Getto w Rydze - Polski Serwis Naukowy

Jedna z ulic ryskiego getta

Getto w Rydze (niem. Ghetto Riga; jidysz ריגער געטאָ; Riger geto, געטאָ פֿון ריגע; Geto fun Rige) – getto istniejące w latach 1941–1943 w stolicy okupowanej Łotwy.

Historia

Getto powstało na terenie tzw. Moskiewskiego Przedmieścia zamieszkanego przed II wojną światową głównie przez Rosjan, Polaków i Białorusinów na mocy rozkazu generalnego komisarza Łotwy Hinricha Lohsego z 23 sierpnia 1941.

Granicę obszaru getta wyznaczały ulice Moskiewska (Maskavas), Witebska (Vitebskas), Żydowska (Ebreju), Līksnas, L. Kalna, Kijowska (Kijevas), Jakubowska (Jēkabpils) i Lāčplēša. Ostateczny termin przeprowadzki do dzielnicy upłynął 25 października – w jej granicach znalazło się wówczas 29,6 tys. osób uznanych wg kryteriów norymberskich za Żydów. Na czele ryskiego Judenratu stanął adwokat Michał Eliaszow.

Rosjanie (ros. русские/russkije) - jedna z grup etnicznych należąca do wschodnich Słowian, zamieszkująca głównie Rosję i sąsiadujące kraje. Potocznie słowo Rosjanie jest używane do określenia wszystkich obywateli Rosji, podobnie jak często czyniono to wobec obywateli Związku Radzieckiego. Natomiast we współczesnym języku rosyjskim dla określenia osoby o dowolnym pochodzeniu etnicznym, która jest obywatelem Rosji, używa się poprzednio uznawane za przestarzałe i książkowe słowo россиянин/rossijanin. Etniczni Rosjanie stanowią około 80% ludności Rosji. Pochodzenie Rosjan (jako wspólnoty narodowo-etnicznej) nie jest jasne.

III Rzesza Niemiecka (niem. Das Dritte Reich) – nieoficjalna nazwa państwa niemieckiego pod rządami NSDAP w latach 1933–1945 – oficjalnie państwo nosiło nazwę Rzesza Niemiecka (Deutsches Reich), używano także nazwy Rzesza Wielkoniemiecka (Großdeutsches Reich).

26 listopada 1941 teren getta podzielono na dwie części – w jednej z nich umieszczono silnych fizycznie mężczyzn zdolnych do wykonywania prac na rzecz gospodarki III Rzeszy, resztę ludności getta w liczbie 26 tys. wysiedlono poza obręb Rygi w dwóch etapach: w nocy z 29 na 30 listopada i z 7 na 8 grudnia 1941. Wszystkich ich zamordowano w lesie pod Rumbuli.

II wojna światowa – największy konflikt zbrojny w historii świata, trwający od 1 września 1939 do 2 września 1945 (w Europie do 8 maja 1945), obejmujący zasięgiem działań wojennych prawie całą Europę, wschodnią i południowo-wschodnią Azję, północną Afrykę, część Bliskiego Wschodu i wszystkie oceany. Niektóre epizody wojny rozgrywały się nawet w Arktyce i Ameryce Północnej. Poza większością państw europejskich i ich koloniami, brały w niej udział państwa Ameryki Północnej i Ameryki Południowej oraz Azji. Głównymi stronami konfliktu były państwa osi i państwa koalicji antyhitlerowskiej (alianci).

Polacy – zamieszkujący głównie obszar Rzeczypospolitej Polskiej i będący jej głównym składnikiem ludnościowym, poza granicami Polski tworzący zbiorowości polonijne.

Od grudnia 1941 na teren getta przesiedlano Żydów z Niemiec, Austrii i Czechosłowacji. Osiedlano ich w tzw. Reichsjudenghetto, które pozostawało w ścisłej izolacji od getta "lokalnego".

28 października 1942 grupa 11 więźniów getta pod przywództwem Owsieja Okunia podjęła próbę ucieczki z getta na pozyskanej ciężarówce i przebicia się tzw. szosą madońską do oddziałów partyzanckich, jednak w okolicach Ulbroki zostali pojmani przez wojska niemieckie. W akcie zemsty władze niemieckie skazały na śmierć 82 mieszkańców getta podejrzanych o sprzyjanie konspiratorom.

Szymon Dubnow (Markowicz) (ros. Семен Маркович Дубнов, ur. 10 września 1860 r. w Mścisławiu, zm. 8 grudnia 1941 r. w Rydze) był żydowskim historykiem, pisarzem i działaczem politycznym. Był teściem Henryka Erlicha, przywódcy Bundu.

Białorusini (Беларусы) – naród zamieszkujący w Europie Środkowej i Wschodniej, głównie na terenach dzisiejszej Republiki Białorusi, a także sąsiednich państw: Polski, Litwy, Rosji i Ukrainy. Grupy emigrantów zamieszkują również w USA i Kanadzie.

We wrześniu 1943 żydowska dzielnica w Rydze została zlikwidowana, a jej ostatni mieszkańcy przewiezieni do obozów zagłady w Rydze–Kaiserwaldzie i Salaspilsie.

Do znanych więźniów getta należał historyk i działacz żydowski Szymon Dubnow.

W ryskim getcie działała jedna synagoga z urządzeniami rytualnymi, w której żydzi zbierali się na modlitwę. Założono teatr, gdzie wystawiano m.in. "Fausta" Goethego, "Jedermanna" Hugo von Hofmasthala i "Jeremiasza" Zweiga. Do najznamienitszych aktorów gettowego teatru należał Austriak Diesendorf.

Czechosłowacja (czes. Československo, słow. Česko-Slovensko lub Československo) – państwo w Europie Środkowej istniejące w latach 1918-1992. 1 stycznia 1993 w miejscu Czechosłowacji powstały dwa nowe państwa – Czechy i Słowacja. Kraj graniczył z Niemcami (1945-90: NRD i RFN), Polską, ZSRR (1991: Ukrainą), Rumunią (do 1939), Węgrami i Austrią. Stolicą Czechosłowacji była Praga.

Judenrat (niem. rada żydowska), lub Żydowska Rada Starszych – forma sprawowania władzy przez przywódców żydowskich nad skupiskami żydowskimi (getta) wprowadzona przez nazistów w 1939.

21 września 2010 dokonano otwarcia Muzeum Getta Ryskiego.

Przypisy

red. Z. H. Nowak, Z. Karpus, "Studia i szkice z dziejów Żydów w regionie Bałtyku", Toruń 1998
Rīgas geto muzeja atklāšana, shamir.lv (łot.) [dostęp: 6 października 2010]

W Wikimedia Commons znajdują się multimedia związane z tematem:
Getto w Rydze

Linki zewnętrzne

Historia getta (łot.)