Getto w Tomaszowie Mazowieckim - Polski Serwis Naukowy

Getto w Tomaszowie Mazowieckim, getto tomaszowskie – getto dla ludności żydowskiej w Tomaszowie Mazowieckim zorganizowane przez okupacyjne władze hitlerowskie w czasach II wojny światowej, utworzone 3 maja 1940 dla ponad 15 tysięcy Żydów z Tomaszowa Mazowieckiego i okolic, zlikwidowane w dniach 30 października–1 listopada 1942 roku.

III Rzesza Niemiecka (niem. Das Dritte Reich) – nieoficjalna nazwa państwa niemieckiego pod rządami NSDAP w latach 1933–1945 – oficjalnie państwo nosiło nazwę Rzesza Niemiecka (Deutsches Reich), używano także nazwy Rzesza Wielkoniemiecka (Großdeutsches Reich).

Łódź – miasto wojewódzkie w środkowej Polsce, położone na Wzniesieniach Łódzkich, na dziale wodnym I rzędu Wisły i Odry. Przejściowa siedziba władz państwowych w 1945 roku. Siedziba władz województwa łódzkiego oraz powiatu łódzkiego wschodniego.

Organizacja getta

Za podstawę prawną do zorganizowania getta w Tomaszowie Mazowieckim uznaje się zarządzenie Kreishauptmanna Lucasa z 3 maja 1940 r., nakazujące utworzenie osobnej dzielnicy żydowskiej i nakładające na ludność żydowską różne ograniczenia i zakazy. Formalnie getto tomaszowskie powstało 15 grudnia 1940 roku.

II wojna światowa – największy konflikt zbrojny w historii świata, trwający od 1 września 1939 do 2 września 1945 (w Europie do 8 maja 1945), obejmujący zasięgiem działań wojennych prawie całą Europę, wschodnią i południowo-wschodnią Azję, północną Afrykę, część Bliskiego Wschodu i wszystkie oceany. Niektóre epizody wojny rozgrywały się nawet w Arktyce i Ameryce Północnej. Poza większością państw europejskich i ich koloniami, brały w niej udział państwa Ameryki Północnej i Ameryki Południowej oraz Azji. Głównymi stronami konfliktu były państwa osi i państwa koalicji antyhitlerowskiej (alianci).

Kolaboracja (łac. ko - przedrostek oznaczający "razem, wspólnie" + łac. laborare - "pracować") - współpraca z nieprzyjacielem, okupantem; kolaborant, kolaboracjonista - współpracujący z wrogiem, zaborcą.

Obszar getta

Początkowo getto nie zajmowało jednolitego obszaru, tworząc 3 osobne skupiska.

Pierwsze, największe skupisko znajdowało się po prawej stronie rzeki Wolbórki i obejmowało ulice po południowej stronie al. Marszałka Piłsudskiego i pl. Kościuszki.

Drugie średniej wielkości utworzono w rejonie ulicy Pierackiego, Długiej, św. Władysława, Gustownej i Warszawskiej.

Trzecie, najmniejsze skupisko położone było przy ulicy Szerokiej i Niebrowskiej.

W listopadzie 1941 roku zlikwidowano dwa mniejsze skupiska i utworzono jedno getto tomaszowskie.

Jerzy Tomasz Wojniłowicz (ur. 22 września 1941 r. w Ciebłowicach Małych), nauczyciel, geograf, historyk-regionalista, wieloletni prezes i sekretarz Koła PTH w Tomaszowie Mazowieckim.

Zenon Neumark (ur. 14 sierpnia 1924 w Łodzi), pseudonim okupacyjny Zenon Matysiak, inżynier fizyk, elektryk, elektronik, uciekinier z obozów pracy przymusowej w Tomaszowie Mazowieckim i Wiedniu, konspirator, członek Żydowskiej Organizacji Bojowej, autor wspomnień z okresu Holokaustu.

Warunki życia w getcie

Prezesi Rady Starszych w Tomaszowie Mazowieckim

Żydowska Służba Porządkowa w getcie tomaszowskim

Żydowska Służba Porządkowa (niem. Jüdischer Ordnungsdienst), zwana pospolicie policją żydowską powstała na początku okupacji hitlerowskiej jako żydowska jednostka policyjna wewnątrz getta podległa zasadniczo Judenratom, lecz wykonująca polecenia nazistów. Wykorzystywano ją do rekwizycji, łapanek, eskortowania przesiedleńców oraz akcji deportacyjnych. Z tego powodu policjantów żydowskich zwanych "odmanami", tak samo jak członków Judenratu, oskarżano pospolicie o kolaborację z nazistowskimi Niemcami.

Wolbórka, Czarna – rzeka w środkowej Polsce, lewy dopływ Pilicy o długości 48,8 km i powierzchni dorzecza 941 km². Płynie przez Wzniesienia Łódzkie i Równinę Piotrkowską do Doliny Białobrzeskiej, w województwie łódzkim.

Łapanka – nazwa (pierwotnie potoczna) jednego z głównych sposobów używanych przez Niemców podczas II wojny światowej dla zatrzymania większej liczby przypadkowych więźniów.

Komendantem policji żydowskiej w getcie tomaszowskim był Leon Nussman. W roku 1942 jednostka mu podległa liczyła 42 odmanów. Członkowie Żydowskiej Służby Porządkowej rekrutowali się z rozmaitych środowisk od robotniczych po fabrykanckie.

Służba zdrowia w getcie tomaszowskim

Początkowo służba zdrowia była oparta na dorobku Towarzystwa Ochrony Zdrowia ludności żydowskiej (TOZ). W roku 1940 po utworzeniu getta tomaszowskiego dr Efroim Mordkowicz na polecenie Bolesława Szepsa, ówczesnego prezesa Judenratu, stworzył od podstaw szpital żydowski przy ul. Wieczność 32/34 (w dawnym budynku Gimnazjum Żydowskiego). Szpital ten funkcjował do września 1942 roku.

Krzysztof Tomasz Witczak (ur. 6 października 1960 roku we wsi Granica koło Ińska (województwo zachodniopomorskie), filolog klasyczny, językoznawca, z zamiłowania historyk-regionalista, nauczyciel akademicki, doktor habilitowany, autor licznych publikacji naukowych.

Cmentarz żydowski w Tomaszowie Mazowieckim - został założony w 1831 roku i zajmuje powierzchnię prawie 3 ha, na której zachowało się około dwóch tysięcy nagrobków, głównie w postaci macew, ale też tumby i złamanego drzewa - symbolu przerwanego życia. Brakuje natomiast okazałych grobowców. Większość pomników ma inskrypcje w języku hebrajskim, część jest polskojęzyczna. Na cmentarzu znajdują się też ruiny ohelu kryjącego szczątki rabina i cadyka tomaszowskiego Jakuba Eliasza Wieliczkera (1809-1888), syna Abrahama, oraz symboliczna mogiła ofiar Holokaustu. Podczas II wojny światowej cmentarz służył jako miejsce pochówku ofiar tomaszowskiego getta.

Rozrywka i kultura w getcie tomaszowskim

Pomimo trudnych i wciąż pogarszających się warunków bytowych w getcie tomaszowskim działały kabarety i teatr gettowy. Odbywały się koncerty muzyczne i wieczorki literackie, na których prezentowano różnorakie próby poetyckie. Tworzono grupy artystyczne, skupiający znanych twórców. Powstawały obrazy, rysunki, fotografie i karykatury.

Obóz pracy przymusowej dla Żydów w Tomaszowie Mazowieckim (niem. Judische Zwangsarbeiterlager in Tomaschow) powstał w pierwszych dniach listopada 1942 roku i istniał do 29 maja 1943 roku.

Judenrat (niem. rada żydowska), lub Żydowska Rada Starszych – forma sprawowania władzy przez przywódców żydowskich nad skupiskami żydowskimi (getta) wprowadzona przez nazistów w 1939.

Teatr gettowy nosił nazwę „Klein Kunst Teater w Tomaszowie”. Działał on w latach 1940-1942. Skład osobowy teatr był następujący:

prezes (dyrektor) teatru - dr Artur Kahan, inżynier chemii, łodzianin, lat ok. 35;

kierownik artystyczny i pierwszy reżyser - „Lutek” Orenbach (1920-1942);

kierowniki literacki - Adam Lichtenstein (1924-1943);

kierownik muzyczny - Alfred Rotberg (ur. 20 IV 1915 r. w Łodzi);

kierownik techniczny i dekorator - Wolf vel Władysław Rejder (ur. 7 VI 1917 r.), artysta-malarz rodem z Łodzi;

reżyser pomocniczy - Szmul Binem Orenbach (ur. 8 IV 1893 r.);

pierwsza primadonna - Bela Orenbach (ur. 8 V 1925 r.).

W getcie tomaszowskim odbywały się też koncerty muzyczne. Solistkami były osoby z dobrym wykształceniem muzycznym, m.in. pianistka Sura (Sara) z Rozenbergów Szczęśliwa (ur. 1898), a także Zofia Makow (ur. 8 VIII 1869 r. w Warszawie), emerytowana pianistka Opery Warszawskiej, nauczycielka muzyki. Koncerty te odbywały się jeszcze w przededniu akcji likwidacyjnej (w październiku 1942 roku). W gettowej grupie artystycznej, skupiającej malarzy i karykaturzystów, działali m.in. Józef Badower, Henryk Barczyński, Izrael Aljuche Orenbach, Władysław Rejder. Jednym z wiodących poetów getta tomaszowskiego był Adam Lichtenstein.

Bejtar (Betar, Brit Trumpeldor, Związek Trumpeldora, Trumpeldorczycy) − syjonistyczny, prawicowy żydowski ruch młodzieżowy. Młodzieżówka partii Sojuszu Rewizjonistycznych Syjonistów. Założony w 1923 r. w Rydze (Łotwa) przez Władimira Żabotyńskiego (1880-1940). Istniał w Palestynie oraz w wielu państwach Europy, w tym również w II RP. Nazwa pochodzi od słów "Brit Josef Trumpeldor" i była hołdem wobec Josefa Trumpeldora, który zginął w obronie Tel Chaj w marcu 1920 r. Ideologia ruchu odwoływała się do tradycji żydowskich wojowników z czasów powstania Bar Kochby.

Tusia (Mała Touba) Fuks (ur. 4 lutego 1925 w Tomaszowie Mazowieckim, zm. 19 marca 1943 w Płaszowie), pseud. „Marta”, „Tuszka”, „Tusia”, działaczka ruchu młodzieżowego „Akiwa”, członkini organizacji „Frajhajt”, ofiara terroru hitlerowskiego.

Tajne nauczanie w getcie tomaszowskim

Mimo zakazów okupanta hitlerowskiego tajne nauczanie odbywało się na wszystkich poziomach i to zarówno w zakresie szkoły powszechnej, jak i nauk talmudycznych. Głównym inicjatorem tajnego nauczania wśród Żydów tomaszowskich był dr Iszer Borensztajn, dyrektor gimnazjum żydowskiego.

Getto (wł. ghetto - pierwotne znaczenie wyrazu huta, odlewnia) - odizolowane miejsce wybrane dla zamieszkania mniejszości narodowej, kulturowej bądź religijnej, poza którym nie wolno tejże społeczności zamieszkiwać; począwszy od średniowiecza przez getto rozumiano wydzielony obszar miasta, w którym przymusowo osiedlano Żydów lub przedstawicieli innych narodów. Getto zazwyczaj otoczone jest murem strzeżonym od zewnątrz, współcześnie zazwyczaj dodatkowo zabezpieczonym zasiekami z drutu kolczastego lub także urządzeniami elektronicznymi. Getto jest zazwyczaj całkowicie zależne od dostaw żywności oraz energii z zewnątrz.

Obóz zagłady (niem. Vernichtungslager) - specyficzny rodzaj obozu hitlerowskiego mający na celu fizyczną eksterminację zebranej w nim ludności, jedynie w wyjątkowych przypadkach po uprzednim wykorzystaniu jej jako siły roboczej.

Początkowo tajne nauczanie było kontynuowane we współpracy z polskimi kolegami i obejmowało tak polskich, jak żydowskich uczniów. Później w miarę izolowania i dyskryminowania Żydów, którzy musieli nosić gwiazdę Dawida i przebywać na terenie dla nich wyznaczonym (czyli poza aryjskimi terenami zamieszkania), wspólna edukacja okazała się niemożliwa, dlatego w zmienionych warunkach tajna edukacja wśród Żydów zyskała znaczącą samodzielność. Komplety na terenie getta funkcjowały do lipca 1941 roku, potem (wg Samuela Talmana) zostały zaniechane w związku z tragiczną sytuacją ekonomiczną ludności żydowskiej. Prawdopodobnie niektóre grupy tajnego nauczania działały aż do maja 1942, kiedy większość nauczycieli żydowskich zginęła w akcjach eksterminacyjnych przygotowanych przez nazistów. Także organizacje skautowskie (np. Akiba, Betar) prowadziły tajne nauczanie na poziomie klas niższych (aż do pierwszych miesięcy 1942 roku).

Halina (Hinda) Rubinek (ur. 21 maja 1924 w Tomaszowie Mazowieckim, zm. 23 marca 1943 w Auschwitz), pseud. „Hela”, „Helena”, działaczka ruchu „Akiwa”, uczestniczka tajnego nauczania w getcie tomaszowskim, członkini organizacji bojowej „Frajhajt”, uczestniczka walk zbrojnych, łączniczka Żydowskiej Organizacji Bojowej, ofiara terroru hitlerowskiego.

Henryk Barciński (Henoch Barczyński) (ur. 1896 w Łodzi, zaginął po roku 1939) – polski artysta malarz i grafik pochodzenia żydowskiego. W latach 1919-1921 członek grupy Jung Idysz.

Znane są nieliczne nazwiska nauczycieli tomaszowskich pochodzenia żydowskiego prowadzących tajne komplety na terenie getta:

Michał Beatus;

dr Iszer Borenstajn;

Samuel Głogowski;

Henryk Rozenfarb-Różycki, nauczyciel matematyki;

Dwojra Rubinek;

Abraham Sanina, nauczyciel chemii i fizyki;

Fajga Talman;

Samuel Talman;

Pola Tuszyńska;

Rajzla z Kronenbergów Żemańska, nauczycielka historii, łaciny i języków obcych.

Ruch oporu w getcie tomaszowskim

W getcie tomaszowskim nie zdołano utworzyć jednolitego ruchu oporu. Powstawały wprawdzie komórki lub zespoły ludzkie, które decydowały się na konspirację i walkę zbrojną, ale podejmowały one działania poza terenem getta i miasta. Najbardziej znanymi bohaterami rodem z Tomaszowa Mazowieckiego są młodociane bojowniczki wywodzące się z ruchu skautowskiego "Akiby" - Halina Rubinek (1924-1943), Tusia Fuks (1925-1943), Estera Michlewicz, Tusia Friedman, które działały zbrojnie w getcie krakowskim.

Tomaszów Mazowiecki (do 1926 Tomaszów)– miasto i gmina w województwie łódzkim, w powiecie tomaszowskim. W latach 1975-1998 miasto administracyjnie należało do województwa piotrkowskiego. Szóste co do wielkości, a czwarte co do ludności miasto w województwie łódzkim.

Inne organizacje skautowe lub paramilitarne (np. Betar), związkowe lub polityczne zostały rozbite już we wczesnej fazie okupacji przez hitlerowców. Aktywistów aresztowano i zesłano do obozów koncentracyjnych (komunistów rozstrzelano).

Niemieckie akcje eksterminacyjne przed likwidacją getta

Wiosną 1942 roku naziści (Gestapo, Schupo, Kripo) przeprowadzili trzy kolejne akcje eksterminacyjne:

27 kwietnia – akcja na działaczy politycznych, handlarzy i szmuglerów; - W akcji tej zabito wielu członków Bundu i Syjonistów.

6 maja – akcja na inteligencję i oficerów rezerwy. - W akcji tej zabito wielu nauczycieli, lekarzy, prawników, inżynierów.

7 maja – akcja na członków Judenratu. - Zabito między innymi prezesa Judenratu Lajbusia Warzagera i kilkunastu najważniejszych członków Rady Starszych getta tomaszowskiego.

Akcje były prowadzone nocą i trwały do świtu dnia następnego. Miały one charakter zapobiegawczy. Naziści mordowali tych Żydów, których nazwiska znalazły się na uprzednio przygotowanych listach eksterminacyjnych. Hitlerowcy bali się możliwego oporu zbrojnego ze strony ludności getta tomaszowskiego, stąd też likwidowali wszystkich Żydów z doświadczeniem wojskowym, wykształconych i mających autorytet wśród mieszkańców getta, a także te osoby, które wykazywały swoistą odwagę i opanowanie (np. podczas szmuglowania żywności) i mogły stanowić ewentualne zagrożenie. Razem zabito około 80 osób.

Likwidacja getta

Getto zlikwidowano w dniach 30 października i 1 listopada 1942 roku. Naziści w dwóch turach wywieźli 14 tysięcy Żydów z Tomaszowa Mazowieckiego do obozu zagłady w Treblince. Zenon Neumark w następujący sposób opisuje deportację:

Pierwszy pociąg z żydowską ludnością Tomaszowa Mazowieckiem, który wyruszył 30 października w godzinach popołudniowych, dotarł do stacji Treblinka po czterech dniach apokaliptycznej podróży (2 listopada). Wspomnienia ocalonego z Treblinki tomaszowianina Bera Rajzmana (opublikowane w "Fołks-Sztyme" 1970, nr 46) ukazują tragiczny los wywiezionych:

Podczas deportacji Żydów hitlerowcy zatrzymali w tomaszowskich zakładach produkcyjnych około 1000 młodych i zdrowych pracowników żydowskich, których uznano za niezbędną siłę roboczą. Na niewielkim obszarze dawnego getta utworzono tzw. "małe getto", które przekształcono w obóz pracy przymusowej dla Żydów w Tomaszowie Mazowieckim.

Bibliografia

Gideon Greif, The Tomaszow-Maz Heroines who Fought in the Jewish Underground in Kraków Ghetto, w: Benjamin Yaari-Wald (ed.), In the Memory of the Victim of the Holocaust: 50 years to the murder of the Jews of the community Tomaszow Mazowiecki, Tel-Aviv 1993, s. 8-14;

Barbara Herman, Oni byli w Treblince, "Fołks-Sztyme" 1970, nr 46 (3978), z 14 XI 1970, s. 11-12.

Cezary Jabłoński, Ludność żydowska w okupacyjnym powiecie tomaszowskim w latach 1939-1943, w: Okupacja hitlerowska w Piotrkowskiem, materiały z sesji naukowej pod redakcją Jana Górala, Piotrków Trybunalski 1998, s. 109-115;

Zenon Neumark, Jawnie w ukryciu. Niezwykłe losy młodego uciekiniera z hitlerowskiego obozu, Warszawa 2008, s. 20-55;

Krzysztof Urbański, Zagłada Żydów w dystrykcie radomskim, Kraków 2004;

Krzysztof Tomasz Witczak, Getto tomaszowskie i obóz pracy przymusowej we wspomnieniach Zenona Neumarka, „Rocznik Łódzki” 57, 2010, s. 223-237.

Jerzy Wojniłowicz, Ludność żydowska w Tomaszowie Mazowieckim w latach 1939-1943, „Biuletyn Okręgowej Komisji Badania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu w Łodzi – Instytutu Pamięci Narodowej” t. 5, Łódź - Piotrków Trybunalski 1997, s. 79-101.

Zobacz też

Cmentarz żydowski w Tomaszowie Mazowieckim

Eksterminacja Żydów w Tomaszowie Mazowieckim

Listy z getta tomaszowskiego

Szpital żydowski w getcie tomaszowskim

Obóz pracy przymusowej dla Żydów w Tomaszowie Mazowieckim

Linki

Gmina żydowska w Tomaszowie Mazowieckim

Getto w Tomaszowie Mazowieckim