Gerlach - Polski Serwis Naukowy

Ten artykuł dotyczy szczytu górskiego. Zapoznaj się również z: Gerlach S.A.

Gerlach, widok z Małej Wysokiej

Ludwik Greiner, autor pierwszych dokładnych pomiarów Gerlacha z roku 1837

Gerlach widziany z Tatrzańskich Zrębów, dobrze widoczny Gerlachowski Kocioł

Gerlach lub Gierlach, rzadziej Garłuch (słow. Gerlachovský štít, Gerlachovka, niem. Gerlsdorfer Spitze, Gerlach, węg. Gerlachfalvi-csúcs, 2655 m n.p.m.) – najwyższy szczyt Tatr i całych Karpat, położony na Słowacji, w bocznej grani Tatr Wysokich.

Károly Jordán (ur. 16 grudnia 1871 r. w Peszcie, zm. 24 grudnia 1959 r. w Budapeszcie) – węgierski taternik i matematyk, członek Węgierskiej Akademii Nauk (od 1947 r.), profesor Wyższej Szkoły Ekonomicznej w Budapeszcie.

Spiska Sobota (słow. Spišská Sobota, niem. Georgenberg, węg. Szepesszombat, łac. Forum Sabathi) - obecnie dzielnica miasta Poprad, w przeszłości samodzielne miasto z bogatą historią. Położone jest ok. 1,5 km na północny wschód od rynku Popradu.

Topografia

Masyw Gerlacha składa się z kilku wierzchołków. Grań rozpoczyna się od strony północno-zachodniej wierzchołkiem zwornikowym z granią główną – Zadnim Gerlachem (Zadný Gerlach, 2616 m), którego zbocza obniżają się do Przełęczy Tetmajera (Gerlachovské sedlo), za którą wznosi się główny wierzchołek (2655 m). Dalej w grani znajdują się Wyżnie Gerlachowskie Wrótka, wierzchołek Pośredniego Gerlacha, Pośrednie Gerlachowskie Wrótka, Gerlachowska Czuba i Niżnie Gerlachowskie Wrótka. Grzbiet kończy się południowo-wschodnim szczytem Małego Gerlacha (Kotlový štít, 2601 m). Z wierzchołka Małego Gerlacha odchodzą dwa boczne ramiona obejmujące Gerlachowski Kocioł (Gerlachovský kotol).

Tatry Wysokie (słow. Vysoké Tatry, niem. Hohe Tatra, węg. Magas-Tátra) – najwyższa część Tatr o charakterze alpejskim, rozciągająca się pomiędzy Tatrami Zachodnimi od strony zachodniej oraz Tatrami Bielskimi od strony północno-wschodniej. W linii prostej odległość między granicznymi przełęczami wynosi ok. 16,5 km, zaś ściśle wzdłuż grani ok. 26 km. Tatry Wysokie zajmują obszar około 340 km² (czyli nieco mniej niż Tatry Zachodnie), z czego większość (260 km²) znajduje się na Słowacji.

Gerlachowski Kocioł (słow. Gerlachovský kotol) – dawny cyrk lodowcowy, jeden z najlepiej uformowanych w Tatrach. Jego powierzchnia to około 0,4 km², a zawalone piargami dno wznosi się na wysokości 2010–2140 m n.p.m. Od południowej strony zagrodzony jest prawie poziomym wałem moreny stadialnej (2027 m n.p.m.), opadającej do Doliny Stos. Leży w otoczeniu dwóch grani odchodzących od Małego Gerlacha. Kocioł Gerlachowski nie ma widocznego na powierzchni cieku wodnego, odwadniającego ten teren.

Masyw Gerlacha góruje nad dolinami:

od południowego zachodu – Wielicką (Velická dolina)

od północnego wschodu – Batyżowiecką (Batizovská dolina)

od południa szczyt Zadniego Gerlacha zamyka Dolinę Litworową (Litvorová kotlina) należącą do systemu Doliny Białej Wody (Bielovodská dolina).

Szczyt ten, nazwany przez Mieczysława Karłowicza królem tatrzańskim (Franciszek Henryk Nowicki przyznał mu "berło gór"), jest dostępny jedynie dla wytrawnych turystów. Najczęściej uczęszczane wejście jest poprowadzone z Doliny Wielickiej przez Wielicką Próbę, dostępny jest także z Doliny Batyżowieckiej przez tzw. Batyżowiecką Próbę – oba szlaki są silnie eksponowane (wejścia turystyczne tylko w okresie letnim w towarzystwie przewodnika). Bazą wypadową jest zwykle hotel górski "Śląski Dom".

Goryczka przezroczysta (Gentiana frigida Haenke) – gatunek rośliny należący do rodziny goryczkowatych. Występuje w Karpatach, wschodnich Alpach oraz w górach Bułgarii. W Polsce występuje jedynie w Tatrach. Na Słowacji spotykana jest na obszarze Tatr Niżnich. Roślina rzadka. Łacińska nazwa gatunkowa „frigida” oznaczająca zimny wskazuje na występowanie rośliny w bardzo surowym, zimnym klimacie wysokogórskim.

Sit skucina (Juncus trifidus) – gatunek rośliny należący do rodziny sitowatych. Występuje w stanie dzikim w Europie. Roślina wysokogórska, w Polsce głównie w Tatrach, Sudetach i na Babiej Górze.

Roślinność

Mimo surowych warunków klimatycznych i bardzo krótkiego sezonu wegetacyjnego, w rejonie samego wierzchołka można jeszcze znaleźć stanowiska 15 gatunków roślin naczyniowych, w tym: dzwonka alpejskiego, wrotycza alpejskiego, goryczki przeźroczystej, omiegu kozłowca, situ skuciny i pierwiosnki maleńkiej.

Pośrednie Gerlachowskie Wrótka, także Pośrednie Gierlachowskie Wrótka – przełączka znajdująca się w masywie Gerlacha w słowackich Tatrach Wysokich. Jest ona jedną z dwóch przełączek odgraniczających Pośredni Gerlach od Małego Gerlacha (drugą przełączką są Niżnie Gerlachowskie Wrótka). Dokładnie oddziela ona Pośredni Gerlach od mało znaczącej Gerlachowskiej Czuby. Na siodło tejże przełączki nie prowadzą żadne znakowane szlaki turystyczne, jest ona dostępna jedynie dla taterników.

„Pamiętnik Towarzystwa Tatrzańskiego” – rocznik wydawany w Krakowie w latach 1876–1920 przez Towarzystwo Tatrzańskie. W sumie ukazało się 38 tomów. Po reaktywacji w 1988 Towarzystwa Tatrzańskiego wznowiono wydawanie „Pamiętników”. W latach 1992-2003 ukazało się 12 tomów.

Historia

Pierwsze wejścia turystyczne nie są dokładnie odnotowane. Przypuszczalnie na szczycie byli w 1855 dwaj polscy wybitni botanicy Zygmunt Bośniacki i ks. Wojciech Grzegorzek. Najprawdopodobniej już w 1834 r. na szczycie stanęli – podczas polowania na kozice – Johann Still, Martin Spitzkopf-Urban, Gelhof i dwóch nieznanych koziarzy. Na pewno weszli na niego austriaccy inżynierowie prowadzący prace kartograficzne w 1868 r. Pierwszy turysta na Gerlach został wprowadzony w końcu lat 60. XIX wieku przez Stilla. Pierwszymi Polakami na szczycie byli ksiądz Józef Stolarczyk z przewodnikami Wojciechem Gąsienicą Kościelnym, Wojciechem Giewontem, Wojciechem Rojem i Szymonem Tatarem 22 września 1874 r. W roku 1875 zanotowano już sześć wejść, intensywnie zwiedzany szczyt zaczął być po 1876. Zimą szczyt zdobyli pierwsi Janusz Chmielowski, Károly Jordán oraz przewodnicy: Klemens Bachleda, Johann Franz (senior) i Paul Spitzkopf (senior) w dniu 15 stycznia 1905 r.

Omieg kozłowiec (Doronicum clusii) – gatunek rośliny z rodziny astrowatych. Występuje w górach środkowej i południowej Europy – w Pirenejach, Alpach i Karpatach. W Polsce wyłącznie w Tatrach i jest tu rośliną pospolitą.

Batyżowiecki Szczyt (słow. Batizovský štít) – najwyższy szczyt (2448 m n.p.m.) głównej grani Tatr na odcinku zamykającym od północnego wschodu Dolinę Batyżowiecką (Batizovská dolina). Jednocześnie jest to granica tej doliny z systemem Doliny Białej Wody (Bielovodská dolina). Dolina Kacza (Kačacia dolina), dokładnie jej odnoga – Dolina Litworowa (Litvorová kotlina), należąca do jej systemu, graniczy z Doliną Batyżowiecką na odcinku od Zmarzłego Szczytu (Popradský Ľadový štít) do Zadniego Gerlacha (Zadný Gerlach). Batyżowiecki Szczyt znajduje się pomiędzy Kaczym Szczytem (Kačaci štít) a Zadnim Gerlachem, w pobliżu masywu Gerlacha.

Przed pomiarami przeprowadzonymi w latach 1837–1838 przez leśniczego Ludwika Greinera za wyższe od Gerlacha uznawano powszechnie Łomnicę, Krywań i Lodowy Szczyt. Wyniki badań przeprowadzonych metodą triangulacji wykazały wysokość Gerlacha równą 2640,54 m (w rzeczywistości 2655 m), Łomnicy: 2624,73 m (2634 m), Lodowego Szczytu: 2594,71 m (2627 m). Krywań już wcześniej został uznany za niższy od Łomnicy. Greiner opublikował wyniki w 1839 w drukowanych przez królewsko-węgierską drukarnię uniwersytecką "Gemeinnützigen Blättern zur Belehrung und Unterhaltung", później jeszcze dwa razy w innych miejscach. Były to mało poczytne czasopisma, więc Łomnica jeszcze przez długi czas uchodziła za najwyższy szczyt tatrzański. Encyklopedia Powszechna Samuela Orgelbranda z 1867 podaje wysokości: Łomnica 2696 m, Lodowy Szczyt 2655 m, Wysoka 2465 m, Gierlachowski Szczyt 2307 m.

Johann Franz senior (ur. 1863 w Nowej Leśnej, zm. 18 lipca 1939 w Tatrach) – jeden z najbardziej znanych spiskoniemieckich przewodników tatrzańskich, ojciec Johanna Franza juniora, również przewodnika.

Franciszek Henryk Siła-Nowicki (ur. 29 stycznia 1864 w Krakowie, zm. 3 września 1935 w Zawoi) – poeta polski okresu Młodej Polski, taternik, działacz socjaldemokratyczny i socjalistyczny, projektodawca Orlej Perci.

W 1997 na szczycie ustawiono metalowy krzyż.

Gerlach należy do Korony Europy.

Nazwa

Zmiana nazwy na przestrzeni lat

Pierwotna nazwa szczytu pochodzi od nazwiska komesa Gerlacha ze Spiskiej Soboty, bądź jego syna, występującego w dokumencie z 1326 r. Rdzeń tego imienia wcześniej pojawił się w nazwie niemieckospiskiej wsi Gerlsdorf (dziś po słowacku Gerlachov, po polsku Gierlachów), położonej na północny zachód od Spiskiej Soboty. Wraz z coraz większym zainteresowaniem Tatrami nizinne nazwy przenosiły się na okoliczne szczyty. W ten sposób ustaliła się niemiecka nazwa Gerlsdorfer Spitze, węgierska Gerlachfalvi-csúcs oraz słowacka Gerlachovský štít oraz skrócona Gerlach.

Karpaty (51-54) (węg. Kárpátok; rum. Carpaţi; ukr. Карпати, czes. i słow. Karpaty) – łańcuch górski w środkowej Europie (jeden z największych w tej części świata), ciągnący się łukiem przez terytoria Czech, Polski, Słowacji, Węgier, Ukrainy, Rumunii i Serbii. Najwyższy szczyt Gerlach ma wysokość 2655 m n.p.m.

W Tatrach rośnie około 1300 gatunków roślin naczyniowych, z czego w Tatrzańskim Parku Narodowym(TPN) około 1000. Charakterystyczną grupę stanowią rośliny wysokogórskie – dla 200 z nich Tatry są jedynym obszarem występowania w Polsce. Bardzo bogata jest flora mszaków – występuje ich tutaj ok. 700 gatunków, co stanowi 80% wszystkich gatunków w Polsce, ok. 1000 gatunków grzybów, 870 gatunków porostów i liczna flora glonów i 72 gatunki śluzowców.

W późniejszych latach Gerlach po wielokroć stawał się obiektem politycznych rozgrywek. Oto lista znanych oficjalnych i nieoficjalnych nazw góry:

Od lewej strony: Tępa, Kończysta, Gerlach

Gerlach z Doliny Wielickiej

Od lewej: Gerlach, Batyżowiecki Szczyt, Kaczy Szczyt – widok z Doliny Białej Wody

Trójwymiarowy model okolic Gerlacha

Polska nazwa

Wskutek wieloletnich zawirowań w nazewnictwie nie można wskazać jedynej poprawnej nazwy w języku polskim. W powszechnym użyciu funkcjonują dwie: Gierlach oraz Gerlach, rzadziej występują też formy Gerlachowski Szczyt, Garłuch, Garłuchowski Szczyt, a także Kotłowy Szczyt, Kocioł.

Niżnie Gerlachowskie Wrótka, także Niżnie Gierlachowskie Wrótka (słow. Štrbina za Kotlovým štítom) – przełączka znajdująca się w masywie Gerlacha w słowackiej części Tatr Wysokich. Oddziela ona Pośredni Gerlach (dokładnie mało wybitną Gerlachowską Czubę) od wierzchołka Małego Gerlacha. Podobnie jak na okoliczne obiekty, i na nią nie prowadzą żadne znakowane szlaki turystyczne. Jest dostępna jedynie dla taterników.

Dolina Litworowa (słow. Litvorová dolina) – niewielka tatrzańska dolinka (ok. 1,0 km długości) położona na wysokości ok. 1600–2100 m n.p.m. w Tatrach Wysokich na terenie Słowacji. Jest najbardziej na południe wysuniętą częścią całej Doliny Białej Wody (Bielovodská dolina). Nazwa jej pochodzi od rosnącego w Tatrach litworu.

Szczyt pojawił się w polskim piśmiennictwie dopiero w wieku XIX. Stanisław Staszic używał w swoich dziełach zarówno formy Gierlach, jak i formy Gerlach. Forma Gerlach pojawiała się też u Łapczyńskiego (1866), ks. Sutora (1878) i Chałubińskiego (1879). Formę Garłuch forsował Walery Eljasz-Radzikowski, doszukując się w niej słowiańskiego pochodzenia od słowa gardło. Jako drugą formę proponował on Gerlach.

Kozica, kozica północna (Rupicapra rupicapra) – ssak z rodziny krętorogich (Bovidae), zamieszkujący wysokie góry, takie jak Alpy, Kaukaz, Taurus, Bałkany, Karpaty Wschodnie oraz Tatry. Jeden z dwóch gatunków z rodzaju Rupicapra – drugi to kozica pirenejska, zamieszkujący Pireneje, Apeniny i Góry Kantabryjskie.

Tępa (słow. Tupá) – zwornikowy szczyt o wysokości 2285 m n.p.m., położony w bocznej grani Tatr po stronie słowackiej. Od masywu Kończystej oddzielony jest Stwolską Przełęczą, a od Osterwy – Przełęczą pod Osterwą. Od jego wierzchołka wybiega krótka grań, która oddziela Dolinę Wielkiej Huczawy od Doliny Stwolskiej. Kulminacją tejże grani jest Klin. Od tegoż wierzchołka oddzielony jest płytko wciętą Przełęczą pod Klinem.

Niejednomyślność co do wskazania prawidłowej formy występuje także wśród badaczy tatrzańskiej historii i etymologii. Witold Henryk Paryski i Zofia Radwańska-Paryska w Wielkiej encyklopedii tatrzańskiej wskazują Gierlach jako jedyną poprawną formę, podkreślając błędność nazwy Garłuch. Nazwy Gierlach używa konsekwentnie w swoich przewodnikach także Józef Nyka. Za formą Gerlach opowiada się jednak również wielu znawców Tatr, w tym Władysław Cywiński.

Dolina Białej Wody (słow. Bielovodská dolina) – prawe odgałęzienie Doliny Białki. Położona jest na terytorium Słowacji, po północnej stronie Tatr Wysokich.

Mieczysław Karłowicz (ur. , zm. 8 lutego 1909 w Tatrach) – polski kompozytor i dyrygent. Autor kompozycji symfonicznych i poematów symfonicznych. Przedstawiciel nurtu późnego romantyzmu. Również taternik, fotografik i publicysta.

Także słowniki i encyklopedie są niejednomyślne i pojawiają się w nich, opatrzone różnymi kwalifikatorami (rzadko, dawniej), różne nazwy.

Kontrowersje wzbudza też odmiana nazwy szczytu. Najczęściej stosowana forma dopełniacza to Gierlacha, Gerlacha, ale występuje też odmiana Gierlachu, Gerlachu.

Przypisy

↑ Zofia Radwańska-Paryska, Witold Henryk Paryski: Wielka encyklopedia tatrzańska. Poronin: Wydawnictwo Górskie, 2004. ISBN 83-7104-009-1.
Bolesław Chwaściński: Z dziejów taternictwa. O górach i ludziach. Warszawa: Sport i Turystyka, 1988, s. 22-23. ISBN 83-217-2463-9.
por. Grzegorz Barczyk, Ryszard Jakubowski (red.), Adam Piechowski, Grażyna Żurawska: Bedeker tatrzański. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2000. ISBN 83-01-13184-5. , s. 374-375
Andrzej Z. Górski. Moje śledztwa lingwistyczne. „Tatry”. 1 (27), zima 2009, s. 70-72. Tatrzański Park Narodowy. ISSN 0867-4531.
por. np. Józef Nyka, Monika Nyczanka: Tatry Słowackie : przewodnik. Latchorzew: Trawers, 2005. ISBN 83-60078-01-7.
Grzegorz Barczyk, Ryszard Jakubowski (red.), Adam Piechowski, Grażyna Żurawska: Bedeker tatrzański. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2000. ISBN 83-01-13184-5. , s. 374-375
Słownik poprawnej polszczyzny, PWN, Warszawa 1995, ISBN 83-01-03811-X, s. 177
Encyklopedia powszechna, PWN, Warszawa 1974, t. 2, s. 48
Mała encyklopedia powszechna, PWN, Warszawa 2000, ISBN 83-01-13142-X, s. 254 i 256

Bibliografia

Józef Nyka, Monika Nyczanka: Tatry Słowackie: przewodnik. Latchorzew: Trawers, 2005. ISBN 83-60078-01-7.
Witold Henryk Paryski: Tatry Wysokie – przewodnik taternicki, część XII.
Július Andráši: W Tatrach Słowackich – przewodnik, 1977
ks. Józef Stolarczyk: Wycieczka na szczyt Gierlachu, Pamiętnik Towarzystwa Tatrzańskiego, tom I, Kraków 1876, ss. 56-67

Zobacz też

Zobacz w Wikicytatach kolekcję cytatów
o Gerlachu

miejsca nazwane imieniem Stalina,

flora Tatr,

Tatry Wysokie.

Linki zewnętrzne

"Pierwsze wejście na Gierlach" – artykuł Bolesława Chwaścińskiego, Wierchy 1985

Gerlach w Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Tom II (Derenek – Gżack) z 1881 r.

Kończysta (słow. Končistá) – dwuwierzchołkowy szczyt (2538 m n.p.m.) w południowej, bocznej grani Tatr odchodzącej od Zmarzłego Szczytu (Popradský Ľadový štít). Począwszy od Przełęczy koło Drąga (Sedlo pod Drúkom), grań ta nazywana jest Granią Kończystej (hrebeň Končistej). Na północ od szczytu znajduje się w niej Stwolska Turnia (Štôlska veža), oddzielona od Kończystej głęboko wciętą Stwolską Przełęczą Wyżnią (Štôlska štrbina).

Tytus Chałubiński (ur. 29 grudnia 1820 w Radomiu, zm. 4 listopada 1889 w Zakopanem) – polski profesor patologii, lekarz, miłośnik przyrody. Był współtwórcą Towarzystwa Tatrzańskiego i jednym z pierwszych badaczy przyrody tatrzańskiej. Na jego cześć nazwano Wrotami Chałubińskiego jedną z przełęczy w głównej grani Tatr. Popularyzator Zakopanego, w dużym stopniu przyczynił się do rozwoju tej miejscowości.