Gneisenau - 1938 - Polski Serwis Naukowy

Gneisenau - niemiecki pancernik z okresu II wojny światowej, typu Scharnhorst. Nazwę tę wcześniej nosił krążownik pancerny "Gneisenau" z I wojny światowej.

Operacja Weserübung

Podczas inwazji na Norwegię "Scharnhorst" i "Gneisenau" należały do Grupy 1, która miała dostarczyć żołnierzy do Narwiku. Stoczyły pojedynek z brytyjskim krążownikiem liniowym HMS "Renown", podczas którego "Gneisenau" został uszkodzony.

Operacja Juno

Podczas tej operacji "Scharnhorst", "Gneisenau" i niszczyciele "Karl Galster", "Hans Lody", "Erich Steinbrink", "Hermann Schoemann" napotkały 8 czerwca 1940 lotniskowiec HMS "Glorious" w eskorcie niszczycieli HMS "Ardent" i HMS "Acasta". Wszystkie brytyjskie okręty zostały zatopione, lecz "Acasta" uszkodził torpedą "Scharnhorsta" powodując śmierć 48 członków załogi.

HMS Acasta (H09) - brytyjski niszczyciel typu A (A/B) z lat 30. XX wieku. Brał udział w II wojnie światowej, podczas której został zatopiony 8 czerwca 1940 przez niemieckie pancerniki.

Polskie Ratownictwo Okrętowe (PRO) - polskie państwowe przedsiębiorstwo armatorskie z siedzibą w Gdyni, którego domeną są holowania oceaniczne i pełnomorskie.

Operacja Berlin

"Gneisenau" w porcie w 1939

28 grudnia 1940 "Scharnhorst" i "Gneisenau" próbowały przedostać się na Atlantyk, lecz sztorm uszkodził "Gneisenau" i okręty zawróciły. Dopiero 3 lutego oba okręty przepłynęły przez Cieśninę Duńską, a następnego dnia dotarły w rejon południowej Grenlandii. 8 lutego napotkały one konwój HX-106, lecz przerwały atak, gdy został dostrzeżony pancernik HMS "Ramillies". 22 lutego zatopiły one 4 brytyjskie statki handlowe. Dzięki słabej aktywności lotnictwa, okrętom udało się uniknąć spotkań z okrętami Royal Navy. Pomiędzy 7 a 9 marca zaatakowały one konwój SL-67, przerywając akcję dopiero wtedy, gdy zauważony został pancernik HMS "Malaya". 16 marca zostało zatopionych 13 statków transportowych w tym 4 przez "Scharnhorsta". Była to ostania akcja okrętów przed wpłynięciem do portu w Breście 22 marca. Podczas tej operacji, zostały zatopione 22 statki transportowe o tonażu 115 600 BRT w tym 8 o tonażu 49 300 BRT przez "Scharnhorsta".

Mina morska to środek walki morskiej, przeznaczony do rażenia podwodnej części kadłuba okrętu lub statku. Składa się z ładunku materiału wybuchowego umieszczonego w kulistym lub cylindrycznym kadłubie wodoszczelnym, wyposażonego w urządzenia zapalające i zabezpieczające.

II wojna światowa – największy konflikt zbrojny w historii świata, trwający od 1 września 1939 do 2 września 1945 (w Europie do 8 maja 1945), obejmujący zasięgiem działań wojennych prawie całą Europę, wschodnią i południowo-wschodnią Azję, północną Afrykę, część Bliskiego Wschodu i wszystkie oceany. Niektóre epizody wojny rozgrywały się nawet w Arktyce i Ameryce Północnej. Poza większością państw europejskich i ich koloniami, brały w niej udział państwa Ameryki Północnej i Ameryki Południowej oraz Azji. Głównymi stronami konfliktu były państwa osi i państwa koalicji antyhitlerowskiej (alianci).

Operacja Cerberus

12 lutego 1942 "Gneisenau" wraz z okrętami "Scharnhorst" i "Prinz Eugen" przedarł się z bombardowanego przez Royal Air Force Brestu do Kilonii (Operacja Cerberus). Na wysokości Terschelling w Holandii "Gneisenau" został jednak uszkodzony przez bliski wybuch miny magnetycznej, która wybuchła w pobliżu rufowej części jednostki. Okręt skierowano następnie na remont w Kilonii.

Kampania norweska – działania wojenne wojsk norweskich, francuskich, brytyjskich i polskich przeciw inwazji niemieckiej pod kryptonimem Operacja Weserübung. Kryptonim ten obejmował atak Kriegsmarine i innych wojsk Wehrmachtu na Danię i Norwegię w czasie II wojny światowej, rozpoczęty 9 kwietnia 1940 r., i oznaczający faktyczny koniec dziwnej wojny na Zachodzie.

Cieśnina Duńska – cieśnina położona pomiędzy Grenlandią (na północnym zachodzie) a Islandią (na południowym wschodzie). W jej północno-wschodniej części leży wyspa Jan Mayen. Łączy Ocean Arktyczny z Oceanem Atlantyckim. Długa na 480 km i szeroka na 290 km w najwęższym miejscu. Przepływa przez nią zimny Prąd Wschodniogrenlandzki, niosący pak i góry lodowe z Oceanu Arktycznego. Cieśnina stanowi ważny rejon połowu ryb i jest patrolowana przez duńskie i islandzkie okręty.

Uszkodzenia naprawiono do 26 lutego 1942, lecz w noc na 27 lutego 1942 "Gneisenau" został ciężko uszkodzony w brytyjskim nalocie na Kilonię. Został częściowo wyremontowany i przeholowany do Gotenhafen (okupacyjna nazwa Gdyni). Miał być tam poddany kapitalnemu remontowi i przezbrojeniu w 6 dział 380 mm w dwudziałowych wieżach, jednak remont opóźniał się, gdyż priorytetem były prace na okrętach podwodnych. W lipcu 1942 okręt wycofano ze służby i rozpoczęto demontaż artylerii, a w 1943 ostatecznie zarzucono plany wyremontowania okrętu.

Pancerniki typu Scharnhorst były pierwszymi okrętami wojennymi znanymi zarówno jako krążowniki liniowe lub pancerniki zbudowanymi dla Niemieckiej Marynarki Wojennej (Kriegsmarine) po I wojnie światowej. Typ ten składał się z dwóch okrętów: "Scharnhorst" oraz "Gneisenau". "Scharnhorst" został zwodowany jako pierwszy i dlatego nazwa typu wzięła się od jego nazwy, jednak w innych źródłach typ ten jest także nazywany typem Gneisenau, ponieważ położonie stępki pod "Gneisenau" odbyło się wcześniej niż u "Scharnhorst" i został on przyjęty do służby jako pierwszy. Okręty te stały się symbolem odbudowy potęgi Niemieckiej Marynarki Wojennej po Traktacie wersalskim. Uzbrojone tych pancerników składało się z dziewięciu dział 280 mm umieszczonych w trzech wieżach, ale były także plany przezbrojenia tych okrętów w sześć 380 mm działa w dwóch wieżach.

HMS Glorious - brytyjski duży lekki krążownik typu Courageous z okresu I wojny światowej. Po wojnie wraz z bliźniaczym HMS "Courageous" przebudowany na lotniskowiec.

Zatopienie

Wrak "Gneisenau" blokujący wejście do gdyńskiego portu

"Gneisenau" został zatopiony przez wycofujące się wojska niemieckie u wejścia do portu w Gdyni w marcu 1945. W latach 1945-46 nadbudówki i wieże pancerne zostały zdemontowane i przeznaczone na złom. 15 lipca 1949 roku podjęto decyzję o rozpoczęciu demontażu kadłuba. 27 kwietnia 1950 roku prace rozpoczęło Przedsiębiorstwo Ratownictwa Okrętowego. W czasie prac w wypadku (przymknięte drzwi we wnętrzu wraku przycisnęły wąż powietrzny) zginął nurek Kaniewski. W dniach 6-12 września 1951 roku wrak został ostatecznie podniesiony i przekazany Przedsiębiorstwu Demontażu Wraków. Po złomowaniu uzyskano około 400 ton metali kolorowych, 30 000 ton wysokogatunkowej stali, dwie nadające się do remontu turbiny, kilkaset kilometrów kabli, liczne silniki elektryczne i części mechaniczne.

Pancerniki – klasa dużych, silnie opancerzonych i uzbrojonych pełnomorskich okrętów, stanowiących trzon największych flot wojennych od czasu powstania klasy pancerników w drugiej połowie XIX wieku, do okresu II wojny światowej. Przeznaczeniem pancerników było zapewnienie panowania na morzach poprzez wygrywanie bitew artyleryjskich i niszczenie wrogich jednostek nawodnych wszystkich klas. Pierwsze pancerniki pojawiły się w latach 60. XIX wieku i z miejsca zastąpiły drewniane okręty liniowe w roli najpotężniejszych jednostek floty, przejmując także ich nazwę w niektórych językach (zobacz niżej). Szczyt znaczenia pancerniki miały podczas wojny rosyjsko-japońskiej (1904-1905) i I wojny światowej, istotną rolę odgrywały także podczas II wojny światowej, aczkolwiek utraciły wtedy swój prymat na rzecz lotniskowców. Po tej wojnie klasa ta stopniowo zanikła, jedynie nieliczne pozostające w służbie okręty używane były w bardzo ograniczonym zakresie do lat 90. XX wieku. Polska nie posiadała w swojej marynarce okrętów tej klasy.

Prinz Eugen – niemiecki krążownik ciężki typu Admiral Hipper (wersja powiększona). Zbudowany w 1937, do służby wszedł w 1940. W maju 1941 towarzyszył pancernikowi "Bismarck " w operacji "Rheinubung". W dniu 24 maja 1941 wraz z "Bismarckiem" uczestniczył w bitwie z brytyjskimi okrętami "Hood" i "Prince of Wales". Po bitwie i zatopieniu "Hooda" odłączył się od "Bismarcka" zawijając w końcu do Brestu z powodu problemów z maszynami. Podczas postoju w suchym doku w Breście, 2 lipca 1941 został trafiony dwiema bombami alianckimi.

Rufowa wieża artyleryjska, Caesar, została po uszkodzeniu okrętu zdjęta przez hitlerowców i jako bateria artylerii nadbrzeżnej Austrått Fort umieszczona w Ørland 100 km od Trondheim w Norwegii gdzie znajduje się do dzisiaj. W Danii, w dawnym "Stevnsfort" koło Rødvig, do dzisiaj znajdują się dwie bliźniacze wieżyczki z działami kalibru 150 mm. Łańcuchy kotwiczne z Gneisenau wykorzystano przy budowie w Szczecinku pomnika Zdobywców Wału Pomorskiego. Łańcuch ten oplata go dookoła. Sygnalizacyjny reflektor łukowy (średnica zwierciadła 62 cm) zdjęty w trakcie demontażu wraku znajduje się w Gdyni (ekspozycja plenerowa Muzeum Marynarki Wojennej).

Operacja Cerberus, znana w angielskiej literaturze jako Channel Dash ("rajd przez Kanał"), to operacja przedarcia się niemieckich pancerników przez kanał La Manche, podczas II wojny światowej, przeprowadzona w dniach 11 - 13 lutego 1942.

Terschelling (fryz. Skylge) - wyspa i gmina w Holandii we Fryzji w archipelagu Wysp Zachodniofryzyjskich. Powierzchnia gminy to 674.00km², z czego 585.90km² to woda. Na wyspie rozwinięta turystyka i rolnictwo. Najbardziej znaną atrakcją jest odbywający się w plenerze coroczny Oerol Festival, poza tym wyspa słynie z prowadzonych od 1840 roku upraw żurawiny, która stała się ważnym elementem lokalnej kultury. Ośrodek administracyjny to wieś West-Terschelling.

Dane techniczne

Rufowa wieża z "Gneisenau" jako bateria nadbrzeżna koło Trondheim w Norwegii

Opancerzenie:

pokład - 50+105 mm

burty 350 mm

wieże 360 mm

Bibliografia

Łowcy wraków, Obertyński Edward, Wyd. Iskry, Warszawa 1977.

Gryf pośród jezior. Szczecinek i okolice. Ryszard Bańka. Dom Wydawniczy "Ankar", Warszawa 1992, str. 36 *Szczecinek, Przewodnik Turystyczny Jerzy Dudź, Szczecinek 1996, str. 39

Fort w Austrått (nor. Austrått fort) − fort w gminie Ørland, w województwie Sør-Trøndelag, wybudowany przez niemieckie siły okupacyjne w czasie drugiej wojny światowej. Bateria dział w Ørland składała się z trzech wież z niemieckiego krążownika liniowego Gneisenau. W tej chwili jest to ostatnie zachowane działo tego typu na świecie.

Tona rejestrowa brutto (BRT) – dawna międzynarodowa jednostka pojemności rejestrowej brutto statku. Pojemność brutto jest całkowitą pojemnością statku, czyli obejmuje objętość kadłuba i nadbudówek. Na mocy konwencji z 1969 roku, od 1994 roku pojemność statków jest mierzona według innych reguł i podawana w jednostkach bezwymiarowych.