Giewont - Polski Serwis Naukowy

Ten artykuł dotyczy masywu górskiego. Zapoznaj się również z: Wielki Giewont – szczyt.

Wielki i Długi Giewont z Przełęczy pod Kopą Kondracką

Masyw Giewontu z Polany Strążyskiej

Giewont od południowej strony

Giewont od zachodniej strony

Giewont z okolic Przełęczy między Kopami

Zdjęcie masywu Giewontu z początku XX wieku

Szczyt Giewontu

Giewont – masyw górski w Tatrach Zachodnich o wysokości 1894 m i długości 2,7 km. Jest najwyższą górą w Tatrach Zachodnich, która znajduje się w całości na terenie Polski.

Wyżnia Kondracka Przełęcz – przełęcz w grani łączącej masyw Giewontu z Czerwonymi Wierchami (Kopą Kondracką) w Tatrach Zachodnich. Przełęcz znajduje się na wysokości 1765 m n.p.m., pomiędzy Wielkim Giewontem (1894 m) a Kondracką Przełęczą (1725 m), również znajdującą się w tej grani. Zbudowana jest z silnie sprasowanych łupków i gnejsów należących do płaszczowiny Giewontu. Obszar przełęczy jest częściowo trawiasty, częściowo porośnięty kosodrzewiną. Występuje tu rzadki wysokogórski gatunek rośliny – sybaldia rozesłana.

Polska, oficjalnie Rzeczpospolita Polska – państwo położone w Europie Środkowej nad Morzem Bałtyckim. Graniczy z Niemcami (na zachodzie), Czechami i Słowacją (na południu), Ukrainą i Białorusią (na wschodzie), na północnym wschodzie z Litwą oraz na północy z Rosją (obwód kaliningradzki). Ponadto polska granica wyłącznej strefy ekonomicznej na Bałtyku graniczy ze strefami Danii i Szwecji.

Topografia

Masyw Giewontu położony jest między Doliną Bystrej, Doliną Kondratową, Doliną Małej Łąki i Doliną Strążyską. Góruje nad Zakopanem i jest z niego znakomicie widoczny. Od strony północnej Giewont jest stromy i trudno dostępny, zbocza południowe są łagodniejsze. Znajduje się w północnej grani Kopy Kondrackiej. Złożony jest z trzech części: Wielkiego Giewontu (1894 m), Małego Giewontu (1728 m) i Długiego Giewontu (1867 m). Pomiędzy Wielkim i Małym Giewontem znajduje się Giewoncka Przełęcz (1680 m), z której opada cieszący się złą sławą (ponieważ zginęło w nim wielu turystów, którzy zboczyli ze szlaku celem skrócenia sobie drogi z Giewontu) Żleb Kirkora. Do roku 2003 zginęło w ten sposób ponad 20 turystów. Właściwy szczyt – Wielki Giewont – ma północną ścianę o wysokości względnej około 600 m. W kierunku południowym zbocza Wielkiego Giewontu opadają do Kondrackiej Przełęczy. Długi Giewont ma ok. 1,3 km długości.

Mułowiec – zwięzła skała okruchowa, będąca zlityfikowanym (scementowanym) mułem. Złożona głównie z ziaren kwarcu, czasem łyszczyków, skaleni, minerałów węglanowych i ilastych.

Giewoncka Przełęcz – znajdująca się na wysokości 1680 m n.p.m. przełęcz w masywie Giewontu pomiędzy Wielkim Giewontem (1894 m n.p.m.) i Małym Giewontem (1728 m n.p.m.) w Tatrach. Jest to szeroka, skalisto-trawiasta przełęcz zbudowana z wapieni kredowych, na których leżą wapienie i dolomity środkowego triasu płaszczowiny Giewontu. Od jej północnej strony opada do Małej Dolinki wielki Żleb Kirkora. Cieszy się on złą sławą, ponieważ ginie w nim wielu turystów, którzy zbaczają ze szlaku celem skrócenia sobie drogi z Giewontu. Do 2003 r. zginęło w ten sposób ponad 20 osób. Południowe stoki spod przełęczy opadają do górnej części Doliny Małej Łąki.

Między Wielkim a Długim Giewontem znajduje się głęboka przełęcz, zwana Szczerbą (1823 m), opada z niej żleb Żleb Szczerby, jego środkowy fragment nazywany jest Śmietnikiem, ze względu na to, że znajdywano tam niezidentyfikowane ludzkie zwłoki, nierzadko już częściowo zmumifikowane. Na Wielkim Giewoncie znajduje się 15-metrowy żelazny Krzyż na Giewoncie, obiekt pielgrzymek religijnych, ale również niezwykle niebezpieczne miejsce w czasie burzy.

Anizyk – w stratygrafii piętro środkowego triasu w eratemie mezozoicznym trwające około 8 milionów lat. Rozpoczęło się około 245 milionów lat temu. Młodsze piętro od oleneku a starsze od ladynu. Nazwa pochodzi od rzeki Anisus w Alpach Austriackich.

Wierzba oszczepowata, wierzba hastata (Salix hastata) – gatunek rośliny należący do rodziny wierzbowatych. W Polsce stanie dzikim bardzo rzadki, czasami uprawiany jako roślina ozdobna.

Geologia

Masyw Giewontu wchodzi w skład tzw. serii wierchowej utworzonej głównie przez skały parautochtoniczne. Sam masyw tworzą dwie płaszczowiny, niższa płaszczowina Czerwonych Wierchów i leżąca na niej płaszczowina Giewontu. Utwory płaszczowiny Czerwonych Wierchów występują tylko w dolnej partii Małego Giewontu, resztę masywu tworzy płaszczowina Giewontu. Masyw Giewontu budują skały osadowe, przede wszystkim wapienie i dolomity triasu oraz wapienie jury i kredy, jedynie na Kondrackiej Przełęczy znajdują się Skały metamorficzne – gnejsy i łupki biotytowe, będące zakończeniem dużej wyspy krystalicznej Goryczkowej, ciągnącej się od Kasprowego Wierchu. W kierunku od Przełęczy Kondrackiej odsłaniają się najpierw lądowe piaskowce z przeławiceniami mułowców i zlepieńców dolnego triasu. Odsłaniają się one w rejonie wyniesienia szczytu.

Wysokość względna – wysokość jakiegoś punktu względem punktu odniesienia innego niż poziom morza. Mówiąc o wysokości względnej, najczęściej ma się na myśli wysokość szczytów górskich w stosunku do den dolinnych. Stanowi ona podstawę rozróżnienia dwóch wielkich form terenu: wyżyn i gór (ok. 600 m na 4 km).

Piaskowiec to średnioziarnista, zwięzła skała osadowa powstała w wyniku scementowania ziaren kwarcu, skaleni, miki oraz okruchów innych skał i minerałów o średnicy 0,063-2 mm za pomocą spoiwa ilastego, krzemionkowego, wapiennego (kalcytowego, dolomitowego) lub żelazistego. Przyjmuje różne zabarwienia od szarego po żółte, czerwone i białe.

Powyżej położone są płytkomorskie dolomity najwyższej części dolnego triasu oraz płytkomorskie dolomity z przeławiceniami wapieni środkowego triasu (wyłącznie anizyk, bez wyższej części tego piętra). W porównaniu do dolomitów dolnotriasowych skały te cechują się grubszymi ławicami. Wierzchołkowe partie południowych stoków Giewontu budują wapienie środkowej jury, a sam wierzchołek i wyższą część północnych zboczy tworzą wapienie jury górnej. Niższe partie zboczy północnych budują wapienie kredy z licznymi amonitami kredowymi. Podobną budowę ma Mały Giewont. Wszystkie warstwy osadowe zapadają pod kątem 80° na północ.

Kreda – ostatni okres ery mezozoicznej, trwający około 80 milionów lat (od 145,5 ± 4,0 do 65,5 ± 0,3 mln lat temu). Kreda dzieli się na dwie epoki: wczesną kredę i późną kredę.

Szczerba – przełęcz w masywie Giewontu w Tatrach Zachodnich oddzielająca jego główny szczyt Wielki Giewont (1894 m n.p.m.) od grani Długiego Giewontu. Przełęcz leży na wysokości 1823 m n.p.m., jest więc o 71 m niższa od głównego szczytu, na którym stoi Krzyż na Giewoncie i który znajduje się na wschód od niego. Tuż za Szczerbą w grani Długiego Giewontu znajduje się jego najwyższa kulminacja (1867 m n.p.m.), odległa w prostej linii ok. 400 m od krzyża.

Flora i fauna

Masyw Giewontu położony jest w obrębie Tatrzańskiego Parku Narodowego. Wapienne podłoże sprzyja występowaniu bogatej flory roślin wapieniolubnych. M.in. stwierdzono tutaj występowanie tak rzadkich w Polsce roślin, jak: ostrołódka polna, rogownica szerokolistna, starzec pomarańczowy, szarota Hoppego, wierzba oszczepowata, jastrzębiec śląski, podejźrzon rutolistny, potrostek alpejski (wszystkie z wyjątkiem starca i podejźrzona występują w Polsce tylko w Tatrach i to na nielicznych stanowiskach). W ścianach Giewontu przebywają w zimie kozice i jest to jedno z niewielu w polskich Tatrach miejsc, w których mogą przetwać zimę.

Krzyż na Giewoncie – metalowy krzyż na szczycie Wielkiego Giewontu (1894 m n.p.m.) w masywie Giewontu. Zamontowany tam został przez parafian z Zakopanego 19 sierpnia 1901 roku na pamiątkę 1900 rocznicy urodzin Jezusa Chrystusa. Inicjatywa wyszła od ówczesnego proboszcza zakopiańskiego, Kazimierza Kaszelewskiego. Aby się przekonać, jakiej wysokości będzie potrzebny krzyż, by był widoczny z Zakopanego, zrobiono próbę: z dwóch długich żerdzi zabranych z szałasu zbito krzyż o wysokości 10,5 m – był on widoczny. Metalowy krzyż w elementach wykonała fabryka Góreckiego w Krakowie, przywieziono go koleją.

Mały Giewont – trójwierzchołkowy szczyt w masywie Giewontu w Tatrach Zachodnich. Leży pomiędzy Doliną Małej Łąki a Doliną Strążyską. Dawniej nazywany był także Giewoncikiem. W najwyższym punkcie, odległym ok. 500 m w prostej linii od głównego szczytu Giewontu (zwanego Wielkim Giewontem) osiąga on wysokość 1728 m n.p.m. Od zachodniej strony stromo opadająca ściana Giewontu przechodzi w półkolistą skalną grzędę, a następnie w grzbiet Małego Giewontu, oddzielony szeroką Giewoncką Przełęczą. Z przełęczy tej opada na północ do Małej Dolinki duży i urwisty żleb, zwany Żlebem Kirkora. W kierunku południowym Mały Giewont oddzielony jest od Siodłowej Turni przełęczą Siodło. Od strony północno-zachodniej sąsiaduje z Grzybowcem, oddzielony od niego przełęczą Bacug.

Historia i znaczenie

Najstarsze dokumenty wspominają o istnieniu już w XVI wieku kopalni miedzi Gyewant w Giewoncie. Nie zostało jednak do tej pory wyjaśnione ostatecznie pochodzenie nazwy góry. Nazwa góry wywodzi się prawdopodobnie z języka niemieckiego, od słowa Wand (ściana, skała). Pierwotna forma brzmiała zapewne Gewand (grupa skał) bądź Gähwand (stroma skała). Jednak wg Mariusza Zaruskiego podobnie jak wiele innych nazw tatrzańskich nazwa góry pochodzi od nazwiska góralskiego – żyje do tej pory ród Giewontów.

Ściana górska – zwykle stromy, pionowy lub nawet przewieszony (urwisko) stok góry o podłożu skalnym lub lodowcowym o w miarę jednolitej wystawie, będący jedną z największych formacji terenowych rozpoznawanych we wspinaczce. Ściana górska może mieć wiele setek metrów wysokości, ale wspinacze tą nazwą określają także znacznie mniejsze, ledwie kilkunastometrowe skałki lub ostańce.

Skały osadowe (sedymentacyjne) – jeden z trzech głównych typów skał (obok skał magmowych i metamorficznych) budujących skorupę ziemską, powstają przez nagromadzenie się materiału przynoszonego przez czynniki zewnętrzne (np. wodę, lodowiec, wiatr), na skutek jego osadzania się lub wytrącania z roztworu wodnego. Nauka zajmująca się powstawaniem skał osadowych to sedymentologia.

Giewont to góra-symbol, której zarys często kojarzony jest z sylwetką śpiącego rycerza. Jedna z wersji legendy o rycerzach śpiących pod Tatrami, którzy obudzą się, gdy Polska znajdzie się w wielkim zagrożeniu, umiejscawia ich właśnie pod Giewontem. Związane jest to z tym, że w ścianach Giewontu znajdują się liczne jaskinie, m.in. Jaskinia Juhaska, Kozia Grota, Dziura w Szczerbie, Dziura nad Doliną Strążyską.

Jura – drugi okres ery mezozoicznej. Trwała od 208 do 145 milionów lat temu. Nazwa pochodzi od gór Jura leżących we Francji i Szwajcarii. Wprowadził ją Alexander von Humboldt w 1823 r.

Tatrzański Park Narodowy, utworzony w 1954, jest jednym z 23 parków narodowych na terenie Polski. (Rozporządzenie o utworzeniu z dniem 1 stycznia 1955 Tatrzańskiego Parku Narodowego zostało wydane przez Radę Ministrów 30 października 1954 r.)

Północne ściany Giewontu są bardzo atrakcyjnym celem wspinaczkowym dla taterników. Wytyczono w nich wiele dróg wspinaczkowych. Jednakże znajdują się na obszarze ochrony ścisłej Regle Zakopiańskie i TPN nie zezwala tutaj na wspinaczkę.

Walery Eljasz-Radzikowski w 1880 r. pisał o Giewoncie: "Z każdej prawie chaty Giewonta widać, toteż słusznie mu się należy tytuł króla zakopiańskiego".

Szlaki turystyczne

Na szczyt Wielkiego Giewontu dojść można trzema popularnymi szlakami turystycznymi (czasy przejścia podane na podstawie mapy):

Dolina Strążyska – dolina w Tatrach Zachodnich, położona pomiędzy Doliną ku Dziurze, a Doliną za Bramką. Wylot doliny znajduje się przy Drodze pod Reglami, na przedłużeniu zakopiańskiej ul. Strążyskiej, a sama dolina prowadzi aż do stóp głównego wierzchołka Giewontu. Od zachodu ograniczają ją: Grzybowiec i Łysanki z Samkową Czubą, a od wschodu: Sarnia Skała i Suchy Wierch. W górnej części, powyżej wodospadu Siklawica dolina rozgałęzia się na dwie mniejsze dolinki stanowiące jej górne piętro; Małą Dolinkę i Wielka Rówień.

Żleb Szczerby – potężny żleb na północnych ścianach masywu Giewontu w Tatrach Zachodnich. Opada on spod przełęczy Szczerba (1823 m n.p.m.), oddzielającej właściwy szczyt Giewontu – Wielki Giewont (1894 m n.p.m.) – od Długiego Giewontu (1867 m n.p.m.). Żleb opada do Małej Dolinki, będącej górną częścią Doliny Strążyskiej.

– niebieski z Kuźnic przez Kalatówki, Dolinę Kondratową, obok schroniska PTTK na Hali Kondratowej i przez Kondracką Przełęcz. Czas przejścia: 2:55 h, ↓ 2:15 h

– czerwony z Doliny Strążyskiej przez Polanę Strążyską i Przełęcz w Grzybowcu na Wyżnią Kondracką Przełęcz, stamtąd dalej szlakiem niebieskim.

Czas przejścia od wylotu Doliny Strążyskiej na przełęcz: 3 h, ↓ 2:20 h

Czas przejścia z przełęczy na szczyt Giewontu: 15 min, ↓ 10 min

– żółty z Gronika przez Dolinę Małej Łąki na Kondracką Przełęcz, stąd dalej szlakiem niebieskim.

Czas przejścia z Gronika na przełęcz: 2:45 h, ↓ 2:05 h

Czas przejścia z przełęczy na szczyt Giewontu: 30 min, ↓ 20 min.

Do Wyżniej Kondrackiej Przełęczy trasa jest bez większych trudności technicznych. Ostatni podwierzchołkowy odcinek (szlak niebieski) jest trudniejszy i ubezpieczony łańcuchami. Obowiązuje na nim ruch jednostronny – na szczyt prowadzi (patrząc z dołu) trasa z prawej strony. W sezonie przy dobrej pogodzie na odcinku tym tworzą się kolejki, czasami bardzo długie – Giewont należy do najbardziej popularnych szczytów.

Kondracka Przełęcz – znajdująca się na wysokości 1725 m przełęcz na grzbiecie łączącym Giewont i Wyżnią Kondracką Przełęcz z Czerwonymi Wierchami, a dokładnie z Kopą Kondracką w Tatrach Zachodnich. Po wschodniej stronie zbocza spod przełęczy opadają do Doliny Kondratowej (a dokładniej jej prawego górnego odgałęzienia – Doliny Małego Szerokiego). Po zachodniej stronie sąsiaduje z Doliną Małej Łąki.

Józef Nyka (ur. 5 grudnia 1924 w Łysininie k. Żnina) – alpinista, taternik, popularyzator alpinizmu i turystyki górskiej, autor wielu przewodników turystycznych po polskich górach. Ma na koncie szereg najwyższej klasy przejść dróg i pierwszych przejść w Tatrach oraz w Dolomitach. Członek honorowy prestiżowych międzynarodowych organizacji alpinistycznych i górskich, między innymi Polskiego Związku Alpinizmu.

Zobacz też

Zobacz w Wikicytatach kolekcję cytatów
o Giewoncie

Zobacz hasło Giewont w Wikisłowniku

krzyż na Giewoncie

Przypisy

↑ Tatry polskie. Mapa turystyczna 1:20 000. Piwniczna: Agencja Wyd. „WiT” S.c., 2006. ISBN 83-89580-00-4.
↑ Józef Nyka: Tatry polskie. Przewodnik. Wyd. XIII. Latchorzew: Wyd. Trawers, 2003, s. 151. ISBN 83-915859-1-3.
↑ M. Bac-Moszaszwilli: Tatry Polskie. Przewodnik geologiczny dla turystów. M. Gąsienica Szostak. Warszawa: Wyd. Geologiczne, 1990.
Zbigniew Mirek, Halina Piękoś-Mirkowa: Czerwona księga Karpat Polskich. Kraków: Instytut Botaniki PAN, 2008. ISBN 978-83-89648-71-6.
↑ Przyrodnicy kontra taternicy. "Nie będziemy w jednym gnieździe spać".. [dostęp 2010-01-27].
Malec Maria: Słownik etymologiczny nazw geograficznych Polski, PWN, Warszawa 2003.
↑ Na bezdrożach tatrzańskich. [dostęp 10 maja 2008].
Tatry. Zakopane i okolice. Mapa w skali 1:27 000. Warszawa: ExpressMap Polska, 2005. ISBN 83-88112-35-X.