Getto w Częstochowie - Polski Serwis Naukowy

Ruiny mykwy przy ul. Garibaldiego, zdjęcie współczesne. Część „dużego getta”

Niemiecki żołnierz i dwaj Żydzi odśnieżający ulicę

Ulica Kozia (1944), środkowa część „małego getta”

Obwieszczenie Stadthauptmanna Dr. Franke w Częstochowie z 24 września 1942

Getto w Częstochowie (niem. Ghetto Tschenstochau; jidysz טשענסטאָכאָווער געטאָ; Czenstochower geto) – getto utworzone 9 kwietnia 1941, na mocy rozporządzenia wydanego dwa dni wcześniej przez stadthauptmanna Richarda Wendlera, którego obszar ograniczały: od północy ulice Kawia, Kiedrzyńska i Jaskrowska, od południa ulice Fabryczna (obecnie Mielczarskiego), Narutowicza (obecnie Krakowska) i Strażacka, od wschodu rzeka Warta, a od zachodu tory kolejowe. Obejmowało więc wschodni obszar centrum miasta w dużej części pokrywający się z terytorium przedwojennej dzielnicy żydowskiej.

Jidysz – ייִדיש (dosłownie: żydowski – od pierwotnego określenia w tym języku ייִדיש־טײַטש jidisz-tajcz; żydowski niemiecki) – język Żydów aszkenazyjskich, powstały ok. X wieku w południowych Niemczech na bazie dialektu średnio-wysokoniemieckiego (Mittelhochdeutsch) z dodatkiem elementów hebrajskich, słowiańskich i romańskich.

Płock – miasto na Pojezierzu Dobrzyńskim i w Kotlinie Płockiej, nad Wisłą, w województwie mazowieckim, powiat grodzki, siedziba powiatu płockiego; historyczna stolica Mazowsza, stolica rzymskokatolickiej diecezji płockiej (1075); siedziba władz Kościoła Starokatolickiego Mariawitów i mariawickiej diecezji warszawsko-płockiej, port rzeczny, rafineria ropy naftowej (1964), szkoły wyższe, teatry, muzea.

Mieszkańcami getta byli Żydzi z Częstochowy, z pobliskich miejscowości (Krzepice, Olsztyn, Mstów, Janów, Przyrów), których deportacje na teren getta nasiliły się od maja 1942, oraz wysiedleńcy z terenów wcielonych do Rzeszy, głównie z Płocka i Łodzi. Dokładna liczba ludności getta jest trudna do ustalenia. W początkowym okresie jego istnienia wynosiła blisko 40 tys., w okresie szczytowym (przed likwidacją) 48 tys.

Purim (פורים - hebr. losy) – święto żydowskie, obchodzone 14 dnia miesiąca adar (w roku przestępnym w drugim miesiącu adar) upamiętniające uchronienie Żydów od zagłady w perskim imperium Achemenidów za czasów panowania króla Achaszwerosza (prawdopodobnie był to Kserkses).

Łódź – miasto wojewódzkie w środkowej Polsce, położone na Wzniesieniach Łódzkich, na dziale wodnym I rzędu Wisły i Odry. Przejściowa siedziba władz państwowych w 1945 roku. Siedziba władz województwa łódzkiego oraz powiatu łódzkiego wschodniego.

Żydzi z getta pracowali w przemyśle zbrojeniowym, głównie w budynku przy ul. Krótkiej 16 (pierwotnie fabryka „Metalurgia”).

Likwidacja getta rozpoczęła się 22 września 1942 (dzień po święcie Jom Kippur), zakończyła się w nocy z 7 na 8 października. Akcję prowadzili Niemcy wraz z Ukraińcami i Łotyszami pod dowództwem kapitana Ordnungspolizei Paula Degenhardta. Miejscem koncentracji i selekcji stał się plac Daszyńskiego. W wyniku działań hitlerowców do obozu zagłady w Treblince trafiło 40 tys. osób, na miejscu rozstrzelano 2 tys. (pochowano ich w dołach mogilnych przy ul. Kawiej). W okresie likwidacji getta odnotowano wiele udanych ucieczek. Pozostałych przy życiu Żydów (ok. 5–6 tys.) osadzono w „małym getcie” ograniczonym: od północy ul. Jaskrowską, od południa ul. Mostową, od zachodu chodnikiem ul. Senatorskiej, a od wschodu ul. Nadrzeczną.

Mstów – wieś w Polsce położona w województwie śląskim, w powiecie częstochowskim, w gminie Mstów, 12 km na wschód od Częstochowy, nad Wartą przy drodze wojewódzkiej nr 786.

Obóz koncentracyjny - miejsce przetrzymywania, zwykle bez wyroku sądu, dużej liczby osób uznawanych z różnych powodów za niewygodne dla władz. Służyć może różnym celom: od miejsca czasowego odosobnienia osób, wobec których zostaną podjęte później inne decyzje, poprzez obóz pracy przymusowej, czyli de facto niewolniczej, aż po miejsce fizycznej eksterminacji.

Mieszkańcy „małego getta” pracowali w fabrykach przemysłu zbrojeniowego Hasag oraz z warsztatach rzemieślniczych. 4 stycznia 1943 urządzono łapankę i dokonano egzekucji 25 osób na Rynku Warszawskim (obecnie plac Bohaterów Getta). 300 osób wysłano wówczas do żydowskiej wsi (wtórnego getta) w Radomsku. W marcu 1943 hitlerowscy ujęli sześciu młodych partyzantów i zamordowali ich na cmentarzu żydowskim. 20 marca, w ramach tzw. akcji purimowej, podstępem zgromadzono na Rynku Warszawskim 127 osób, które natychmiast przewieziono na kirkut i stracono. W „małym getcie” silnie widoczna była działalność podziemia. Kierowali nim dr Adam Wolberg oraz Mordechaj Zylberberg, który popełnił samobójstwo 25 czerwca 1943 r., gdy Niemcy przypuścili decydujący szturm na getto i uderzyli na schrony przy ul. Nadrzecznej - doszło wtedy do samoobrony mieszkańców getta określanej też jako powstanie w getcie częstochowskim. Dzień później odbyła się selekcja na Rynku Warszawskim. Niektórych zabijano na miejscu, innych na cmentarzu. Z końcem czerwca 1943 „małe getto” przestało istnieć.

Janów – wieś w Polsce położona w województwie śląskim, w powiecie częstochowskim, w gminie Janów przy skrzyżowaniu drogi krajowej nr 46 z drogą wojewódzką nr 793.

Ghetto Litzmannstadt – zorganizowane w Łodzi przez okupacyjne, narodowosocjalistyczne (nazistowskie) władze III Rzeszy w 1939 r. getto żydowskie, do którego przymusowo przesiedlano ludność pochodzenia żydowskiego, głównie z terenów aglomeracji łódzkiej oraz przypadkowe klany Cyganów mordowanych w pierwszej kolejności.

Pozostałe 3,9 tys. Żydów osadzono w częstochowskich Hasagach: Apparatebau (fabryka „Peltzery”, później „1 Maja”, „Wełnopol”), Warthewerk (fabryka „Warta”) oraz Eisenhütte (Huta Częstochowa). Największy był pierwszy z nich, w którym wprowadzono regulamin taki jak w obozach koncentracyjnych. 20 lipca 1943, po dokonaniu selekcji, 400 osób zamordowano na cmentarzu żydowskim. W ostatnich miesiącach wojny liczba Żydów w Hasagach wzrosła do 10 tys. wskutek przywozu więźniów z getta łódzkiego oraz obozów pracy na ziemi kieleckiej i radomskiej (głównie ze Skarżyska-Kamiennej). W pierwszej połowie stycznia 1945 wywieziono do obozów koncentracyjnych w Rzeszy około połowę Żydów więzionych w częstochowskich obozach pracy.

Częstochowa () – miasto w południowej Polsce, miasto na prawach powiatu (powiat grodzki), siedziba powiatu ziemskiego częstochowskiego. Chociaż historycznie jest częścią Małopolski, to po reformie administracyjnej w 1999 została włączona do województwa śląskiego.

Skarżysko-Kamienna – miasto powiatowe w północnej części województwa świętokrzyskiego. Do 24 kwietnia 1928 r. miasto nosiło nazwę Kamienna; zwyczajowo i potocznie określane jest pierwszym członem nazwy – Skarżysko.

Obozy Hasagu wyzwolono 17 stycznia 1945. Ocalało z nich 5200 Żydów, w tym 1518 częstochowian.

Ślady wspomnień z częstochowskiego getta można odnaleźć w utworach Irit Amiel (Osmaleni), Jerzego Einhorna (Wybrany, aby żyć) i Ity Dimant (Moja cząstka życia).

24 maja 1966 w ówczesnym RFN zakończył się wydaniem wyroku dożywocia proces kapitana Schutzpolizei Paula Degenhardta (ur. 5 stycznia 1895 w Landeshut na Śląsku), oskarżonego o wielokrotne morderstwa na terenie getta w Częstochowie

Cmentarz żydowski w Częstochowie położony jest przy ulicy Złotej w dzielnicy Dąbie (administracyjnie Zawodzie-Dąbie), obok terenów Huty Częstochowa.

Getto (wł. ghetto - pierwotne znaczenie wyrazu huta, odlewnia) - odizolowane miejsce wybrane dla zamieszkania mniejszości narodowej, kulturowej bądź religijnej, poza którym nie wolno tejże społeczności zamieszkiwać; począwszy od średniowiecza przez getto rozumiano wydzielony obszar miasta, w którym przymusowo osiedlano Żydów lub przedstawicieli innych narodów. Getto zazwyczaj otoczone jest murem strzeżonym od zewnątrz, współcześnie zazwyczaj dodatkowo zabezpieczonym zasiekami z drutu kolczastego lub także urządzeniami elektronicznymi. Getto jest zazwyczaj całkowicie zależne od dostaw żywności oraz energii z zewnątrz.

Linki zewnętrzne

Strona gminy żydowskiej

Getto w Częstochowie (ang.)

Przypisy

"Justiz und NS-Verbrechen Bd. XXIII, Lfd.Nr.631a"

Wikimedia Commons ma galerię ilustracji związaną z tematem:
Getto w Częstochowie