie, zalicza się do typu zwanego wybrzeżem szerowym. Jedynie na półwyspie Skania na samym południu Szwecji wybrzeże jest wyrównane i abrazyjne.

Östergötland to jeden z 21 szwedzkich regionów terytorialnych (szw. län). Graniczy z regionami Jönköping, Kalmar, Västra Götaland, Örebro, Södermanland a także z Morzem Bałtyckim.
Finlandia, Republika Finlandii (fiń. Suomi, Suomen Tasavalta; szw. Finland, Republiken Finland) – państwo w Europie Północnej, powstałe po odłączeniu od Rosji w 1918. Członek Unii Europejskiej. Graniczy od zachodu ze Szwecją i z Bałtykiem, od północy z Norwegią i od wschodu z Rosją.

Szwecja posiada 221,8 tys. wysp i wysepek o łącznej powierzchni 10 574 km² (2,6% powierzchni kraju). Łączna długość linii brzegowej 60,8 tys. km (1,5 obwodu kuli ziemskiej). Największymi wyspami Szwecji są Gotlandia (2994 km², linia brzegowa 686 km) i Olandia (1347 km², linia brzegowa 496 km). Gotlandia leży w pewnym oddaleniu od brzegu, w środkowej części Bałtyku, zaś podłużna Olandia ciągnie się wzdłuż wybrzeża w południowej części Szwecji. Sześć kolejnych wysp jest już nieco mniejszych – ich powierzchnia nie przekracza 350 km²:

Stany Zjednoczone, Stany Zjednoczone Ameryki (ang.: United States, United States of America, US, USA) – państwo w Ameryce Północnej graniczące z Kanadą od północy, Meksykiem od południa, Oceanem Spokojnym od zachodu, Oceanem Arktycznym od północnego zachodu, Oceanem Atlantyckim od wschodu.
Onega (ros. Онежское озеро, Онегo) - drugie co do wielkości jezioro w Europie (po jeziorze Ładoga), położone w północno-zachodniej Rosji (w Republice Karelii, na obszarze obwodów leningradzkiego i wołogrodzkiego), między Jeziorem Ładoga i Morzem Białym. Powierzchnia 9720 km², długość 248 km, szerokość 80 km, maksymalna głębokość 127 m. Posiada ok. 1650 wysp o łącznej powierzchni 260 km² (największe to Wielka Klimecka i Wielka Lelikowska oraz znana z licznych zabytków wyspa Kiży). Do Onegi uchodzi ok. 50 rzek, największe z nich to: Szuja, Suna, Wodła, Andoma, Megra. Wypływa z niego rzeka Swir.

Orust pow. 345,6 km² (linia brzegowa 216 km)

Hisingen 198,84 km² (139 km)

Värmdö 181,4 km² (236 km)

Tjörn 147,54 km² (191 km)

Väddö i Björkö 127,9 km² (204 km)

Fårö 113,3 km² (97 km)

Budowa geologiczna

Pod względem geologicznym Szwecja leży na tarczy bałtyckiej, która należy do najstarszych na Ziemi. Podłoże Szwecji w 80% stanowią prekambryjskie granity i gnejsy, gdzie występują złoża rudy żelaza i rudy polimetaliczne. Zachodnią oś kraju stanowią Góry Skandynawskie, które są strukturami kaledońskimi, co oznacza, że zostały wypiętrzone w czasie orogenezy kaledońskiej. W czasie późniejszych ruchów górotwórczych były kilkakroć blokowo nierównomiernie wypiętrzane. Zbudowane są z różnowiekowych skał krystalicznych, metamorficznych i osadowych zostały ostatni raz wypiętrzone w trzeciorzędzie. Gotlandię, Olandię oraz rejon Cieśniny Kalmarskiej i północnej Skanii tworzą osady pochodzące z kambru i syluru. Dominują tam wapienie i łupki. Najmłodszą część Szwecji stanowi Skania, gdzie podłoże budują osady z jury i kredy. W wyniku działalności lodowcowej na powierzchni całego kraju utworzyła się cienka warstwa luźnych osadów morenowych.

Orust – trzecia co do wielkości wyspa Szwecji, zajmująca powierzchnię 346 km². Położona jest na zachodnim wybrzeżu kraju, w regionie Västra Götaland. Wraz z otaczającymi ją mniejszymi wyspami należy do gminy Orust.
Bagno – obszar o utrzymującym się nadmiernym nawilgoceniu, porośnięty przez roślinność przystosowaną do specyficznych warunków związanych z dużym nawilgoceniem. Bagna bardzo często tworzą się w zagłębieniach terenu we wszystkich strefach klimatycznych świata. Największe przestrzenie zajmują jednak na obszarach pokrytych wieczną zmarzliną (Syberia, północna Kanada) i w strefie równikowej. Poza tym tworzą się w dolinach i deltach dużych rzek, na pojezierzach, na płaskich obszarach bezodpływowych, w nieckach krasowych, w odciętych zatokach morskich i nad brzegami mórz i oceanów. W bagnach w wyniku procesów utleniania związków organicznych tworzy się torf.

Ukształtowanie powierzchni

Szwecja jest krajem gdzie przeważają wyżyny, średnia wysokość kraju wynosi 276 m n.p.m. Około 80% powierzchni kraju to tereny leżące od 100 do 500 m n.p.m. Na obszarze kraju nie ma zbyt wiele terenów wysoko położonych, powyżej 1000 m n.p.m. leży jedynie 2,6% powierzchni Szwecji. Obszary nizinne zajmują dość duży obszar kraju – około 25% powierzchni. Szwecja dzieli się na regiony geograficzno-historyczne: Norrland — górzysto-wyżynna część północna, Svealand — wyżynno-nizinna część środkowopołudniowa i Götaland — nizinna część południowa. Najniżej położonym punktem Szwecji jest jezioro Hammarsjön położone w pobliżu Kristianstad na poziomie 2,41 m p.p.m. Najwyższym punktem kraju jest szczyt Kebnekaise w Górach Skandynawskich, który osiąga 2111 m n.p.m.

Gästrikland – historyczna prowincja w środkowej Szwecji. Graniczy ze szwedzkimi prowincjami: Uppland, Västmanland, Dalarna, Hälsingland. Leży nad zatoką Botnicką.
Sztokholm to jeden z 21 szwedzkich regionów terytorialnych (szw. län). Graniczy z regionami Uppsala i Södermanland. Graniczy także z morzem Bałtyckim i jeziorem Mälaren. Siedziba regionu – Sztokholm – jest jednocześnie stolicą Szwecji.

Rzeźba Szwecji jest wynikiem erozji i denudacji działającej w ciągu kilkuset milionów lat, oraz egzaracyjnej i akumulacyjnej działalności lądolodu i wód polodowcowych w okresie ostatniego miliona lat.

Mapa fizyczna Szwecji

Wzdłuż granicy z Norwegią ciągną się Góry Skandynawskie, z rozległymi spłaszczonymi wierzchowinami zwanymi fieldami. Przeciętna wysokość tych wynosi od 800 do 1400 m n.p.m. Są to więc góry niskie, które w kierunku wschodnim przechodzą w Wyżynę Północnoszwedzką (Norrland). Wyżyna ta jest obszarem leżącym 400 do 700 m n.p.m. W południowej części kraju rozciąga się kopulasta Wyżyna Południowoszwedzka (Svealand), która wznosi się do wysokości 377 m n.p.m. Na północnym wschodzie kraju leży Wyżyna Lapońska o średniej wysokości 300-400 m n.p.m. Pomiędzy Wyżyną Północnoszwedzką a Południowoszedzką leży Obniżenie Środkowoszwedzkie, w jego regionie znajduje się największe jezioro Szwecji – Wener. Niziny ciągną się także wzdłuż wybrzeża, są to: Hallandu, Kalmarska i Zachodniobotnicka.

Szwecja, Królestwo Szwecji (Sverige, Konungariket Sverige) – państwo w Europie Północnej, zaliczane do państw skandynawskich. Szwecja jest członkiem Unii Europejskiej od 1995 roku. Graniczy z Norwegią, Finlandią i Danią.
Sarna, sarna europejska (Capreolus capreolus) – gatunek ssaka parzystokopytnego z rodziny jeleniowatych. Jedno z ważniejszych zwierząt łownych Europy. Samica jest nazywana kozą, samiec rogaczem lub kozłem, młode zaś koźlętami.

czytaj dalej: [2], [3]

w oparciu o Wikipedię (licencja GFDL, CC-BY-SA 3.0, autorzy, historia, edycja)