Żyd w radomskim getcie. Widoczna tablica zakazująca Niemcom wstępu do dzielnicy żydowskiej.

Żydowskie dzieci

Getto radomskie – dwie zamknięte dzielnice żydowskie w Radomiu, powołane przez niemieckiego okupanta podczas II wojny światowej w celu koncentracji, eksploatacji i eksterminacji żydowskich mieszkańców miasta. Jedno z największych, obok kieleckiego i częstochowskiego, gett w dystrykcie radomskim. W różnym rozmiarze i charakterze funkcjonowało od wiosny 1941 do lata 1944. Z powodu chorób, głodu i niemieckiej przemocy zmarło w nim kilka tysięcy osób. Prawie 30 tys. Żydów z Radomia i innych miejscowości osadzonych w getcie zginęło w Treblince. Wojnę przeżyło kilkuset radomskich Żydów, lecz większość z nich opuściła później miasto.

Powstanie getta w Radomiu

Schemat getta w Śródmieściu w Radomiu

Schemat getta na Glinicach w Radomiu

Zobacz w Wikiźródłach tekst
Ogłoszenie o utworzeniu gett dla Żydów w Radomiu

Plakat informujący o utworzeniu getta w Radomiu

Pierwsze nieoficjalne informacje o planach utworzenia getta pojawiły się w Radomiu już w styczniu 1940. Jednak rozporządzenie o powstaniu zamkniętych dzielnic mieszkaniowych wydane przez starostę radomskiego Kujatha zostało wydane 3 kwietnia 1941. Ludność polska miała opuścić wyznaczony na getto obszar do 10 kwietnia. Termin przenosin dla Żydów wyznaczono na 12 kwietnia. Kwaterunkiem zajmował się Żydowski Urząd Mieszkaniowy działający przy Judenracie oraz Urząd Mieszkaniowy przy Zarządzie miasta Radomia. Żydowskim mieszkańcom pozwolono zabrać do 25 kilogramów dobytku na osobę. W skład getta wchodziły dwie odrębne części – śródmiejska i w dzielnicy Glinice. Granice tzw. dużego getta w Śródmieściu obejmowały tradycyjną dzielnicę żydowską i biegły: od Kościoła Ewangelickiego ulicą Reja do Mireckiego, potem Mleczną do rzeki Mlecznej i Piotrówki, następnie przecinały ulicę św. Wacława do Przechodniej, przecinały Starokrakowską, Mariacką, Narutowicza do Peretza, później równolegle od Narutowicza do Bernardyńskiej i do styku Wałowej z placem św. Trójcy, a następnie Rwańską do Rynku i Szwarlikowskiej. W dużym getcie mieszkało około 25 tys. ludzi. Na taki kształt dzielnicy zamkniętej wpłynęła zwarta zabudowa w centrum, tak, że istniejące kamienice stanowiły granicę getta. Okupanci nakazali dodatkowo zamurować okna na parterze w budynkach na styku żydowskiej i aryjskiej części miasta. Jedyna brama do getta znajdowała się przy ulicy Wałowej.

Tzw. małe getto na Glinicach powstało na terenach zamieszkanych przez ludność zarówno polską jak i żydowską. Była to jedna z najbiedniejszych radomskich dzielnic o starej (często XIX-wiecznej) zabudowie. Motywacją utworzenia drugiego getta w Radomiu była duża liczba ludności żydowskiej zamieszkującej miasto i obawa władz okupacyjnych przed epidemią tyfusu, która mogłaby się przy tak dużym zagęszczeniu mieszkańców z łatwością rozlać na całe miasto. Układ urbanistyczny śródmieścia (sąsiedztwo pól i terenów o luźnej zabudowie) nie pozwalał na poszerzenie obszaru getta śródmiejskiego. Granice wytyczonego na Glinicach getta biegły: ulicą Słowackiego, Dolną do Złotej, potem do Białej, Kośną do Staroopatowskiej, później Fabryczną do styku Dolnej, Żabią (Kwiatkowskiego) i Słowackiego. Mieszkało tu około 8 tys. ludzi. Przy ogradzaniu getta glinickiego na niektórych odcinkach zastosowano drut kolczasty. Koszty wzniesienia ogrodzenia oraz ustawienia tablic informacyjnych obciążały Żydów.

Na koniec listopada 1941 w obu częściach radomskiego getta znajdowało się 3989 mieszkań (6529 izb), w których było zameldowanych 25658 osób.

Getto przestało istnieć po akcji likwidacyjnej przeprowadzonej przez Niemców w dwóch etapach 4-5 sierpnia i 16-18 sierpnia 1942. Blisko 30 tys. mieszkańców getta, którzy dożyli do akcji likwidacyjnej, wywieziono do Treblinki i tam wymordowano.

Niemcy pozostawili w Radomiu pewną ilość żydowskich robotników, których wykorzystywali do pracy przymusowej w przemyśle. Ich liczba oraz miejsce przebywania na terenie miasta były zmienne. Ostatecznie to tzw. szczątkowe getto w Radomiu zostało zlikwidowane w lipcu 1944.

Życie w getcie

Polityka niemiecka wobec mieszkańców getta

Żydowskie handlarki

Handel był jednym z głównych źródeł utrzymania dla Żydów uwięzionych w getcie pomimo działań niemieckich, mających na celu odsunięcie ich od gospodarki

Dla wielu mieszkańców miasta wyprzedaż majątku była jedynym źródłem środków finansowych pozwalających na przeżycie

Handlarze i klienci

Na warunki życia w getcie miało wpływ wiele czynników, a najważniejsze spośród nich to sytuacja mieszkaniowa i aprowizacyjna. Pogarszanie zarówno jednej, jak i drugiej było dla Niemców środkiem do zwiększenia śmiertelności wśród Żydów.

W zajmowanych przez Żydów domach panowała olbrzymia ciasnota, po utworzeniu gett w jednym pokoju mieszkało nawet po 15 osób. Judenrat podejmował starania o poszerzenie obszaru getta, lecz były one bezskuteczne. Starał się również łapówkami zyskać przychylność niemiecką. Tak wielkie zagęszczenie ludności w połączeniu ze słabym stanem sanitarnym domów, biedą i wyniszczającą pracą sprzyjało rozwojowi chorób. W getcie wybuchła epidemia tyfusu.

Na dogęszczenie w dzielnicach zamkniętych miały wpływ rozporządzenia generalnego gubernatora Hansa Franka z 29 kwietnia 1941 i 15 października 1941 oraz gubernatora dystryktu z 29 marca 1941 o przesiedlaniu ludności żydowskiej ze wsi do miast.

Obowiązywały kartki na żywność, a racje żywnościowe były bardzo niskie: 4-5 dkg chleba na osobę. Kwitł jednak nielegalny, ścigany i karany przez okupanta handel i szmugiel. Zaopatrywanie getta w żywność nie odbywało się w centralny i skoordynowany sposób, a przez handel i wymianę indywidualną. W lutym 1942 zmniejszono w skali dystryktu ilość kart żywnościowych o ponad 1/3 (z 337 tys. do 200 tys.) oraz pomniejszono racje żywnościowe o 50%.

Handel i aprowizację znacząco utrudniały wprowadzone przez Niemców ograniczenia w poruszaniu się i zakazy opuszczania dzielnic zamkniętych. Wśród nich należy wymienić rozporządzenia generalnego gubernatora Hansa Franka z 15 listopada, 11 grudnia 1941 i 23 lutego 1942 oraz szefa dystryktu radomskiego z 11 grudnia 1941. Wyjście z getta odbywało się za przepustką, która była trudna do zdobycia. Obostrzenie to dotyczyło także członków Judenratu. Niemcy dla zabezpieczenia przed fałszowaniem przepustek często zmieniali ich wzory i wymagali okresowego przedłużania. Za wyjście poza teren dzielnicy zamkniętej bez przepustki groziła kara pieniężna lub obóz koncentracyjny, natomiast później kara śmierci.

Na warunki życia ludności żydowskiej w getcie radomskim miał też wpływ utrzymany przymus pracy dla osób pomiędzy 14 a 60 rokiem życia. Do prac przymusowych wyznaczano najbiedniejszych, bo oni nie mogli się wykupić od pracy. Pensje płacone przez Niemców były na bardzo niskim poziomie, o ile w ogóle były. Na terenie getta zorganizowano również warsztaty produkcyjne, które dawały zatrudnienie, zapewniały częściową ochronę przed ciągłym terrorem ze strony Niemców.

Żydów systematycznie rabowano i nakładano na nich kontrybucje. Masowe konfiskaty pojawiały się z większą częstotliwością przed akcją likwidacyjną getta. W lipcu 1942 Niemcy zarekwirowali wszystkie pozostałe w getcie rowery, konie i wozy.

Terror i ofiary

Dodatkowym, poza pracą przymusową i rabunkami, zagrożeniem dla Żydów w Radomiu był także terror niemiecki wymierzony bezpośrednio w ich życie. Obecnie liczba ofiar zmarłych i zabitych w getcie jest trudna do ustalenia.

Zdarzały się przypadki z pozoru niczym nie uzasadnionych, a faktycznie będących realizacją nazistowskiej ideologii, zabójstw Żydów, popełnianych przez niemieckich żołnierzy i żandarmów. Za nielegalne opuszczanie getta i za szmugiel rozstrzelano w radomskim więzieniu wiele osób. Przykładowo 17 lipca 1942 rozstrzelano skazanych przez Sąd Doraźny 27 Żydów, osadzonych w radomskim więzieniu. Kierownik radomskiego Arbeitsamtu Kleiner został zabity przez Niemców, którzy podejrzewali go o niearyjskie pochodzenie.

Pod koniec 1941 Niemcy przeprowadzili akcję pacyfikacji rytualnych rzezaków: masowo aresztowano rzeźników, aby wymóc na nich zakaz rytualnego uboju i znieść wśród Żydów tradycję spożywania koszernego mięsa.

W 1942 Niemcy przeprowadzili akcję przeciw przedwojennym działaczom lewicowym. Celem terroru stali się byli działacze i sympatycy Bundu, Poalej Syjon – Lewicy oraz Komunistycznej Partii Polski. Okupanci rozstrzeliwali podejrzanych, często osoby zupełnie niezwiązane z polityką, które z osobą poszukiwaną wspólne miały tylko nazwisko. Świadkowie mówią o serii aresztowań w lutym 1942, którym towarzyszyło zabicie około 50 osób. Inne relacje wspominają o dwóch akcjach skierowanych przeciw sympatykom lewicy: pierwszej w lutym, w której zamordowano około 30 osób, drugiej w kwietniu, ta miała pochłonąć około 50-60 ofiar. Wiadomo, że w nocy z 27 na 28 kwietnia 1942 aresztowano w Radomiu kilkaset osób spośród inteligencji i działaczy lewicowych.

Czystki dotknęły także urzędników żydowskiej administracji i służb jej podległych. Podczas kwietniowej fali zatrzymań aresztowano przewodniczącego Judenratu Diamenta, jego zastępcę Meryna i 20 żydowskich policjantów, a wśród nich szefa Żydowskiej Służby Porządkowej Eszwina. Z grupy zatrzymanych 28 kwietnia rozstrzelano 70 osób a kilkaset wysłano do Auschwitz.

Również radomskie więzienie stało się elementem aparatu terroru. Od kwietnia 1941 do czerwca 1942 uwięziono przynajmniej 763 Żydów. Tworząc getto znacznie zaostrzono obowiązujące kary w stosunku do Żydów. Za drobne wykroczenia administracyjne (brak dokumentów, niestawienie się na szczepienia, naruszenie zasad porządkowych lub sanitarnych) nakładano na Żydów wysokie grzywny, które z powodu niewypłacalności skazanych zamieniane były na kilkumiesięczne kary więzienia. Pobyt ten niejednokrotnie kończył się śmiercią. Złą sławę zdobył nadzorca oddziału specjalnego radomskiego więzienia, Ferdinand Koch, który zmuszał uwięzionych do walk na pięści, bił ich do nieprzytomności pękiem kluczy, kopał w narządy płciowe, zmuszał pobitych pałką lub pejczem nagich więźniów do grupowego śpiewania religijnych pieśni. Tylko od marca do czerwca 1942 z jego rąk zginęło około 100 Żydów.

Zwłoki zabitych były składowane w baraku przy ul. Szwarlikowskiej, a potem wywożone i grzebane na cmentarzu żydowskim a także w masowej mogile u zbiegu Starego Miasta i ul. Przechodniej. Żydzi zmarli z głodu i chorób, a także ci zabici przez Niemców, byli również grzebani w podradomskim Firleju.

Żydzi zatrzymani bez przepustki poza dzielnicą wydzieloną, nakryci na nienoszeniu opaski, nielegalnym handlu lub zawyżaniu cen towarów i usług byli skazywani na karę śmierci lub deportację do obozu. Wyrok orzekał policyjny sąd doraźny przy miejscowym urzędzie komendanta policji bezpieczeństwa (SD), przy komendzie policji porządkowej (Orpo) lub komendzie policji ochronnej (Schupo). Działał też sąd specjalny (Sondergericht) podlegający gubernatorowi dystryktu. Większość transportów z Radomia kierowana była do Auschwitz (10 grudnia 1941, 29 stycznia 1942, 29 kwietnia 1942). Transporty kobiece odjeżdżały do Ravensbrück (np. 10 kwietnia 1942). Grupa więźniów z Radomia trafiła także do obozu na Majdanku. Egzekucji dokonywano najczęściej we wsi Firlej, miejscem straceń był także Wacyn oraz las kosowski. Tylko w okresie od 20 czerwca do 15 sierpnia 1942 rozstrzelano przynajmniej 107 radomskich więźniów wyznania mojżeszowego. Istnieją także dane, mówiące o masowych egzekucjach mieszkańców getta, niebędących więźniami zakładu karnego: 18 kwietnia 1942 na Firleju i w Cerekwi rozstrzelano 150 Żydów.

Żydowskie organizacje w getcie

Judenrat

Zabudowania getta

Żydowscy mieszkańcy miasta

Radomscy Żydzi w kolejce

Żydzi na ulicach miasta

Żydowscy mieszkańcy dystryktu radomskiego

Żydowscy mieszkańcy dystryktu radomskiego

Żydowscy mieszkańcy dystryktu radomskiego

Na podstawie rozporządzeń generalnego gubernatora Hansa Franka z 20 i 28 listopada 1939 utworzono w Radomiu Radę Starszych, czyli Judenrat, której zadaniem było wykonywanie zarządzeń okupanta adresowanych do ludności żydowskiej. Radomski Judenrat formalnie nosił nazwę Naczelnej Rady Starszych Ludności Żydowskiej Dystryktu Radomskiego, co odpowiadało funkcji, którą pełnił, to jest rady zarówno miejskiej jak i ogólnodystryktowej.

Skład

Radomski Judenrat powstał jeszcze w grudniu 1939 w oparciu o rozporządzenie okupanta. Niemcy na przewodniczącego rady wyznaczyli nieznanego radomskiej opinii publicznej Józefa Diamenta, który dobrał sobie współpracowników z istniejącego Żydowskiego Komitetu Samopomocy Społecznej, przekształcając de facto komitet w Judenrat. Znany jest tylko pierwotny skład rady, z dużym prawdopodobieństwem można przypuszczać, że w trakcie okupacji ulegał on większym zmianom. W skład radomskiego Judenratu wchodzili:

28 kwietnia 1942 doszło do aresztowania grupy członków rady: przewodniczącego Diamenta, jego zastępcy Meryna i Jehoszui Ejgera pod zarzutem nadużyć gospodarczych. Być może aresztowania objęły szerszy krąg członków rady. Skazani zostali zesłani do obozu koncentracyjnego Auschwitz-Birkenau. Można przypuszczać, że po czystce na funkcję przewodniczącego Judenratu Niemcy wyznaczyli Ludwika Fastmana. Ponadto w administracji Judenratu pracowało ponad sto innych osób. Oprócz tego Judenrat opłacał około 250 osób personelu podlegających mu instytucji (służba medyczna, porządkowa, pracownicy cmentarza, opieki społecznej itp.).

Zadania i kompetencje

Poniższe informacje nie są kompletną listą komórek administracji żydowskiej, jej dokładnej struktury nie da się ustalić. Struktura organizacyjna Judenratu obejmowała m.in.:

Ocena funkcjonowania

Oceny radomskiego Judenratu, formułowane przez ocalałych z getta Żydów, są, ogólnie rzecz biorąc, krytyczne i wykazują cechy typowe, które można dostrzec także w ocenach Judenratów w innych miejscowościach. Zarzuty adresowane do Judenratu można zasadniczo podzielić na dwie kategorie. Po pierwsze zarzuca się członkom Judenratu, iż ulegli moralnemu rozprężeniu i zachowania ich cechował skrajny egoizm. Dowodem na to ma być zajmowanie przez nich lepszych mieszkań i życie w niezwykle dobrych, w porównaniu z resztą mieszkańców getta, warunkach, życie ponad stan, utrzymywanie kochanek oraz dopuszczenie do istnienia kilku domów publicznych, w których miało być zarejestrowanych 10 prostytutek. Po drugie zarzuca się członkom Judenratu, że byli skorumpowani i współpracowali z okupantem w dziele prześladowania swoich rodaków. W relacjach powtarza się zarzut, że do wyniszczających, niskopłatnych i przymusowych robót na rzecz Niemców kierowani byli najbiedniejsi Żydzi, których nie stać było na wykupienie się od pracy.

Podejmując próbę obiektywnej oceny działalności radomskiego Judenratu, należy zauważyć, że ocena ogółu Jedenratów budzi duże wątpliwości w nauce. Podkreśla się niekiedy, że największym błędem członków Rad Żydowskich był nie tyle sposób współpracy z Niemcami, co sam fakt jej podjęcia. W tej argumentacji zauważa się, że przerzucenie olbrzymiej pracy administracyjno-organizacyjnej na barki samych Żydów znacząco ułatwiło Niemcom przeprowadzenie Zagłady. Z kolei obrońcy członków Judenratów podnoszą, że nie mieli oni wiedzy, pozwalającej przewidzieć i ocenić prawdziwe zamiary okupantów. Zwracają także uwagę, że wiele Judenratów w ramach swoich możliwości starało się ulżyć doli Żydów.

Odnośnie Radomia należy zauważyć, iż istniała lepiej lub gorzej działająca służba zdrowia i opieka społeczna. Judenrat korzystał z uprawnienia do nakładania dodatkowych danin na specjalne cele jak pomoc pracującym w obozach czy dożywianie dzieci. Niekiedy daniny te były zbierane w naturze (metale, futra) i przejmowane przez Niemców. W obliczu olbrzymiej ciasnoty i przeludnienia Judenrat podejmował starania o poszerzenie obszaru getta, lecz były one bezskuteczne. Próbował także łapówkami i kosztownościami zyskać przychylność niemiecką. Nie można także nie zauważyć, że członków Rady także dotykały niemieckie represje i podzielili oni ostatecznie w większości los swych współbraci.

Żydowska Służba Porządkowa

Skład

Polski granatowy policjant podczas kontroli żydowskich handlarzy. Żydowska Służba Porządkowa współpracowała zarówno z polską jak i niemiecką policją.

Brak dokładnych danych odnośnie daty powstania ŻSP w Radomiu. Za równie wczesnym co w Jędrzejowie, to jest jesienią 1940, powołaniem ŻSP przemawia ranga Radomia jako siedziby władz dystryktu. Żydowska Służba Porządkowa w Radomiu liczyła około 150 mężczyzn w wieku 21-40 lat. Byli oni rozdzieleni pomiędzy obie zamknięte dzielnice. Około 100 pracowało w Śródmieściu, a około 50 na Glinicach. Zaciąg do ŻSP był ochotniczy i wstępowała w jej szeregi przeważnie inteligencja, która pozbawiona była szans na inną pracę, choć zdarzały się także przypadki robotników czy cholewkarzy w służbie ŻSP.

Komendantem Służby został Joachim Gajger, zaś jego zastępcą był niejaki Gejgin. Gaiger został aresztowany w kwietniu 1942 zapewne wraz z innymi oficerami ŻSP i członkami Judenratu. Jego następcą został człowiek znany już z pracy w Judenracie – Sytner, przedwojenny adwokat z Kalisza. Niektóre wspomnienia wskazują także na niejakiego Eszwina, który miałby pełnić funkcję komendanta ŻSP na wiosnę 1942.

Zadania

ŻSP została powołana na polecenie okupanta i była formalnie podporządkowana Judenratowi. Nie oznacza to jednak, iż Niemcy nie mieli na jej działania wpływu, gdyż kontrolowali zarówno Judenrat jak i mogli wydawać polecenia bezpośrednio ŻSP. Do zadań ŻSP należała kontrola czystości, stanu sanitarnego i porządku na ulicach getta i w budynkach. Funkcjonariusze mieli walczyć z pospolitą przestępczością, szmuglem i ucieczkami z getta. Dyżurowali przy bramie getta. Byli używani przez okupanta do konwojowania więźniów, wyszukiwania potrzebnych Niemcom ludzi, np.: fachowców do wykonania doraźnych zadań, osób skazanych na karę śmierci lub deportację. Ostatnim zadaniem ŻSP była współpraca z Niemcami podczas akcji likwidacji getta.

Ocena funkcjonowania

Oceny formułowane pod adresem ŻSP są równie krytyczne co względem Judenratu i opierają się na tych samych zarzutach. Funkcjonariuszy ŻSP obciąża dodatkowo fakt, iż ochotniczo zaciągnęli się do aparatu przemocy, który współdziałał z Niemcami w Zagładzie. Zarzuty dotyczące braku moralności pogłębia to, że przed wojną późniejsi członkowie ŻSP byli w większości wykształconymi i kulturalnymi ludźmi, których wojenna przemiana była zaskoczeniem.

Opieka zdrowotna i społeczna

Żydzi w łaźni. Z powodu olbrzymiego przeludnienia i biedy panujących w getcie, a także fatalnych warunków sanitarnych zachowanie higieny było dużym problemem. Łaźnie łagodziły sytuację tylko w jakimś stopniu.

Niemiecki propagandowy plakat antysemicki, wiążący występowanie tyfusu z obecnością Żydów. Takie plakaty rozwieszane na ulicach polskich miejscowości miały wytworzyć w społeczeństwie przekonanie o odpowiedzialności Żydów za epidemię tyfusu i przez to zniechęcić do kontaktów z nimi i niesienia im pomocy. Faktycznie to warunki jakie stworzyli Żydom w gettach Niemcy, to jest bieda, ciasnota i złe warunki sanitarne spowodowały wybuch epidemii.

Żydzi idący do łaźni

Żydówki stojące w kolejce do łaźni

Wobec postępującej, wskutek działań okupanta, izolacji społeczności żydowskiej od polskiej radomski Judenrat musiał zorganizować własną służbę zdrowia oraz opiekę społeczną.

Przed wojną istniał w Radomiu Szpital Starozakonnych, który działał także w trakcie okupacji. Dodatkowo utworzono Szpital Zakaźny (używano także określenia Szpital Epidemiczny) z laboratorium i apteką, który mieścił się w budynku zajmowanym przed wojną przez Dom Sierot Żydowskich przy ul. Warszawskiej 3. Służba zdrowia zatrudniała łącznie około 70 osób białego personelu, z czego 6 lekarzy w Szpitalu Zakaźnym.

Ponadto istniały takie placówki opiekuńcze jak: Dom Sierot Żydowskich, dom starców oraz dom izolacyjny dla żebraków zorganizowany w budynku synagogi. Przyczyną utworzenia domu izolacyjnego była duża liczba żebrzących mieszkańców miasta oraz żebraków przybywających z innych miejscowości. Podejmowano próby wysiedlenia ich do mniejszych miasteczek, lecz nie przynosiły one trwałych efektów, gdyż po kilku dniach ludzie ci wracali do Radomia, upatrując w tym dla siebie większej szansy przeżycia. W domu sierot było 40-50 dzieci, lecz nie prowadzono z nimi żadnych zajęć.

Pomimo podejmowanych starań, wskutek biedy, przeludnienia i fatalnych warunków higieniczno-sanitarnych, które panowały w getcie, w Radomiu wybuchła w latach 1941–1942 epidemia tyfusu plamistego. Dane oficjalne wskazywały na liczbę zachorowań sięgającą 150-200 przypadków. Faktycznie z powodu choroby zmarło około 1,5 tys. osób.

W zimie na przełomie 1939 i 1940 oraz na przełomie 1940 i 1941 Judenrat przeprowadził akcję zimową, zbierając odzież dla przesiedleńców i najbiedniejszych. Później pomoc była udzielana za pośrednictwem Żydowskiej Samopomocy Społecznej i jej Komitetu Opiekuńczego z siedzibą przy ul. Grodzkiej 8, które współpracowały z podobnymi polskimi organizacjami, działającymi za zgodą okupanta. ŻSS w dystrykcie kierował przewodniczący radomskiego Judenratu. Miejskiemu radomskiemu komitetowi podlegały delegatury w Białobrzegach, Garbatce, Gniewoszowie, Kozienicach, Pionkach, Skaryszewie, Szydłowcu i Zwoleniu. Kierowali nim kolejno Ludwik Fastwan i od stycznia 1941 Felicjan Hurwicz. W Radomiu działała stołówka zorganizowana przez ŻSS i kursy rzemieślnicze. Żydowski Komitet Opiekuńczy organizował warsztaty i placówki pracy oraz obsiewał pola na terenie getta, aby uzyskać dodatkową żywność.

Niektórzy bogatsi Żydzi prowadzili działalność dobroczynną, lecz nie była ona skoordynowana z działaniami Judenratu. Wśród pomagających w ten sposób wymienia się dawnych fabrykantów branży skórzanej Cemacha i Bojmana.

Placówki opieki zdrowotnej i społecznej zakończyły działalność wraz z likwidacją getta. W 1943 odtworzono Komitet Samopomocy Społecznej i utworzono żłobek dla kilkorga ocalałych dzieci.

Życie kulturalne i polityczne

Radomska synagoga przekształcona w dom izolacyjny dla żebraków

Modlący się Żyd w radomskiej synagodze. Zdjęcie ma charakter propagandowy, gdyż synagoga została przez Niemców zamknięta, a później przekształcona w dom izolacyjny dla żebraków.

Bogactwo przedwojennego żydowskiego życia w Radomiu zostało zdławione przez niemiecką okupację. Pomimo tego część Żydów podejmowała próby organizowania działalności wykraczającej poza zapewnienie sobie minimalnych środków utrzymania. Informacje o tym nie docierały do wszystkich mieszkańców dzielnic zamkniętych.

Niemcy nakazali zamknięcie szkół żydowskich. Działały jednak potajemnie chedery. Koniec ich działalności nastąpił z chwilą aresztowania nauczycieli, po których słuch zaginął. Z dziećmi w Domu Sierot nie prowadzono natomiast żadnych zajęć.

Po zamknięciu przez Niemców, radomska synagoga została przeznaczona na dom izolacyjny dla żebraków. Domy modlitwy, które znajdowały się przed wojną w prywatnych domach, kontynuowały działalność.

Funkcjonowały podziemne partie polityczne, kolportowano prasę podziemną, toczyło się utajone życie kulturalne. Działali również syjoniści w oparciu o strukturę przedwojennego kibucu.

Do Radomia wielokrotnie przyjeżdżał Icchak Cukierman. Kontakt z gettem w Radomiu utrzymywały łączniki z Warszawy Chuma i Frumka Płotnickie.

W Radomiu przy ul. Reja mieściła się filia „Gazety Żydowskiej”. Działał także sąd polubowny, przed którym starano się rozstrzygać drobne spory, aby nie zanosić ich do władz niemieckich. Zorganizowano jeden koncert.