Gmina Koźminek to gmina wiejska w województwie wielkopolskim, w powiecie kaliskim. W latach 1975-1998 gmina położona była w województwie kaliskim.

Siedziba gminy to Koźminek.

Według danych z 31 grudnia 2009 gminę zamieszkiwało 7491 osób.

Za Królestwa Polskiego gmina należała do powiatu kaliskiego w guberni kaliskiej. 31 maja 1870 do gminy przyłączono pozbawiony praw miejskich Koźminek.

Historia

Nie wiadomo, kiedy Koźminek otrzymał prawa miejskie. Wiadomo tylko, że stanowił własność królewską. Po raz pierwszy Koźminek pojawia się w źródłach historycznych w 1369 r. Miejscowość tę wraz z targiem i cłem oraz z 4 wsiami w pow. kaliskim otrzymał w tym czasie od króla Kazimierza Wielkiego w wieczne posiadanie Bartosz z Wezenborga herbu Tur za zasługi oddane krajowi. I właśnie już wówczas Koźminek był miastem i rządził się prawem magdeburskim. Potomkowie Bartosza w 1441 r. sprzedali Koźminek Wojciechowi z Pakości, natomiast w 1435 r. nowa dziedziczka Katarzyna de Waldowo, żona Jana Kraski, odstąpiła miejscowość swojej siostrze Małgorzacie, księżnej raciborskiej. W 1450 r. Kazimierz Jagiellończyk ustanowił w Koźminku 2 jarmarki. W późniejszym czasie było już ich 8 w roku. Ta tradycja nadal się utrzymuje i w każdą środę odbywają się jarmarki gromadząc wielu ludzi z terenu gminy, a także z gmin sąsiadujących, a nawet bardzo oddalonych miejscowości. W 1458 r. na wyprawę przeciwko Krzyżakom Koźminek wystawił 6 pieszych, zaliczał się więc już do średnich miast w Wielkopolsce. W 1543 r. otrzymał przywilej na trzeci jarmark i prawo handlu końmi na targach. Mimo pożarów (m.in. w 1515 r.) rozwijał się dobrze i wyrósł na spory ośrodek rzemieślniczy, skupiający w 1579 r. 50 rzemieślników, w tym 6 szewców, 5 płócienników, 4 krawców, 3 kuśnierzy, 10 piekarzy, po 2 garncarzy i bednarzy, ślusarza, 7 rzeźników. Pędzono tu i sprzedawano wódkę i piwo. Rolnictwo miało mniejsze znaczenie. Uprawiano tylko 9 łanów roli miejskiej. Od początku XVII w. rozpoczął się powolny upadek miasta, który trwał do połowy XVIII w. W 1618 r. liczba rzemieślników spadła do 34. Pod koniec XVIII w. ożywiła się nieco produkcja rzemieślnicza. Około 1770 r. osiedlili się tu sukiennicy. W r. 1505 przeszedł w ręce Ostrorogów.

W tym czasie pod opieką magnackiej rodziny Ostrorogów powstał w Koźminku jeden z wielkopolskich ośrodków ruchu reformacyjnego. W pierwszej połowie tego wieku Jakub z Ostroroga, starosta generalny wielkopolski, oddał braciom czeskim kościół w Koźminku, przy którym na miejscu starej szkoły parafialnej założył szkołę dla współwyznawców. Wykładowcą był m.in. późniejszy profesor Akademii Krakowskiej Stanisław Grzebski. W 1555 r. odbył się w Koźminku drugi synod dysydentów, na którym doszło do krótkotrwałego zjednoczenia kalwinów z braćmi czeskimi i ujednolicenia katechizmu. W końcu XVI w. szkoła upadła, a kościół w 1607 r. wrócił w ręce katolickie. Około 1561 r. czynna była w Koźminku drukarnia. Zbór w Koźminku rozwiązano ostatecznie w 1614 roku. Rangę miasteczka podniósł przywilej Zygmunta Augusta wydany w 1553 r., który nakazywał kupcom jadącym na Śląsk przejazd przez Koźminek. Majętności Koźminkowskie przechodziły kolejno przez ręce następujących właścicieli; Wnuk Jakuba, Sędziwój Ostroróg sprzedał majątek Janowi z Oporowa Grocholskiemu, a ten Łętowskim, po nich nabył je Jan Kiełczewski. W 1793 r., po przejściu miasta pod zabór pruski, liczyło ono 342 mieszkańców i 111 domów. Głównymi zajęciami mieszkańców było rolnictwo i rzemiosło. Najliczniej reprezentowani byli szewcy (30), krawcy (19), garncarze (20), płóciennicy i rzeźnicy (po 8). Były tu 2 młyny wodne i 2 wiatraki. Znaczny dochód przynosiły miastu jarmarki (8 w roku), połączone ze spędami bydła. W 1807 Koźminek znalazł się w granicach Księstwa Warszawskiego, a w 1815 r. – Królestwa Polskiego. W 1810 r. liczył 737 mieszkańców. W XIX w. głównymi źródłami utrzymania mieszkańców były: produkcja kożuchów, obuwia i garnków oraz rolnictwo. W połowie XIX w. było tu 9 cechów, najliczniejsze – szewców i krawców; było także 21 producentów krochmalu. Według danych demograficznych dotyczących Koźminka pochodzących z 1860 r. na łączną liczbę 1422 mieszkańców, 980 było wyznania katolickiego, 182 ewangelickiego i 260 starozakonnego. Około roku 1885 znajdowało się w Koźminku 5 wiatraków, browar, gorzelnia i wytwórnia wyrobów bawełnianych. Odbywano 6 jarmarków rocznie. Liczba mieszkańców zwiększyła się z 1265 w 1827 r. do ok. 2000 w 1902 r. Władze rosyjskie w 1867 r. formalnie, a w 1870 r. faktycznie odebrały Koźminkowi prawa miejskie.

W okresie okupacji władze hitlerowskie utworzyły w Koźminku getto, do którego zwieziono Żydów z okolicznych miejscowości. W 1941 r. getto zlikwidowano, a jego mieszkańców wywieziono do obozów straceń. Z ogólnej liczby 1433 mieszkańców w 1961 r. ok. 50% utrzymuje się z rolnictwa. W Koźminku zachował się zespół dworsko-parkowy. Dwór z użytkowym poddaszem zbudowany prawdopodobnie w 2 poł. XVIII w. z inicjatywy Kiełczewskich. W latach 1906-1907 dwór przebudowano według planów architekta Jana Henricha. Dwór wybudowano na rzucie prostokąta z nowymi portykami na osi obu fasad. Posiada dwutraktowy układ wnętrz z sienią i salonem na osi. W elewacjach zewnętrznych skrajne przęsła ujęte zostały w pilastry. Piętrowe neoklasycystyczne portyki wzmocniono czterema kolumnami, które zwieńczają oba frontony. W ramach zespołu dworskiego zachowały się dość dobrze budynki takie jak: oficyna, wozownia, spichlerz. Zachowały się dobrze stawy w parku. Park w Koźminku reprezentuje cenną wartość historyczną, kompozycyjną oraz przyrodniczą. Z przeprowadzonej analizy wiekowej drzew wynika, że w parku jest 41 drzew w wieku ponad 120 lat. Skład gatunkowy drzewostanu w przeważającej części stanowią drzewa liściaste: grab pospolity, lipa drobnolistna, wiąz polny, robinia akacjowa, kasztanowiec biały, klon pospolity, topola biała, jesion wyniosły, wiąz szypułkowy. Występuje również kilka buków, a wśród nich oryginalna forma buka odm. zwisająca, oraz piękne okazy dębów szypułkowatych. Wśród 8 pomników przyrody znajdujących się w wojewódzkim rejestrze na szczególną uwagę zasługuje, platan klonolistny (jedyny gatunek w parku).

Kościół parafialny drugi z rzędu z przeł. XV i XIV w. spalony w 1652 r., odbudowany w pocz. XVIII w. powiększony o obecną nawę. Po 1830 r. znowu powiększono przez dobudowanie przedsionka i masywnej wieży. Portal gotycki w zakrystii. Kościół restaurowany w l. 1929-1930, a nowy wystrój wewnętrzny otrzymał w l. 1975-1980, kiedy to regotyzowano prezbiterium, a nawę główną pokryto nową polichromią, metodą sgraffito, wyk. przez p. Klaryskę z Torunia. Dokonano też konserwacji i złoceń ołtarzy bocznych, sprawiono nowe witraże, tabernakulum i umeblowanie kościoła. Wystrój kościoła barokowy. Zabytkowe obrazy, kielich z przeł. XVII i XVIII w., krzyż na froncie kościoła, pozłacany, sztuka ludowa z 1848 r. Na cmentarzu grzebalnym w Złotnikach na miejscu kaplicy wybudowanej pw. NMP ok. r. 1729 zostaje wystawiona nowa, obszerniejsza w 1777 r. Przy niej przebywali dwaj eremici. Gdy kaplica uległa zniszczeniu w 1831 r. wybudowano nową z pięknym wnętrzem. W l. 1907-1917 gruntownie ją przebudowano i powiększono. Kościół murowany, otynkowany. Ściany podzielone parzystymi pilastrami między wnękami okiennymi. Wokół stropu sztukateria o motywach roślinnych. W ołtarzu obraz M. B. Złotnickiej, słynący łaskami. Kaplica w Rogalu z 1985 r. pw. św. Rocha, murowana, kryta blachą. Posiadamy kilka zespołów dworskich w miejscowościach: Dębsko, Pietrzyków, Chodybki i Osuchów.

Struktura powierzchni

Według danych z roku 2002 gmina Koźminek ma obszar 88,43 km², w tym:

Gmina stanowi 7,62% powierzchni powiatu.

czytaj dalej: [2], [3]