Gmach parlamentu Rzeszy w Berlinie - Polski Serwis Naukowy

Gmach parlamentu Rzeszy w Berlinie (niem. Reichstagsgebäude ) – od 1999 siedziba niemieckiego parlamentu – Bundestagu. Od 1994 miejsce obrad Zgromadzenia Narodowego (niem. Bundesversammlung), które odbywa się co pięć lat, by wybrać prezydenta (niem. Bundespräsident). Gmach znajduje się w dzielnicy Berlin-Mitte.

Neorenesansowy budynek został zbudowany w latach 1884–1894 według projektu Paula Wallota. Do 1918 obradował tu parlament II Rzeszy Niemieckiej. W latach 1919–1933 odbywały się tu posiedzenia parlamentu Republiki Weimarskiej. Gmach został poważnie uszkodzony wskutek pożaru w 1933 oraz w wyniku działań wojennych. Odbudowany w zmodernizowanej formie w latach 60. XX w. przez Paula Baumgartena, przebudowany po zjednoczeniu Niemiec w latach 1991–1999 według projektu Normana Fostera.

Graffiti – Graffiti jest nazwą zbiorczą dla różniących się tematem i przeznaczeniem elementów wizualnych - np obrazów, podpisów lub rysunków, które są umieszczane w przestrzeni publicznej lub prywatnej za pomocą różnych technik.
Dyktatura (łac. dictare - dyktować) - forma sprawowania rządów, którą najczęściej utożsamia się z reżimem autorytarnym, bądź totalitaryzmem. Znaczenie tego terminu zmieniało się przez wieki.

Reichstag w Berlinie, widok od strony zachodniej

Reichstag w Berlinie, widok od strony zachodniej (przed zachodem słońca)

Historia budowy

Tymczasowa siedziba parlamentu

Tymczasowa siedziba Reichstagu przy Leipziger Strasse 4 w Berlinie

Pierwszą siedzibą Reichstagu w Berlinie był barokowy gmach pruskiej Izby Panów (niem. Preußisches Herrenhaus) przy Leipziger Strasse 3. Tu obradował od 1867 Reichstag Związku Północnoniemieckiego utworzonego przez Prusy, do którego weszły 22 państwa niemieckie położone na północ od linii Menu oraz, jako część Prus, Wielkie Księstwo Poznańskie. Po powstaniu II Rzeszy Niemieckiej w 1871 do Reichstagu dołączyli parlamentarzyści państw południowoniemieckich. Dotychczasowa siedziba nie była w stanie pomieścić wszystkich posłów. Od marca 1871 Reichstag zaczął obradować w pałacu Schwerin, dawnej siedzibie pruskich parlamentarzystów (niem. Preußisches Abgeordnetenhaus) przy Leipziger Strasse 75, który wkrótce również okazał się zbyt mały. 19 kwietnia 1871 Reichstag wypowiedział się, że:

Królestwo Prus (niem. Königreich Preußen) – oficjalny tytuł państwa prusko-brandenburskiego po roku 1701 wraz z pozostałymi domenami dynastii Hohenzollernów w latach 1701-1918, od 1871 roku wchodzące w skład Cesarstwa Niemieckiego.
Seksizm (z ang. sexism, sex – "płeć") to pogląd, że kobiety i mężczyźni nie są sobie równi, lub że nie powinni posiadać równych praw. Zazwyczaj sprowadza się do "wiary w wyższość mężczyzn i wynikających z niej dyskryminujących zachowań wobec kobiet".

Inne sformułowanie, nawiązujące do niedawnego zwycięstwa Prus nad Francją oraz założenia II Rzeszy Niemieckiej, o tonie silnie nacjonalistycznym, nie znalazło większości w parlamencie.

W 1871 powołano do życia parlamentarną komisję budowy Reichstagu, która otrzymała zadanie przygotowania budowy nowej siedziby parlamentu – znalezienie odpowiedniej lokalizacji, opracowanie planu budowy, przeprowadzenie konkursu na projekt architektoniczny oraz zapewnienie prac parlamentu w okresie przejściowym. Wkrótce znaleziono tymczasową siedzibę Reichstagu. W ciągu 70 dni dawny budynek Królewskiej Manufaktury Porcelany (niem. Königliche Porzellan-Manufaktur Berlin K.P.M) przy Leipziger Strasse 4 został zaadaptowany dla potrzeb parlamentu. Oczekiwano, że okres przejściowy potrwa nie więcej niż 5–6 lat. W rzeczywistości, trwał on 23 lata.

Niemcy Zachodnie (właściwie Republika Federalna Niemiec) – określenie państwa niemieckiego leżącego w obecnej zachodniej części Niemiec w okresie 1949-1990. Oficjalna nazwa państwa brzmiała Republika Federalna Niemiec (niem. Bundesrepublik Deutschland), państwo zostało utworzone w 1949 roku z brytyjskiej, amerykańskiej i francuskiej stref okupacyjnych oraz Protektoratu Saary. W 1990 roku Niemiecka Republika Demokratyczna uległa likwidacji, a powstałe w jej miejsce landy przystąpiły do RFN.
Wilhelm Frick (ur. 12 marca 1877, stracony 16 października 1946 w Norymberdze) - jeden z najbardziej prominentnych działaczy nazistowskich, minister spraw wewnętrznych III Rzeszy, a następnie protektor Czech i Moraw.

Działka budowlana

Pałac Raczyńskiego po wschodniej stronie Königsplatz, ok. 1880

Projekt gmachu Reichstagu autorstwa Ludwiga Bohnstedta, 1872

Problemy napotkano już przy wyborze odpowiedniej działki budowlanej. Po krótkich poszukiwaniach komisja zdecydowała o budowie po wschodniej stronie Königsplatz, dzisiejszego Placu Republiki (niem. Platz der Republik). Jednak w miejscu tym stał pałac hrabiego Atanazego Raczyńskiego, pruskiego dyplomaty i dziedzicznego członka pruskiej Izby Panów. Komisja założyła, że jej plany otrzymają wsparcie cesarza a co za tym idzie zgodę Raczyńskiego i w 1872 rozpisała konkurs międzynarodowy na gmach Reichstagu.

Fryderyk III, urodzony jako Friedrich Wilhelm Nikolaus Karl von Hohenzollern (ur. 18 października 1831 w Poczdamie, zm. 15 czerwca 1888 w Poczdamie), cesarz niemiecki i król Prus. Panował jedynie 99 dni, od 9 marca do 15 czerwca 1888.
Kopuła – sklepienie o kształcie czaszy, półkoliste, półeliptyczne, ostrołukowe lub cebulaste, oparte na murze lub bębnie budowane nad pomieszczeniami o planie kolistym, eliptycznym albo wielobocznym za pośrednictwem pendentywów lub tromp.

Konkurs, w którym wzięło udział ponad stu architektów (ok. 1/3 z zagranicy), został rozstrzygnięty w lipcu 1872. Wygrał projekt Ludwiga Bohnstedta z Gothy. Projekt ten spotkał się z powszechnym uznaniem, lecz nie mógł zostać zrealizowany ze względów organizacyjnych. Hrabia Raczyński wzbraniał się stanowczo przed sprzedażą parceli, a cesarz Wilhelm I nie skłaniał się ku wywłaszczeniu, choć wybór lokalizacji uważał za odpowiedni.

Neobarok – nurt w architekturze historyzmu, nawiązujący formalnie do baroku, szczególnie w dekoracji elewacji, rozpowszechniony w końcu XIX wieku (od 1880).
Komunizm (. Komunizm oparty był na idei walki klas, mającej doprowadzić do osiągnięcia sprawiedliwości społecznej poprzez stworzenie społeczeństwa pozbawionego wewnętrznych podziałów ekonomicznych (bezklasowego) i etnicznych (bezpaństwowego), w którym wszystkie środki produkcji znajdą się w posiadaniu wspólnot. Ważnymi elementami ideologii komunizmu było promowanie internacjonalizmu i ateizmu, ponieważ komuniści uważali, że wszyscy ludzie są równi bez względu na narodowość, rasę czy religię, a podziały te uważają za szkodliwe i prowadzące do konfliktów.

Wobec tego komisja zaczęła rozważać alternatywną lokalizację po zachodniej stronie placu, w miejscu gdzie wznosił się gmach opery Krolla (niem. Krolloper). Komisja kilkakrotnie przedstawiała parlamentowi decyzję o zakupie tych gruntów, ten jednak za każdym razem ją odrzucał. Wielu parlamentarzystów nie mogło pogodzić się z budową Reichstagu w miejscu przybytku rozrywki. Innym wydawało się, że droga z hoteli, gdzie rezydowali, jest zbyt długa, szczególnie przy złych warunkach meteorologicznych. Cesarz coraz bardziej się niecierpliwił i w liście do kanclerza Rzeszy Otto von Bismarcka zaakceptował nową lokalizację parlamentu.

Hrabia – tytuł szlachecki, w Polsce od wyrazu grabia i grof, wyraz pochodzenia czeskiego i niemieckiego, w czasach wczesnośredniowiecznych comes, jednakże średniowieczni comites byli wyższymi urzędnikami, kasztelanami oraz wojewodami.
Stan wojenny - jeden ze stanów nadzwyczajnych, polegający na przejęciu administracji przez wojsko. Stan wojenny może być wprowadzony przez rząd danego kraju w celu przywrócenia porządku publicznego w wypadku takich zdarzeń jak zamach stanu czy w celu zdławienia opozycji politycznej.

Po śmierci hrabiego Raczyńskiego w 1874, pierwotna koncepcja lokalizacji parlamentu po wschodniej stronie placu wydawała się być bliska realizacji. Jednak dopiero po wieloletnich negocjacjach z synem hrabiego Karolem Edwardem Raczyńskim udało się nabyć działkę w zamian za wysokie odszkodowanie.

Budowa

Projekt (1881–1884)

Projekt gmachu Reichstagu autorstwa Paula Wallota, 1882

Położenie kamienia węgielnego pod budowę Reichstagu, 1884

W grudniu 1881 Reichstag zdecydował się zakupić działkę Raczyńskiego. Żywo dyskutowano kwestię powierzenia prac poza konkursem Ludwigowi Bohnstedtowi, by zmodernizował i zrealizował swój zwycięski projekt z 1872. Jednak w lutym 1882 zdecydowano się na rozpisanie nowego konkursu, tym razem, na prośbę Związku Niemieckich Architektów i Inżynierów, jedynie o zasięgu narodowym. Wysoka nagroda pieniężna gwarantowała szerokie zainteresowanie konkursem. Również Bohnstedt przystąpił do rywalizacji, jednak jego projekt pozostawał bez szans. Pośród 190 nadesłanych prac wyłoniono dwa zwycięskie projekty: Paula Wallota z Frankfurtu nad Menem i Friedricha von Thierscha z Monachium. Ponieważ jednak Wallot uzyskał większą ilość głosów za (19 z 21), to on otrzymał zamówienie publiczne.

Bitwa na Łuku Kurskim – bitwa rozegrana w dniach 4 lipca - 23 sierpnia 1943 roku pomiędzy siłami niemieckimi a radzieckimi, powszechnie uważana za największą bitwę pancerną drugiej wojny światowej. Zakończyła się przegraną Niemców i przejściem Armii Czerwonej do kontrofensywy, dzięki której wyzwolono Orzeł i Biełgorod (5 sierpnia), a następnie Charków (23 sierpnia).
Termin zjednoczenie Niemiec (niem. Deutsche Wiedervereinigung) oznacza przyłączenie Niemieckiej Republiki Demokratycznej do Republiki Federalnej Niemiec. Zjednoczenie Niemiec stało się faktem 3 października 1990 roku na mocy porozumienia zawartego 12 września podczas moskiewskiej konferencji dwa plus cztery. Układ ten podpisały obok NRD i RFN cztery dawne mocarstwa okupacyjne: Stany Zjednoczone, Wielka Brytania, Francja i Związek Radziecki.

W 1880 zdecydowano również, że Akademia Budowlana będzie współuczestniczyć w budowie, sprawując funkcje doradcze. Decyzja ta była raczej niefortunna, ponieważ wielu członków akademii brało udział w konkursie. Nie można było im udowodnić działania na szkodę Wallota, jednak ich niezwykle pedantyczna krytyka jego prac stawiała pod znakiem zapytania ich obiektywność. Drugą instytucją sprawującą funkcje doradczo-kontrolne był Departament Budownictwa w pruskim Ministerstwie Robót Publicznych, który nader często postulował zmiany w projekcie. Wallot cierpliwie spełniał żądania instytucjonalne, skarżąc się jedynie w listach prywatnych, choć co kilka miesięcy musiał nanosić nowe poprawki w projekcie wnętrz oraz fasad. Pod koniec prac, niezależni eksperci wypowiadali się, że projekt po poprawkach nie przypominał planów oryginalnych.

Niemcy (Republika Federalna Niemiec, RFN; do traktatu pomiędzy RFN a Polską Rzecząpospolitą Ludową (1970) w Polsce stosowana była oficjalnie nazwa Niemiecka Republika Federalna, NRF; niem.: Deutschland lub Bundesrepublik Deutschland, BRD) – państwo federacyjne położone w Europie, będące członkiem Unii Europejskiej (UE), Unii Zachodnioeuropejskiej (UZE), G8, ONZ oraz NATO. Stolicą Niemiec jest Berlin (przed połączeniem z NRD – Bonn, obecnie noszące tytuł miasta federalnego). Językiem oficjalnym jest język niemiecki.
Wilhelm II (ur. 27 stycznia 1859 w Berlinie, zm. 4 czerwca 1941 w Doorn w Holandii) – ostatni niemiecki cesarz i król Prus, przedstawiciel dynastii Hohenzollernów.

Kamień węgielny pod budowę położono 9 czerwca 1884. W ceremonii wzięło udział wojsko i nieliczni parlamentarzyści. Obecni byli trzej przedstawiciele rodu Hohenzollernów: cesarz Wilhelm I, jego syn oraz wnuk, późniejsi cesarze Fryderyk III oraz Wilhelm II.

Architektura i wyposażenie wnętrz (1884–1918)

Architektura zewnętrzna

Budowa gmachu Reichstagu, 1888

Budynek Reichstagu, ok. 1884-1900

Nad salą obrad plenarnych Wallot zaprojektował kopułę o wysokości 85 m. Kopuła została poddana pod krytykę, jako element zarezerwowany dla budowli sakralnych i cesarskich. Pojawiały się nawet zarzuty, że nadto przypomina Kapitol w Waszyngtonie.

Wieża – w architekturze konstrukcja o wymiarach poprzecznych znacznie mniejszych od wysokości, pracująca jako wspornik utwierdzony w fundamencie, obciążony działaniem wiatru w kierunku poziomym oraz obciążeniem grawitacyjnym[1]. Wieże miały różne funkcje, szczególnie popularne były w architekturze średniowiecznej, przede wszystkim jako wieże obronne i kościelne – zarówno wolno stojące (kampanile, dzwonnice), jak i stanowiące część budynku kościoła. W średniowiecznym zamku występowała tzw. wieża ostatniej obrony (donżon).
Reinhold Begas (ur. 15 lipca 1831 w Schönebergu, zm. 3 sierpnia 1911 tamże) – niemiecki rzeźbiarz i malarz, syn malarza Carla Josepha Begasa. Jest uważany za głównego reprezentanta berlińskiej szkoły neobaroku.

Z powodu różnych żądań Wallot był zmuszony przenieść kopułę znad plenarnej sali obrad nad zachodnią halę wejściową. Kopułę wzniosła berlińska firma kamieniarska Zeidler & Wimmel. Jednak w miarę posuwania się prac, architekt nabierał przekonania, że kopuła musi zostać rozebrana. Po żmudnych negocjacjach uzyskał w końcu zgodę na dokonanie niezbędnych zmian. W międzyczasie, wokół przyszłej sali plenarnej wzniesiono ściany nośne, które jednak były zbyt słabe, by unieść ciężar kamiennej kopuły. Rozwiązanie problemu znalazł w 1889 inżynier budownictwa Hermann Zimmermann. Zredukował on wysokość kopuły z 85 do 75 m i zaproponował lekką konstrukcję z żelaza i szkła, która zapewniała dopływ światła słonecznego do sali obrad. Kopułę zwieńczyła korona cesarska.

Cyrylica – pismo alfabetyczne służące do zapisu języków wschodniosłowiańskich, większości południowosłowiańskich i innych. Nazwa nawiązuje do apostoła Słowian – św. Cyryla, który wspólnie ze św. Metodym, prowadząc misję wielkomorawską wśród Słowian zapisał i wprowadził do liturgii język słowiański. Do zapisu tego języka zostały stworzone dwa alfabety – głagolica i później cyrylica (pismo uproszczone na bazie dużego alfabetu greckiego – majuskuły oraz głagolicy, z której zostały przeniesione niektóre litery).
Psianka ziemniak (Solanum tuberosum L.) to prawidłowa botaniczna nazwa tej rośliny. Najczęściej jednak używany jest synonim tej nazwy – ziemniak. Jest to gatunek byliny należący do rodziny psiankowatych. Pochodzi z Ameryki Południowej (Peru, Boliwia, Kolumbia, Chile). Obecnie rozprzestrzeniony na całym świecie jako roślina uprawna. W Polsce jest pospolicie uprawiany i przejściowo dziczejący (efemerofit).

Wilhelm II, od 1888 urzędujący cesarz, z początku miał bardzo pozytywny stosunek do budowy Reichstagu. Popierał Wallota, również w kwestii lokalizacji kopuły, chociaż ta miała być wyższa niż 67-metrowa kopuła berlińskiego pałacu miejskiego (niem. Berliner Stadtschloss) i była wyrazem żądań nielubianego przez cesarza parlamentu. Od ok. 1892 widoczna była jednak narastająca niechęć monarchy do projektu, który wyrażał się o nim: "szczyt braku smaku" (niem. Gipfel der Geschmacklosigkeit), “całkowicie niefortunna kreacja” (niem. völlig verunglückte Schöpfung) a nawet nieoficjalnie jako “małpiarnia Rzeszy” (niem. Reichsaffenhaus). Wobec Wallota odczuwał wyraźną osobistą awersję, po tym jak architekt odmówił przeprowadzenia kolejnych zmian w projekcie. Odmówił przyznania architektowi wielu odznaczeń, do których ten był nominowany. Swojemu zaufanemu Philippowi zu Eulenburgowi zwierzał się w liście, że udało mu się obrazić Wallota podczas osobistej audiencji.

Włochy (Republika Włoska, wł. Italia, Repubblica Italiana) – państwo położone w Europie Południowej, na Półwyspie Apenińskim, będące członkiem wielu organizacji, m.in.: UE, NATO, należące do ośmiu najbardziej uprzemysłowionych i bogatych państw świata – G8.
Stany Zjednoczone, Stany Zjednoczone Ameryki (ang.: United States, United States of America, US, USA) – państwo w Ameryce Północnej graniczące z Kanadą od północy, Meksykiem od południa, Oceanem Spokojnym od zachodu, Oceanem Arktycznym od północnego zachodu, Oceanem Atlantyckim od wschodu.

Paul Wallot rozwijał projekt w powszechnym wówczas stylu historycznym: architektura zewnętrzna bazowała na włoskim renesansie (prezentując styl neorenesansowy), połączonym z elementami renesansu niemieckiego, neobaroku a także modnymi wówczas konstrukcjami z żelaza i szkła (kopuła). Architektoniczna synteza Wallota nie była pozytywnie odbierana przez jemu współczesnych. Tradycjonaliści odrzucali elementy modernistycznej kopuły, a młodsi krytycy nie mogli zaakceptować masywnego, neorenesansowego prostopadłościanu. Szczególnie dotkliwą krytykę wyraził w 1922 ówczesny architekt miasta Berlina Ludwig Hoffmann, nazywając budynek "karawanem pierwszej klasy" (niem. Leichenwagen erster Klasse). Jednak inne źródła podają, że większość niemieckich architektów odebrała projekt z wielkim uznaniem.

Kapitol Stanów Zjednoczonych (ang. United States Capitol) – budynek położony na Wzgórzu Kapitolińskim (ang. Capitol Hill) w Waszyngtonie, pełniący funkcję siedziby Kongresu Stanów Zjednoczonych (amerykańskiego parlamentu).
Bundestag (pełna nazwa Deutscher Bundestag) – druga obok Bundesratu (Rady Federalnej) izba parlamentu Niemiec. Pierwsza kadencja Bundestagu rozpoczęła się 7 września 1949 roku. Od 1999 siedzibą jest budynek Reichstagu (Reichstagsgebäude) w Berlinie. Ustawowa liczba posłów wynosi obecnie 598 osób (od 2002 roku), ale liczba ta może się zwiększać o tzw. mandaty nadliczbowe (dodatkowe, nadwyżkowe), o czym niżej. Liczba posłów obecnej, XVII kadencji wynosi 622. Skład Bundestagu jest ustalany według ordynacji mieszanej co cztery lata na podstawie powszechnych, równych, bezpośrednich, wolnych wyborów, w głosowaniu tajnym (nazywanych w języku niemieckim Bundestagswahl).

5 grudnia 1894 położono ostatni zwornik. W ceremonii otwarcia gmachu uczestniczyło wojsko. Wallot osobiście oprowadził parę cesarską po nowej siedzibie parlamentu. Oficjalnie Wilhelm II wypowiadał się pozytywnie o budowli. Koszty budowy wyniosły 24 miliony marek. Finansowanie nastąpiło z reparacji wojennych zapłaconych przez Francję po przegranej wojnie z Prusami w 1870–1871.

Reżim także reżym(fr. Régime - porządek) — popularnie, używany w znaczeniu pejoratywnym rząd, władza, system władzy, zwłaszcza nielegalny, nieuznawany, bezprawny, pochodzący z uzurpacji.
Albert Speer, właśc. Berthold Konrad Hermann Albert Speer (ur. 19 marca 1905 w Mannheim, zm. 1 września 1981 w Londynie) – niemiecki polityk i architekt, jeden z przywódców hitlerowskich Niemiec.

Architektura wnętrz

Sala obrad plenarnych, ok. 1889

Sala obrad, ok. 1894, rysunek Willyego Stöwera

Budynek Reichstagu był zaprojektowany, by spełniać funkcje parlamentu. W centralnej części gmachu znajdowała się sala plenarna dla 397 parlamentarzystów.

Poza salami obrad dla Reichstagu, a obecnie Bundestagu, w gmachu urządzono czytelnię, liczne sale rozmów, salę wypoczynkową, garderoby, przebieralnie. Budynek mieścił również bibliotekę zawierającą ponad 90 tysięcy woluminów, która rozrosła się do 320 tys. (stan przy rozwiązaniu biblioteki). Archiwum Reichstagu wkrótce liczyło około miliona pism, które przesyłano do czytelni przy pomocy systemu wind pneumatycznych. Ponadto budynek posiadał własną elektrownię, która zapewniała stały dopływ prądu, system regulacji ogrzewania, elektryczną wentylację, okna o podwójnych szybach, sieć telefoniczną, toalety.

Wymiennik ciepła – urządzenie służące do wymiany energii cieplnej pomiędzy dwoma jej nośnikami, tj. substancjami będącymi w stanie ciekłym lub gazowym.
Rasizm, dyskryminacja rasowa (z . Przetrwanie tych "wyższych" ras staje się wartością nadrzędną i z racji swej wyższości dążą do dominowania nad rasami "niższymi". Rasizm opiera się na przekonaniu, że różnice w wyglądzie ludzi niosą za sobą niezbywalne różnice osobowościowe i intelektualne (ten pogląd znany jest w ).

Jedynym mankamentem okazał się brak wystarczającej liczby gabinetów do pracy dla parlamentarzystów. Na tle innych europejskich parlamentów, nowy Reichstag o powierzchni 138×96 m, był relatywnie mały. Kolejne przebudowy nie przyczyniły się do rozwiązania tego problemu.

Większość pomieszczeń była wyłożona drewnianą boazerią, przeważało drewno dębowe, sosnowe oraz gatunki orientalne. Za drewnem przemawiały względy akustyczne oraz stylistyczne. Wallot zaprojektował wnętrza oraz wyposażenie w stylu niemieckiego renesansu z XVI–XVII w. Drewniane boazerie oraz drewniane dekoracje (rozety nad drzwiami, obeliski, poskręcane kolumny, girlandy oraz figury alegoryczne) należały do koniecznych detali reprezentacyjnych budowli państwowych doby renesansu. Tego typu zdobnictwo uważane było za typowe niemieckie i w zamyśle architekta miało kontrastować z bardziej międzynarodowym stylem neorenesansowym charakteryzującym architekturę zewnętrzną.

Totalitaryzm (dawniej też: totalizm) – charakterystyczny dla XX-wiecznych reżimów dyktatorskich system rządów dążący do całkowitej władzy nad społeczeństwem za pomocą monopolu informacyjnego i propagandy, ideologii państwowej, terroru tajnych służb wobec przeciwników politycznych, akcji monopolowych i masowej monopartii. Termin został utworzony przez włoskiego filozofa Giovanniego Gentile, ideologa Włoch faszystowskich. Głównymi teoretykami genezy totalitaryzmu są Hannah Arendt i Karl Popper. Totalitaryzm charakteryzuje państwa, w których ambicje modernizacyjne i mocarstwowe idą w parze z brakiem tradycji demokratycznej lub - jak w przypadku Niemiec - rozczarowania demokracją, jej kryzysem lub niedostatkiem. Występowały różne odmiany totalitaryzmu zarówno wśród prawicy jak i lewicy.
Holandia (nid. Nederland) – europejska część Królestwa Niderlandów (nid. Koninkrijk der Nederlanden), tworzonego także przez Arubę i Antyle Holenderskie. Holandia jest członkiem Unii Europejskiej (UE), Unii Zachodnioeuropejskiej (UZE), ONZ oraz NATO. Holandia jest monarchią konstytucyjną położoną w zachodniej części Europy nad Morzem Północnym, które oblewa ją od północy i zachodu. Graniczy na południu z Belgią oraz na wschodzie z Niemcami. Obecne granice wytyczono w roku 1839.

Dzieła sztuki do Reichstagu wybierano tak, by nawiązywały do zjednoczenia Niemiec w 1871. Herb Rzeszy umieszczony na szczycie nad wejściem głównym oraz cesarska korona na szczycie kopuły symbolizowały jedność Niemiec. Podobnie alegoria Germanii Reinholda Begasa nad głównym portalem. W wielu miejscach podkreślano fakt, iż państwo niemieckie składa się wielu krajów – umieszczano licznie herby najważniejszych miast oraz krajów, a nawet personifikacje niemieckich rzek, m.in. Renu. Ponadto 16 figur na wieżach narożnych przedstawiało modne ówcześnie motywy, m.in. sztukę, naukę, wychowanie, itp. Do prac rzeźbiarskich zatrudniono artystów ze wszystkich krajów niemieckich, aby uniknąć regionalnych waśni.

Nacjonalizm (z łac. natio – naród) - postawa społeczno-polityczna uznająca naród za najwyższe dobro w sferze polityki. Nacjonalizm uznaje sprawy własnego narodu za najważniejsze. Głosi solidarność wszystkich grup społecznych danego narodu.
Wojna francusko-pruska 1870-1871 (19 lipca 1870 – 10 maja 1871) – konflikt zbrojny między Francją i Prusami. Bezpośrednią przyczyną była próba osadzenia przez Bismarcka na tronie Hiszpanii pruskiego księcia. Był to książę Leopold von Hohenzollern-Sigmaringen. Natomiast wewnętrznie była wynikiem toczącej się rywalizacji Francji i Prus o dominację w Europie. Wojnę zakończono podpisaniem traktatu pokojowego 10 maja 1871 roku we Frankfurcie.

Inskrypcja DEM DEUTSCHEN VOLKE

Szczyt Reichstagu z widoczną inskrypcją DEM DEUTSCHEN VOLKE

Gmach miał być poświęcony ludowi niemieckiemu (niem.: Dem Deutschen Volke). Napis ten, wybrany przez Wallota, miał znaleźć się jeszcze przed otwarciem budowli nad portalem zachodnim. Jednak miejsce nań przeznaczone pozostawało puste przez ponad 20 lat. Przypuszcza się, że to cesarz osobiście zdecydował o nieumieszczaniu inskrypcji. Jednak brak na to konkretnych dowodów.

II wojna światowa – największy konflikt zbrojny w historii świata, trwający od 1 września 1939 do 2 września 1945 (w Europie do 8 maja 1945), obejmujący zasięgiem działań wojennych prawie całą Europę, wschodnią i południowo-wschodnią Azję, północną Afrykę, część Bliskiego Wschodu i wszystkie oceany. Niektóre epizody wojny rozgrywały się nawet w Arktyce i Ameryce Północnej. Poza większością państw europejskich i ich koloniami, brały w niej udział państwa Ameryki Północnej i Ameryki Południowej oraz Azji. Głównymi stronami konfliktu były państwa osi i państwa koalicji antyhitlerowskiej (alianci).
Portal – architektoniczne, ozdobne obramienie drzwi wejściowych w kościołach, pałacach, ratuszach, bogatszych kamienicach, czasami także drzwi wewnętrznych.

Dopiero na Boże Narodzenie 1916, podczas I wojny światowej, napis znalazł się na swoim miejscu. W literaturze wymienia się dwa motywy podjęcia tej akcji. Cesarz miał wyrazić zgodę, po tym jak SPD zaakceptowało zaciągnięcie nowych kredytów na prowadzenie wojny. Nastroje przygnębionego wojną narodu miały się polepszyć poprzez odpowiedni gest ze strony cesarza.

Niemiecka Republika Demokratyczna w skrócie NRD (niem. Deutsche Demokratische Republik, DDR) - państwo powstałe 7 października 1949 na terenie byłej sowieckiej strefy okupacyjnej (niem. Sowjetische Besatzungszone in Deutschland, SBZ). 3 października 1990 NRD przyłączyła się do RFN.
Barok (z por. barroco – "perła o nieregularnym kształcie", lub z fr. baroque – "bogactwo ozdób") – główny kierunek w kulturze środkowo i zachodnioeuropejskiej, którego trwanie datuje się na zakres czasowy od końca XVI wieku do XVIII wieku. Barok obejmował wszystkie przejawy działalności literackiej i artystycznej, a także filozofię i architekturę. U jego podstaw leżał sprzeciw wobec renesansowego klasycyzmu, głęboka religijność, mistycyzm i egzystencjalny niepokój.

Inskrypcję, czcionką typu uncjała, zaprojektował w 1908 Peter Behrens, architekt i projektant przemysłowy. Do produkcji 60 centymetrowych liter zużyto dwie armaty zdobyte podczas wojen wyzwoleńczych (1812-1814). Prace wykonała odlewnia S.A. Loevy.

Wallot, zniesmaczony ciągłymi konfliktami, jakie narastały wokół budowy i gotowego już gmachu, objął profesurę na Akademii Sztuk Pięknych i w Wyższej Szkole Technicznej w Dreźnie (1884–1911). Do swojej śmierci w 1912 pozostał jednak konsultantem w sprawach wyposażenia i dzieł sztuki dla Reichstagu.

Republika Weimarska

Proklamowanie republiki (1918)

9 listopada 1918, około godziny 14, z drugiego zachodniego balkonu po prawej stronie od wejścia głównego Philipp Scheidemann, poseł SPD, proklamował republikę niemiecką. Obecnie w tym miejscu znajduje się tablica pamiątkowa. Mowa Scheidemanna przekazana została w wielu różnych wersjach. W swoich pamiętnikach z 1928, Scheidemann przytaczał własne słowa:

Waszyngton, D.C., formalnie Dystrykt Kolumbii (ang. Washington, D.C. /ˈwɒʃɪŋtən ˌdiːˈsiː/, District of Columbia), potocznie nazywany Waszyngtonem, Dystryktem lub po prostu D.C. – założona 16 lipca 1790 stolica Stanów Zjednoczonych.
Karl Liebknecht (ur. 13 sierpnia 1871 w Lipsku, zm. 15 stycznia 1919 w Berlinie) – niemiecki polityk komunistyczny i adwokat pochodzenia żydowskiego. Brat Theodora Liebknechta, syn Wilhelma Liebknechta.

Kilka godzin później, ok. godz. 16.30, Karl Liebknecht proklamował z berlińskiego zamku miejskiego wolną republikę socjalistyczną (niem. Freie Sozialistische Republik).

Projekty rozbudowy

Wraz z nowymi prawami przyznanymi parlamentowi w okresie Republiki Weimarskiej, wzrosła również liczba posłów z 397 do 600. Również biblioteka parlamentarna zaczęła powiększać się w szybkim tempie ok. 8 tysięcy woluminów rocznie. Pod koniec lat 20. XX w. planowano rozbudowę gmachu w kierunku północnym, jednak nigdy jej nie przeprowadzono. Rozpisano dwa nieudane konkursy architektoniczne, aż wielki kryzys (1929-1933) położył kres wszystkim planom.

Berlin Zachodni (niem. West-Berlin, Berlin-West, Westberlin) – zachodnia część Berlina w latach 1949-1990, na którą składały się sektory okupowane przez aliantów zachodnich, od północy: francuski, brytyjski i amerykański – łącznie stanowiły one enklawę na terytorium NRD zarządzaną przez aliantów zachodnich.
Caspar David Friedrich (ur. 5 września 1774 r. w Greifswaldzie, zm. 7 maja 1840 r. w Dreźnie) – niemiecki malarz, uznawany za jednego z najwybitniejszych przedstawicieli malarstwa romantycznego.

Pożar Reichstagu w 1933

Osobny artykuł: Pożar Reichstagu.

Reichstag trawiony pożarem, 1933

Model Germanii – stolicy świata, 1939

27 lutego 1933 pomiędzy godz. 21 a 23, cztery tygodnie po dojściu Hitlera do władzy, płomienie zaczęły obejmować kopułę Reichstagu. Sala plenarna oraz sąsiadujące z nią pomieszczenia zostały doszczętnie spalone. Reichstag został najprawdopodobniej podpalony, jednak okoliczności pożaru do tej pory nie zostały wyjaśnione.

Narodowosocjalistyczna Niemiecka Partia Robotników (. Podczas procesów norymberskich partia została uznana za organizację zbrodniczą odpowiedzialną za szereg zbrodni przeciwko ludzkości.
II Rzesza Niemiecka, niem. Deutsches Reich – oficjalne określenie niemieckiego państwa narodowego założonego w 1871 roku przez polityka Ottona von Bismarcka. Było ono także określane jako Deutsches Kaiserreich (Cesarstwo Niemieckie), a po jego upadku jako Druga Rzesza (Zweites Reich).

W maju 1933 przed IV Izbą Karną Sądu Najwyższego Rzeszy w Lipsku o podpalenie Reichstagu oskarżono holenderskiego komunistę Marinusa van der Lubbego, ujętego na miejscu zdarzenia oraz prominentnych działaczy partii komunistycznej: Ernsta Torglera (przewodniczącego frakcji KPD w Reichstagu) oraz członków Kominternu, Bułgarów: Georgi Dymitrowa (późniejszego sekretarza generalnego Kominternu (1934–1943) i po II wojnie światowej komunistycznego premiera Bułgarii), Błagoja Popowa i Wassila Tanewa. Oskarżenie próbowało przedstawić podpalenie jako sygnał dla komunistycznych wystąpień zbrojnych przeciwko państwu niemieckiemu. W procesie lipskim van der Lubbe został skazany na karę śmierci, która została wykonana 10 stycznia 1934. Inni oskarżeni zostali uniewinnieni z braku dowodów winy. Okoliczności pożaru do dziś nie zostały wyjaśnione.

Neogotyk – styl w architekturze, a także rzemiośle artystycznym, nawiązujący formalnie do gotyku, powstały około połowy XVIII wieku w Anglii i trwający do początku XX wieku, zaliczany do historyzmu.
Ernst Torgler (ur. 25 kwietnia 1893 w Berlinie – zm. 19 stycznia 1963 w Hanowerze) – niemiecki polityk, w latach 1929–1933 przewodniczący frakcji komunistycznej partii KPD (niem. Kommunistische Partei Deutschlands) w Reichstagu. Jeden z oskarżonych o podpalenie gmachu parlamentu Rzeszy po jego pożarze w 1933. Uniewinniony z braku dowodów.

Sposób wykorzystania incydentu pożaru budynku Reichstagu był decydującym krokiem na drodze do pełnego przejęcia władzy w Republice Weimarskiej przez NSDAP i przekształcenia republiki parlamentarnej w monopartyjne policyjne państwo totalitarne. Pod wpływem dramatyzmu wydarzeń Prezydent Rzeszy Paul von Hindenburg został nakłoniony przez Adolfa Hitlera i Franza von Papena do podpisania już 28 lutego w trybie art. 48 konstytucji Republiki Weimarskiej (regulującego tzw. stany nadzwyczajne), tzw. Reichstagsbrandverordnung – dekretu "O ochronie narodu i państwa" (niem. Verordnung zum Schutz von Volk und Staat), który na tydzień przed przedterminowymi wyborami do Reichstagu zawieszał "czasowo" podstawowe prawa obywatelskie zawarte w konstytucji Republiki Weimarskiej z 1919 (niem. Die Verfassung des Deutschen Reiches lub też Weimarer Reichsverfassung), sankcjonując prawnie prześladowanie opozycji politycznej NSDAP. Dekret zawieszał m.in. tajemnicę korespondencji, wolność zgromadzeń, nietykalność osobistą obywateli i ich mieszkań, dopuszczał tzw. "areszt prewencyjny" czyli internowanie bez nakazu sądowego przez policję (i policję pomocniczą). Co najważniejsze – zawieszał również możliwość sądowej kontroli decyzji administracyjnych podjętych w jego trybie (brak możliwości odwołania się do sądu). Rozstrzygające było również powierzenie wykonania dekretu ministrowi spraw wewnętrznych, a nie ministrowi wojny Rzeszy (tzn. policyjny stan wyjątkowy, a nie stan wojenny pod władzą i kontrolą Reichswehry).

Christo (właśc. Christo Jawaszew, bułg. Христо Явашев, znany także jako Christo Javacheff, ur. 13 czerwca 1935 w Gabrowie) - pseudonim artystyczny amerykańskiego artysty pochodzenia bułgarskiego. Jeden z twórców sztuki krajobrazu.
Charité w Berlinie – największa klinika w Europie. Charité - Universitätsmedizin Berlin jest szkołą medyczną dla Wolnego Uniwersytetu Berlina i Uniwersytetu Humboldtów.

Pozbawiony władzy parlament, w którym od lipca 1933 zasiadali jedynie narodowi socjaliści, obradował w gmachu opery Krolla. Po pożarze, odremontowano kopułę Reichstagu, lecz nie salę plenarną. W budynku urządzano tendencyjne wystawy, np. "Wieczny Żyd" (niem. Der ewige Jude) czy "Bolszewizm bez maski" (niem. Bolschewismus ohne Maske). Przez krótki okres prezentowano tu modele Germanii – stolicy świata (niem. Welthauptstadt Germania), fantazji urbanistycznej, zaprojektowanej przez Alberta Speera wspólnie z Hitlerem. Nowa Hala Ludowa (niem. Halle des Volkes) z kopułą wysoką na 290 m, miała stanąć w najbliższym sąsiedztwie Reichstagu, by całkowicie zakryć gmach parlamentu.

Europa – część świata (określana zwykle tradycyjnym, acz nieścisłym mianem kontynentu), leżąca na półkuli północnej, na pograniczu półkuli wschodniej i zachodniej, stanowiąca wraz z Azją kontynent Eurazję.
Sosna (Pinus L. 1753) – rodzaj roślin z rodziny sosnowatych (Pinaceae Lindl.) obejmujący niemal 115 gatunków drzew i krzewów. Występują przeważnie w strefie klimatu umiarkowanego półkuli północnej, choć niektóre gatunki rosną również w strefach cieplejszych (tu jednak zwykle w górach). W Ameryce Środkowej najdalej na południe sięgają do Gwatemali, Salwadoru i Nikaragui, zaś w Azji do Archipelagu Malajskiego. Jedyne naturalne stanowisko na półkuli południowej znajduje się na Sumatrze (P. merkusii).

Wbrew powszechnej opinii, Adolf Hitler nigdy nie przemawiał w gmachu Reichstagu. Hitler, który w okresie Republiki Weimarskiej nie był parlamentarzystą, został powołany na kanclerza Rzeszy przez prezydenta Rzeszy von Hindenburga 30 stycznia 1933. W dwa dni później prezydent Rzeszy rozwiązał siódmy parlament Rzeszy. Pierwsze posiedzenie nowego parlamentu odbyło się po pożarze Reichstagu, 21 marca 1933 (Dzień Poczdamu). Hitler przemawiał w gmachu opery Krolla, przysposobionej do obrad parlamentu.

Philipp Scheidemann (ur. 26 lipca 1865, zm. 29 listopada 1939) – polityk niemiecki, członek partii SPD, kanclerz. Proklamował powstanie Republiki Niemieckiej, zwanej także Republiką Weimarską.
Bułgaria, Republika Bułgarii (България, Република България) – państwo położone w południowo-wschodniej Europie, na Bałkanach. Graniczy z Serbią oraz Macedonią od zachodu, Grecją i Turcją od południa, Morzem Czarnym od wschodu i Rumunią od północy.

czytaj dalej: [2], [3]

w oparciu o Wikipedię (licencja GFDL, CC-BY-SA 3.0, autorzy, historia, edycja)