Jan Jerzy Adam Forster (niem. Johann Georg Adam Forster; ur. 26 listopada 1754 w Mokrym Dworze, zm. 10 stycznia 1794 w Paryżu) – polsko-niemiecki przyrodnik szkockiego pochodzenia, etnolog, podróżnik, w latach 1784–1787 profesor historii naturalnej w Szkole Głównej Litewskiej w Wilnie; autor literatury podróżniczej i rewolucjonista.

W młodym wieku brał udział w ekspedycjach naukowych swojego ojca Johanna Reinholda Forstera, w tym w drugiej wyprawie Jamesa Cooka po Pacyfiku. Napisany na podstawie notatek ojca raport z tej podróży A Woyage Toward the South Pole and Round the World (pol. Podróż naokoło świata) stanowi do dziś cenny materiał etnologiczny dotyczący ludów Polinezji i jest wciąż książką mogącą z łatwością przyciągnąć zainteresowanego literaturą piękną czytelnika. Dzięki tej publikacji dwudziestodwuletni Forster został przyjęty do Royal Society i uważa się, że położył podwaliny pod nowoczesną naukową literaturę podróżniczą. Istotnym owocem tej podróży były też liczne, opracowane przez obu Forsterów, oraz w wielu wypadkach zilustrowane stworzonymi przez Georga rysunkami, pierwsze opisy gatunków należących do królestw roślin, grzybów i zwierząt.

Po powrocie do Europy kontynentalnej Forster oddał się aktywności naukowej. Ważnym epizodem początkowej fazy tego okresu była dyskusja z amerykańskim rewolucjonistą Beniaminem Franklinem w roku 1777.

W latach 1778-1787 wykładał historię naturalną w Collegium Carolinum w Kassel, następnie w latach 1784–1787 na Uniwersytecie Wileńskim. W roku 1788 dostał posadę bibliotekarza na Uniwersytecie w Moguncji. Jego wysiłki w tym czasie koncentrowały się na pisaniu esejów z botaniki oraz etnologii, pisaniu wstępów do różnych książek i opracowań oraz na tłumaczeniu książek podróżniczych. Wśród tych ostatnich znalazło się także tłumaczenie dzienników kapitana Cooka.

Forster był ważną postacią epoki oświecenia w Niemczech. Korespondował z większością jego promotorów w tamtym okresie, włączając w to jego bliskiego przyjaciela Georga Christopha Lichtenberga. Jego idee i osobowość miały ogromny wpływ na Alexandra von Humboldta – jednego z ważniejszych naukowców XIX wieku. Gdy w roku 1792 Francuzi zajęli Moguncję, Forster został jednym z założycieli Klubu Jakobinów w tym mieście i zaczął grać jedną z kluczowych ról w założonej wtedy Republice Mogunckiej, która była pierwszym państwem o ustroju republikańskim na terenie Niemiec. W lipcu 1793 roku, kiedy koalicja sił pruskich i austriackich odzyskała panowanie nad miastem, Forster służący wtedy w Paryżu jako członek delegacji młodej Republiki Mogunckiej, został edyktem cesarskim pozbawiony praw i skazany na wygnanie z obszaru imperium. Nie mogąc wrócić do Niemiec, oddzielony od przyjaciół i rodziny w wyniku udaru zmarł w Paryżu w 1794.

Dzieciństwo i pierwsze podróże

Georg Forster urodził się urodził się jako poddany króla Polski we wsi Mokry Dwór niedaleko Gdańska, w Prusach Królewskich, w Koronie Królestwa Polskiego. Był najstarszym dzieckiem Johanna Reinholda Forstera i jego żony Justiny Elisabeth z domu Nicolai; jego rodzina wywodziła się od Szkotów, którzy osiedli w Polsce w XVII wieku. Jego ojciec był naturalistą, naukowcem i kalwińskim pastorem. W roku 1765 zgodził się na wykonanie zlecenia carycy Katarzyny II, polegającego na odbyciu podróży badawczej mającej na celu zbadanie sytuacji kolonii niemieckiej nad Wołgą. Georg, w tym czasie dziesięcioletni chłopiec, dołączył do ojca. Wyprawa dotarła do stepów Kirgistanu nad dolną Wołgą. W trakcie trwania tej podróży odkryto kilka nowych gatunków. Młody Forster nauczył się prowadzenia badań naukowych oraz miał okazję zdobyć praktyczne doświadczenie w kartografii. Dodatkowo nauczył się wtedy dobrze języka rosyjskiego.

Mocno krytyczny wobec gubernatora Saratowa raport z podróży nie został dobrze przyjęty przez carski dwór, w wyniku czego Forsterowie nie uzyskali stosownego wynagrodzenia i musieli się przenieść. Zdecydowali się na osiedlenie w Anglii, co nastąpiło w roku 1766. Ojciec podjął się nauczania w Warrington oraz dorabiał tłumaczeniem tekstów. W tym czasie młody Forster, w wieku zaledwie 13 lat, opublikował swoją pierwszą książkę – tłumaczenie na angielski napisanej przez Łomonosowa historii Rosji, które było dobrze odebrane w kręgach naukowych.

Dookoła świata z kapitanem Cookiem

W roku 1772 ojciec Georga Johann został członkiem Royal Society. Okoliczność ta oraz rezygnacja naukowego opiekuna pierwszej wyprawy Cooka, Josepha Banksa, sprawiły, że brytyjska admiralicja zaprosiła starszego Forstera do wzięcia udziału w drugiej podróży Jamesa Cooka na wody Pacyfiku (1772-1775). I tym razem syn wziął udział w wyprawie ojca. Został zatrudniony jako rysownik. Zadaniem Johanna Forstera podczas tej ekspedycji było opracowanie naukowego sprawozdania z wyprawy, które miało zostać opublikowane po powrocie.

Kapitan James Cook

13 czerwca 1772 Forsterowie zaokrętowali się na pokładzie HMS Resolution w Plymouth. Trasa wyprawy wiodła początkowo przez południowy Atlantyk, następnie przez Ocean Indyjski oraz Ocean Południowy do wyspy Polinezji, by w końcu, okrążając Przylądek Horn, wrócić do Anglii, gdzie ekspedycja znalazła się 30 czerwca 1775. W trakcie trzech lat podróży ekspedycja dotarła do Nowej Zelandii, wysp Tonga, Nowej Kaledonii, Tahiti, Markiz oraz Wyspy Wielkanocnej. Nikt przed nimi nie dopłynął tak daleko na południe i niewiele brakowało, a zostałaby przez nich odkryta Antarktyda. W wyniku tego przedsięwzięcia obalona została definitywnie teoria Terra Australis Incognita, według której na południu miał istnieć duży, nadający się do zamieszkania kontynent.

Forster pod kierunkiem ojca podjął najpierw badania świata zwierząt i roślin mórz południowych, głównie zajmując się rysowaniem przedstawicieli tych królestw. Jednak Georg rozwijał swoje własne zainteresowania, które doprowadziły do zupełnie niezależnych studiów z dziedziny geografii porównawczej i etnologii. Szybko nauczył się języków wysp Polinezji. Jego opisy ludzi z tamtego rejonu są cenione po dziś dzień, gdyż ukazują one wysiłki Forstera, aby opisać miejscowych z empatią, sympatią i w dużym stopniu bez zachodnich, chrześcijańskich uprzedzeń. Jednocześnie opisy te nie zawierają idealizacji stanu "szlachetnej dzikości".

Młody Forster, inaczej niż Louis Antoine de Bougainville, którego starsze o kilka lat opisy podróży na Tahiti zapoczątkowały bezkrytyczną, romantyczną apoteozę "szlachetnej dzikości" (ang. "noble savage"), miał bardzo zróżnicowany obraz społeczności wysp południowego Pacyfiku. Opisał on rozmaite struktury społeczne oraz religie, które napotkał na Wyspach Towarzystwa, Wyspie Wielkanocnej oraz na wyspach Tonga i na Nowej Zelandii. Ich zróżnicowanie tłumaczył różnicami w panujących w tych miejscach warunkach życiowych. Jednocześnie zauważył, że języki na tych raczej szeroko rozrzuconych wyspach są dosyć do siebie podobne. Na przykład o mieszkańcach wysp Nomuka (w grupie wysp Ha'apai należącej do dzisiejszego Tonga) pisał, że ich języki, pojazdy, broń, meble, ubrania, tatuaże, sposób układania bród; w skrócie całe ich istnienie, doskonale zgadzało się z tym, co już widział, badając plemiona na wyspie Tongatapu. Dodawał jednak, że nie mógł dopatrzyć się żadnego rodzaju poddaństwa, które z kolei było bardzo widoczne wśród plemion Tonga-Tabboo, gdzie graniczyło ono wręcz z niewolnictwem, gdy chodziło o oddawanie czci królowi.

Zebrane przez Georga i Reinholda Forsterów przedmioty o charakterze etnograficznym są obecnie wystawiane jako Cook-Forster-Sammlung (Kolekcja Cook-Forster) w muzeum Sammlung für Völkerkunde w Getyndze. Inna kolekcja zebranych przez nich obiektów wystawiana jest w Muzeum Pitta Riversa w Oksfordzie.

Sama podróż przyniosła wiele wyników naukowych. Już w roku 1776 Forsterowie opublikowali w Londynie pracę o florze Polinezji, która zawierała opisy 256 nowych dla nauki gatunków roślin zilustrowane 75 rysunkami wykonanymi przez Georga. Praca ta przyniosła obu badaczom natychmiast sławę w świecie nauki.

Jednak w trakcie trwania samej wyprawy stosunki między Forsterami a kapitanem Cookiem i jego oficerami były bardzo trudne, co wynikało z cierpkiego charakteru Forstera-ojca oraz braku zgody Cooka na poświęcenie większej ilości czasu na badania botaniczne i inne obserwacje naukowe. Po nieprzyjemnych doświadczeniach z Forsterami Cook odmówił przy trzeciej swojej podróży przyjęcia na pokład naukowców.