Goździkowate - Polski Serwis Naukowy

Morfologia (gwiazdnica pospolita)

Diagram kwiatowy

Bniec czerwony

Goździkowate (Caryophyllaceae Juss.) – rodzina roślin okrytonasiennych należąca do rzędu goździkowców. Liczy w zależności od ujęcia systematycznego od ok. 2200 do ok. 3000 gatunków występujących na wszystkich kontynentach, przede wszystkim jednak w krajach o klimacie umiarkowanym na półkuli północnej. Centrum zróżnicowania jest obszar śródziemnomorski i południowo-zachodnia Azja. Brak przedstawicieli w części równikowej Afryki i Ameryki Północnej oraz w zachodniej Australii. W obrębie rodziny wyróżniana jest zmienna liczba rodzajów, zwykle wynosząca ok. 88. W przypadku włączenia kilku rodzajów w jeden zbiorowy, monofiletyczny rodzaj Silene, wówczas liczba rodzajów spada do 82. Z kolei jeśli podzieli się wszystkie rodzaje parafiletyczne i polifiletyczne wówczas liczba rodzajów rośnie do 120. W Polsce występuje w stanie dzikim ok. 100 gatunków z 28 rodzajów.

Kościenica (Myosoton Moench) – monotypowy takson należący do rodziny goździkowatych. Należy tu tylko jeden gatunek – kościenica wodna (Myosoton aquaticum), szeroko rozpowszechniony w Eurazji, zawleczony także na inne kontynenty.

Okwiat, okrywa kwiatowa (ang. perigon, perianth, łac. perigonium, perianthium) – część kwiatu złożona zwykle z kielicha (kalyx) i korony (corolla), może występować także kieliszek (epikalyx). Okwiat służy ochronie pręcików i słupków, a także jako powabnia u roślin owadopylnych dzięki zapachowi i kolorom, dla zapylających je owadów, ptaków, ssaków i innych zwierząt.

Morfologia

Pokrój Zwykle rośliny zielne, rzadko krzewy lub pnącza. Liście Liście pojedyncze, całobrzegie, ułożone naprzeciwlegle, wyrastające często ze zgrubiałych węzłów (tylko w plemieniu Corrigioleae liście skrętoległe). Kwiaty Promieniste, najczęściej 5-krotne, często zróżnicowane na kielich i koronę. Płatki korony są zwężone czasem u nasady w tzw. paznokieć. Wzór kwiatowy:

♀♂*K5C5A5+5G(5)

Goździkowce, śródłożne (Caryophyllales) – rząd w większości roślin zielnych należący do dwuliściennych właściwych. Stanowi najprawdopodobniej klad siostrzany dla astrowych. W różnych ujęciach obejmuje różne rodziny, przy czym w świetle danych gromadzonych przez Angiosperm Phylogeny Website zaliczanych są tu 33 rodziny z ponad 11 tysiącami gatunków.

Przylistek (łac.stipula, ang. stipule) - organ wykształcający się po obu stronach nasady ogonka liściowego lub liścia siedzącego u wielu przedstawicieli roślin okrytonasiennych. Wykształcają się one zwłaszcza u podstawy liści zaopatrywanych przez trzy ślady (luki) liściowe. Powstają z dolnej części zawiązka liściowego (z górnej powstaje zwykle ogonek i blaszka liściowa). Wykształcają się jako zróżnicowane morfologicznie i pełniące rozmaite funkcje organy. Często mają postać liściokształtną i pełnią funkcję asymilacyjną (np. u grochu Lathyrus aphaca), czasem dodatkowo chronią zawiązki i młode liście. Szczególną rolę ochronną pełnią łuskowate przylistki okrywające pąk i chroniące go przed uszkodzeniem (np. w przypadku pąków zimujących). U niektórych roślin (np. u robinii) przylistki wykształcają się jako ciernie, u innych mają postać włosków lub gruczołów.

Owoce Przeważnie torebki, rzadziej orzeszki lub jagody.

Systematyka

Pozycja systematyczna wg Angiosperm Phylogeny Website (aktualizowany system APG III z 2009)

Rodzina siostrzana dla szarłatowatych (Amaranthaceae) i Achatocarpaceae w obrębie rzędu goździkowców należącego do dwuliściennych właściwych:

Krzew - roślina wieloletnia o zdrewniałej łodydze, czasem także korzeniach, przekraczająca 0,5 m wysokości. Krzewy mają krótki pęd główny, z którego wyrastają równorzędne, rozgałęziające się pędy boczne. W przeciwieństwie do drzew u krzewów brak osi głównej, która u drzew przechodzi przez system pędowy. W rozwoju krzew powstaje przez rozwój pączków bocznych, znajdujących się u nasady pędu głównego, który zostaje szybko opanowany przez tworzące się liczne pędy boczne i wcześnie zamiera. Krzewy mają korzeń palowy, podobnie jak drzewa.

Filogeneza (gr. φυλη – gatunek, ród i γενεσις – pochodzenie) – droga rozwoju rodowego, pochodzenie i zmiany ewolucyjne grupy organizmów, zwykle gatunków. Termin wprowadzony w 1866 roku przez Ernsta Haeckla w Generelle Morphologie der Organismen.

Podział rodziny i relacje filogenetyczne w jej obrębie

Rodzina tradycyjnie dzielona jest ze względu na kryteria morfologiczne na trzy podrodziny: mokrzycowe (Alsinoideae Burnett [Minuartioideae DC.]), lepnicowe (Silenoideae [Caryophylloideae] Arn.), i paznokciowe (Paronychioideae A. St. Hil. ex Fenzl [Illecebroideae Arn.]). Kryteria służące do klasyfikacji roślin do tych trzech podrodzin to obecność lub brak przylistków oraz stopień zrośnięcia działek kielicha i płatków korony. U paznokciowych liście mają wyraźne przylistki, a listki okwiatu pozostają wolne lub są słabo zrośnięte. U mokrzycowych liście pozbawione są przylistków, płatki korony są wolne, działki też są wolne lub rzadziej zrośnięte. U lepnicowych liście są bez przylistków, działki są zrośnięte w rurkę, między okółkiem kielicha i koroną występuje odcinek łodygi zwany antoforem. Po zastosowaniu metod molekularnych okazało się, że z tradycyjnych podrodzin tylko lepnicowe stanowią takson monofiletyczny. Dla przedstawienia systematyki rodziny odzwierciedlającą powiązania filogenetyczne wyróżnia się 11 plemion:

Lepnica (Silene L.) – rodzaj roślin należący do rodziny goździkowatych (Caryophyllaceae). Obejmuje ok. 500 gatunków. Przedstawiciele tego rodzaju występują na półkuli północnej, głównie na obszarze śródziemnomorskim. W różnych ujęciach systematycznych bywa łączony z rodzajem bniec Melandrium. Gatunkiem typowym jest Silene anglica L..

Owoc (łac. fructus) - w znaczeniu botanicznym występujący u okrytozalążkowych organ powstający z zalążni słupka i ewentualnie dna kwiatowego zawierający w swym wnętrzu nasiona, osłaniający je i ułatwiający rozsiewanie.

plemię Corrigioleae

rodzaj: Corrigiola L. – nadbrzeżyca

rodzaj: Telephium L. – wronilec

plemię Paronychieae

rodzaj: Achyronychia Torr. & A. Gray

rodzaj: Cardionema DC.

rodzaj: Chaetonychia (DC.) Sweet

rodzaj: Cometes L.

rodzaj: Dicheranthus Webb

rodzaj: Gymnocarpos Forssk.

rodzaj: Herniaria L. – połonicznik

rodzaj: Illecebrum L. – goździeniec, goździkowiec

rodzaj: Paronychia Mill.

rodzaj: Philippiella Speg.

rodzaj: Pollichia Aiton

rodzaj: Pteranthus Forssk.

rodzaj: Sclerocephalus Boiss.

rodzaj: Scopulophila M. E. Jones

rodzaj: Sphaerocoma T. Anderson

plemię Polycarpeae

rodzaj: Cerdia DC.

rodzaj: Drymaria Willd. ex Schult.

rodzaj: Haya Balf. f.

rodzaj: Krauseola Pax & K. Hoffm.

rodzaj: Loeflingia L.

rodzaj: Microphyes Phil.

rodzaj: Ortegia L.

rodzaj: Pirinia M. Král

rodzaj: Polycarpaea Lam.

rodzaj: Polycarpon Loefl. ex L. – polikarpon

rodzaj: Polytepalum Suess. & Beyerle

rodzaj: Pycnophyllum J. Rémy

rodzaj: Sanctambrosia Skottsb. ex Kuschel

rodzaj: Stipulicida Michx.

rodzaj: Xerotia Oliv.

plemię Sperguleae

rodzaj: Spergula L. – sporek

rodzaj: Spergularia (Pers.) J. Presl & C. Presl – muchotrzew

rodzaj: Rhodalsine (=Minuartia subg. Rhodalsine]

plemię Sclerantheae

rodzaj: Geocarpon Mack.

rodzaj: Honckenya Ehrh. – honkenia

rodzaj: Lepyrodiclis Fenzl

rodzaj: Schiedea Cham. & Schltdl.

rodzaj: Scleranthus L. – czerwiec

rodzaj: Wilhelmsia Rchb.

rodzaj: Minuartia subg. Hymenella, subg. Minuartia – mokrzyca

plemię Sagineae git

rodzaj: Bufonia L.

rodzaj: Drypis L.

rodzaj: Colobanthus Bartl. – kolobant

rodzaj: Sagina L. – karmnik

plemię Arenarieae

rodzaj: Arenaria L. – piaskowiec

rodzaj: Moehringia L. – możylinek

plemię Alsineae

rodzaj: Brachystemma D. Don

rodzaj: Cerastium L. – rogownica

rodzaj: Eremogone Fenzl

rodzaj: Holosteum L. – mokrzycznik

rodzaj: Minuartia L. – mokrzyca

rodzaj: Moenchia Ehrh. – menchia

rodzaj: Myosoton Moench – kościenica

rodzaj: Plettkea Mattf.

rodzaj: Pseudostellaria Pax

rodzaj: Reicheella Pax

rodzaj: Stellaria L. – gwiazdnica

rodzaj: Thurya Boiss. & Balansa

rodzaj: Thylacospermum Fenzl

plemię Sileneae

rodzaj: Agrostemma L. – kąkol

rodzaj: Cucubalus L. – wyżpin

rodzaj: Heliosperma (Rchb.) Rchb. – słonecznica

rodzaj: Petrocoptis A. Braun ex Endl.

rodzaj: Silene L. – lepnica (w tym: firletka Lychnis L., bniec Melandrium Röhl., smółka Viscaria Bernh.)

rodzaj: Uebelinia Hochst.

plemię Caryophylleae

rodzaj: Acanthophyllum C. A. Mey.

rodzaj: Allochrusa Bunge ex Boiss.

rodzaj: Ankyropetalum Fenzl

rodzaj: Bolanthus (Ser.) Rchb.

rodzaj: Cyathophylla Bocquet & Strid

rodzaj: Dianthus L. – goździk

rodzaj: Diaphanoptera Rech. f.

rodzaj: Gypsophila L. – łyszczec, gipsówka

rodzaj: Ochotonophila Gilli

rodzaj: Petrorhagia (Ser.) Link – goździcznik

rodzaj: Phrynella Pax & K. Hoffm.

rodzaj: Pleioneura Rech. f.

rodzaj: Saponaria L. – mydlnica

rodzaj: Scleranthopsis Rech. f.

rodzaj: Vaccaria Wolf – krowiziół

rodzaj: Velezia L.

plemię Eremogeneae

rodzaj: Arenaria subg. Eremogone (Fenzl) Fenzl

rodzaj: Eremogoneastrum F. Williams,

rodzaj: Minuartia subg. Spergella (Fenzl) McNeill

Rodzaje o niejasnej pozycji filogenetycznej w obrębie rodziny:

Bniec (Melandrium Rohl.) – rodzaj roślin należący do rodziny goździkowatych (Caryophyllaceae), obecnie najczęściej włączany do rodzaju Silene. Gatunkiem typowym jest Melandrium pratense (C. G. Rafn) Roehl.

Liść (łac. folium) – organ roślinny, element budowy części osiowej (pędowej) roślin telomowych. Wyrastające z węzłów końcowe elementy rozgałęzień pędu, wyodrębniające się ze względu na funkcję i budowę od łodygi (nie mają np. zdolności do nieprzerwanego wzrostu). Pełnią głównie funkcje odżywcze i z tego powodu mają zwykle dużą powierzchnię umożliwiającą ekspozycję na odpowiednią ilość promieniowania słonecznego. Poza tym liście biorą udział w transpiracji i gutacji oraz wymianie gazowej. Nierzadko liście pełnią także funkcje spichrzowe, czepne, ochronne, obronne i pułapkowe, w takich przypadkach ulegając daleko idącym przystosowaniom w zakresie funkcji i budowy.

rodzaj: Habrosia Fenzl, Pentastemonodiscus Rech. f.

Nazewnictwo

Nazwa naukowa rodziny wywodzi się od dawnej nazwy łacińskiej czapetki pachnącej (obecnie Syzygium aromaticum, dawniej Caryophyllus aromaticus). Powodem nawiązania do tego gatunku jest jego zapach przypominający woń przedstawicieli goździkowatych.

Szarłatowate (Amaranthaceae Juss.) – rodzina roślin okrytonasiennych włączana w systemach klasyfikacyjnych do rzędu goździkowców. W niektórych nowszych podziałach systematycznych, np. w systemie APG II, rodzina szarłatowatych obejmuje rodzaje wyłączane dawniej w odrębną rodzinę komosowatych. W takim ujęciu rodzina liczy 174 rodzaje obejmujące ponad 2 tysiące gatunków. Spośród przedstawicieli rodziny w jej wąskim ujęciu w Polsce występują dziko lub jako częściej uprawiane rodzaje: szarłat (Amaranthus), celozja (Celosia), wiecznik (Gomphrena).

Mokrzycznik (Holosteum L.) – rodzaj roślin należących do rodziny goździkowatych. We florze Polski 1 gatunek. Wg różnych ujęć należy od 1 do 3 gatunków występujących w południowej Europie, południowo-zachodniej Azji oraz w Afryce. Gatunkiem typowym jest Holosteum umbellatum L..

Zastosowanie

Współcześnie wielu przedstawicieli tej rodziny uprawianych jest jako rośliny ozdobne, zwłaszcza z rodzaju goździk (Dianthus) i łyszczec (=gipsówka Gypsophila). Niektóre gatunki z rodzaju łyszczec i mydlnica (Saponaria) o dużej zawartości saponin wykorzystywane były jako środki piorące.

Rośliny ozdobne - jednoroczne, dwuletnie lub wieloletnie rośliny, także drzewa i krzewy o dużych walorach dekoracyjnych np. o pięknych i ciekawych kwiatach, owocach, ulistnieniu, zabarwieniu pędów, pokroju, a także interesujących właściwościach.

Łyszczec, gipsówka (Gypsophila L.) – rodzaj roślin należących do rodziny goździkowatych. We florze Polski 8 gatunków, 4 z nich to efemerofity. Niektóre gatunki uprawiane są jako rośliny ozdobne. Nazwa gipsówka, będąca tłumaczeniem nazwy łacińskiej (gypsos = gips, philos = przyjaciel) wskazuje na przywiązanie wielu gatunków tych roślin do podłoża gipsowego. Gatunkiem typowym jest Gypsophila repens L..

Przypisy

↑ Stevens P.F.: Caryophyllales (ang.). Angiosperm Phylogeny Website, 2001–. [dostęp 2009-10-07].
↑ Danica T. Harbaugh, Molly Nepokroeff, Richard K. Rabeler, John McNeill, Elizabeth A. Zimmer, Warren L. Wagner. A NEW LINEAGE-BASED TRIBAL CLASSIFICATION OF THE FAMILY CARYOPHYLLACEAE. „Int. J. Plant Sci.”. 171, 2, s. 185–198, 2010 (ang.).
↑ Wielka Encyklopedia Przyrody. Rośliny kwiatowe. Warszawa: Muza SA, 1998, s. 448-456. ISBN 83-7079-778-4.

Sporek (Spergula L.) – rodzaj roślin jednorocznych z rodziny goździkowatych (Caryophyllaceae). Należy tu 5 gatunków występujących w Eurazji. Gatunkiem typowym jest Spergula arvensis L..

Dwuliścienne właściwe (trójbruzdowe) (ang. eudicots, tricolpates) — klad roślin okrytozalążkowych obejmujący rośliny dawniej zaliczane do dwuliściennych. Wyróżniony został ze względu na kryterium pochodzenia od wspólnego przodka oraz z powodu różnic w stosunku do pozostałych roślin zaliczanych niegdyś do dwuliściennych (różnych kladów wczesnych dwuliściennych) oraz kladu jednoliściennych. W odróżnieniu od tych wcześniejszych grup systematycznych, dwuliścienne właściwe cechują się trójbruzdowymi ziarnami pyłku, koncentrycznym rozmieszczeniem wiązek przewodzących oraz 4- i 5-krotnymi kwiatami.