Getto w Sosnowcu - Polski Serwis Naukowy

Getto w Sosnowcu (niem. Ghetto Sosnowitz; jidysz סאָסנאָוויץער געטאָ ,געטאָ אין סאָסנאָוויץ; Geto in Sosnowic, Sosnowicer geto) – zorganizowane w Sosnowcu przez niemieckich nazistów getto żydowskie, stworzone w 1940 i zlikwidowane w 1944 r.

W 1939 r. Żydzi, w liczbie 30 000 osób, stanowili ok. 20% mieszkańców miasta. Po wybuchu II wojny światowej i zajęciu Sosnowca przez Niemców rozpoczęły się prześladowania ludności żydowskiej; naziści spalili Wielką Synagogę w Sosnowcu już 9 września. Zaczęły się też pierwsze przesiedlenia w mieście, zamierzające do koncentracji Żydów w jednym obszarze. Władze niemieckie zdecydowały się także przesiedlić większość Żydów z prowincji Górny Śląsk do Bytomia i Sosnowca. W następnych miesiącach przymusowo przesiedlano ludność pochodzenia żydowskiego, głównie z pobliskich terenów (zwiększając liczbę Żydów w Sosnowcu z 30 000 do 45 000). Pod koniec 1942 r. Sosnowiec i Będzin były jedynymi miastami w Zagłębiu Dąbrowskim zamieszkałymi przez Żydów.

Józef Kożuch właściwie Azriel Kożuch (ur. 16 maja 1919 r., w Sosnowcu, prawdopodobnie 1/2 sierpnia 1943) – żydowski działacz ruchu oporu w czasie II wojny światowej, działacz syjonistyczny, współorganizator, członek i lider miejskiego oddziału organizacji Hanoar Hacijoni. Starszy brat Bolesława Kożucha.

Bolesław Kożuch właściwie Bencjon Kożuch (ur. ?, w sierpniu 1943) – żydowski działacz ruchu oporu w czasie II wojny światowej, działacz syjonistyczny, współorganizator i członek miejskiego oddziału organizacji Hanoar Hacijoni. Młodszy brat Józefa Kożucha.

W Sosnowcu powstał Judenrat, na którego czele stanął kontrowersyjny Mojżesz Merin, przed wojną mający opinią lawiranta i hazardzisty. W okresie 1940-1943 (do swojej śmierci) Merin stał się znaczącym żydowskim politykiem nie tylko w Sosnowcu, ale – jako przewodniczący Centrali Żydowskich Rad Starszych na Wschodnim Górnym Śląsku – w całym rejonie Górnego Śląska, współpracujący z Niemcami. Wyznawał zasadę, że tylko pełna współpraca może dać szansę na przetrwanie; od jego decyzji zależało życie i śmierć mieszkańców żydowskich na Górnym Śląsku.

II wojna światowa – największy konflikt zbrojny w historii świata, trwający od 1 września 1939 do 2 września 1945 (w Europie do 8 maja 1945), obejmujący zasięgiem działań wojennych prawie całą Europę, wschodnią i południowo-wschodnią Azję, północną Afrykę, część Bliskiego Wschodu i wszystkie oceany. Niektóre epizody wojny rozgrywały się nawet w Arktyce i Ameryce Północnej. Poza większością państw europejskich i ich koloniami, brały w niej udział państwa Ameryki Północnej i Ameryki Południowej oraz Azji. Głównymi stronami konfliktu były państwa osi i państwa koalicji antyhitlerowskiej (alianci).

Obóz koncentracyjny - miejsce przetrzymywania, zwykle bez wyroku sądu, dużej liczby osób uznawanych z różnych powodów za niewygodne dla władz. Służyć może różnym celom: od miejsca czasowego odosobnienia osób, wobec których zostaną podjęte później inne decyzje, poprzez obóz pracy przymusowej, czyli de facto niewolniczej, aż po miejsce fizycznej eksterminacji.

Pod koniec 1942 r. Żydzi sosnowieccy zostali przesiedleni do jednej dzielnicy – na Środulę, w marcu 1943 r. tworzenie getta środulskiego zostało zakończone. Getto to sąsiadowało z gettem będzińskim.

W 1942 r. zaczęła się likwidacja getta przez serię transportów jego mieszkańców do obozów koncentracyjnych, przyspieszyła ona w 1943 r.

Na terenie getta działał lokalny oddział Żydowskiej Organizacji Bojowej. Gdy 1 sierpnia rozpoczęła się ostateczna akcja likwidacyjna gett w Będzinie i na Środuli w Sosnowcu, ruch oporu odpowiedział akcją samoobrony ludności znaną jako powstanie w getcie będzińsko-sosnowieckim.

Sosnowiec – miasto położone na południu Polski, w Zagłębiu Dąbrowskim, w województwie śląskim, w centrum Górnośląskiego Okręgu Przemysłowego (GOP). Najludniejsze miasto Zagłębia Dąbrowskiego.

Getto będzińskie - zorganizowane w Będzinie (w czasie okupacji miasto nosiło nazwę Bendsburg) przez niemieckich nazistów w maju 1942 r., getto żydowskie, do którego przymusowo przesiedlano ludność pochodzenia żydowskiego, głównie z pobliskich terenów na obszarze ostoberchlessien (Wschodni Górny Śląsk) – administracyjnie podlegało prowincji Gau (Śląsk). Nadzór nad gettem pełnił przewodniczący Centrali Żydowskich Rad Starszych na Wschodnim Górnym Śląsku, Mojżesz Merin.

W dzisiejszym Sosnowcu pamięć o getcie jest upamiętniona na okolicznościowej płycie na placu przy ulicy Ujejskiego, pomniku na placu Braci Kożuchów z napisem "Pamięci Żydów polskich pomordowanych przez hitlerowców w latach II wojny światowej na terenie getta w Sosnowcu-Środuli", a pamięć o powstaniu, nazwą ulicy (Bohaterów Getta) i wymienionego placu (Bolesław Kożuch i Józef Kożuch byli jednymi z przywódców tego powstania).

Judenrat (niem. rada żydowska), lub Żydowska Rada Starszych – forma sprawowania władzy przez przywódców żydowskich nad skupiskami żydowskimi (getta) wprowadzona przez nazistów w 1939.

Zagłębie Dąbrowskie – region historyczno-geograficzny w zachodniej Małopolsce, na pograniczu z Górnym Śląskiem. Obejmuje wschodnią część obecnego województwa śląskiego (stąd często, ale błędnie, zaliczane jest do Śląska) a według poglądów części historyków również zachodnią część województwa małopolskiego (Olkusz). Stanowi północno-wschodnią część Górnośląskiego Okręgu Przemysłowego.

Getto sosnowieckie jest głównym miejscem akcji komiksu Maus. Opowieść ocalałego.

Bibliografia

Konrad Charmatz, Nightmares: memoirs of the years of horror under Nazi rule in Europe, 1939-1945, Syracuse University Press, 2003, ISBN 0815607067 (ang.)

Sosnowiec Ghetto (ang.)

Aleksandra Namysło, Rozmowa z dr Aleksandrą Namysło, historykiem z Oddziału Instytutu Pamięci Narodowej w Katowicach, Dziennik Zachodni, 28.07.2006

Aleksandra Namysło, Sprawozdanie z okazji dwulecia istnienia Centrali Żydowskich Rad Starszych Górnego Śląska, Kwartalnik Historii Żydów, 03 /2005, [1]

Informacje o Pomniku na pl. Braci Kożuchów w Sosnowcu

Informacje o nazwaniu Placu Bohaterów Getta Będzińskiego na stronie Śląskiego Urzędu Wojewódzkiego w Katowicach

Mariusz Czubaj, Zagłada, myszy, świnie, Polityka - nr 17 (2295) z dnia 2001-04-28; s. 52-54