Goplana - opera - Polski Serwis Naukowy

Goplana – opera w trzech aktach Władysława Żeleńskiego z librettem Ludomiła Germana na podstawie tragedii Juliusza Słowackiego Balladyna. Premiera odbyła się 23 lipca 1896 roku w Krakowie.

Władysław Żeleński, mal. Jacek Malczewski

Osoby dramatu

Balladyna – córka ubogiej wdowy; rozpieszczana i faworyzowana przez matkę; bezwzględnie dążąca do władzy – mezzosopran

Alina – młodsza siostra Balladyny – sopran

Kirkor – bogaty książę – tenor

Grabiec – prosty wieśniak, kochanek Balladyny i obiekt uczuć Goplany. W II akcie zamieniony w wierzbę płaczącą – tenor

Wdowa – matka Balladyny i Aliny – mezzosopran

Kostryn – rycerz gwardii przybocznej Kirkora – baryton

Osoby fantastyczne

Goplana – leśna bogini, pani jeziora Gopło, zakochana w Grabcu – sopran

Skierka – oddany sługa Goplany – sopran

Chochlik – przebiegły i leniwy podwładny Goplany – sopran

oraz

Kraków – i pod względem powierzchni. Jedno z najstarszych miast Polski, o ponad tysiącletniej historii. Kraków posiada wartościowe zabytki architektury, działa w nim wiele instytucji i placówek kulturalnych.

Jacek Malczewski herbu Tarnawa, (ur. 15 lipca 1854 w Radomiu, zm. 8 października 1929 w Krakowie) – polski malarz, jeden z głównych przedstawicieli symbolizmu przełomu XIX i XX wieku.

Chór: służba zamku Kirkora, rycerze Kirkora, duchy leśne

Treść utworu

Akt I Nimfa, królowa jeziora Gopła, Goplana, zakochana w kochanku Balladyny, Grabcu, przez swą zazdrość miesza się w ludzkie sprawy i gmatwa ich losy. Do chaty sióstr przyjeżdża bogaty książę Kirkor, wiedziony tam przez sługę Goplany, Skierkę. Goplana ma nadzieję, że Kirkor zakocha się w Balladynie, a wtedy Grabiec zostanie tylko dla niej. Jednak jej sługa, Skierka, sprawia, że książę zakochuje się w obu siostrach.

Juliusz Słowacki herbu Leliwa (ur. 4 września 1809 w Krzemieńcu, zm. 3 kwietnia 1849 w Paryżu na gruźlicę) – jeden z najwybitniejszych poetów polskich doby romantyzmu, dramaturg i epistolograf. Obok Mickiewicza i Krasińskiego określany jako jeden z Wieszczów Narodowych. Twórca filozofii genezyjskiej (pneumatycznej), epizodycznie związany także z mesjanizmem polskim. Był też mistykiem. Obok Mickiewicza uznawany powszechnie za najwiekszego przedstawiciela polskiego romantyzmu.

Stanisław Moniuszko ) – polski kompozytor, dyrygent, pedagog, organista; autor ok. 268 pieśni, operetek, baletów i oper. Do jego najsłynniejszych dzieł należą opery: Halka, Straszny dwór i Paria.

Akt II Żeby zdobyć męża, dziewczęta współzawodniczą w zbieraniu malin. Ta z sióstr, która pierwsza zbierze pełny dzbanek, ma wziąć Kirkora za męża. Gdy okazuje się, że Alina wygrywa, Balladyna zabija ją nożem. Jedynym świadkiem tej zbrodni jest Grabiec przemieniony przez Goplanę w płaczącą wierzbę. W domu Balladyna tłumaczy nieobecność swej siostry tym, iż Alina uciekła z kochankiem. O zbrodni przypomina Balladynie krwawa plama na czole, nie dająca się zmyć, oraz dręczące ją koszmary i wyrzuty sumienia.

Balladyna – tytuł tragedii w pięciu aktach, napisanej przez Juliusza Słowackiego w Genewie w 1834 roku, a wydanej w Paryżu w roku 1839 (w epoce romantyzmu). Wykonana na scenie po raz pierwszy w 1862. Autor poświęcił swój utwór Zygmuntowi Krasińskiemu, "autorowi Irydiona". Balladyna to również imię głównej bohaterki wspomnianego utworu. Utwór Słowackiego to opowieść o żądzy władzy i o dorastaniu do roli zbrodniarza. Nie przypadkiem też imię głównej bohaterki nawiązuje do ballady, w której zazwyczaj pojawiają się motywy fantastyczne i elementy wierzeń ludowych.

Władysław Żeleński (ur. 6 lipca 1837 w Grodkowicach pod Krakowem, zm. 23 stycznia 1921 w Krakowie) – polski kompozytor, pianista, organista, pedagog, organizator życia muzycznego. Mąż Wandy Żeleńskiej z domu Grabowskiej, ojciec trzech synów: inżyniera Stanisława Żeleńskiego, tłumacza, satyryka, pisarza i lekarza z zawodu, Tadeusza Boy-Żeleńskiego, oraz urzędnika bankowego Edwarda Żeleńskiego.

Akt III Balladyna zostaje królową. Do pałacu wkracza wdowa, matka Balladyny, oślepiona piorunem, skarżąc się na swoją córkę, która wyparła się swojej matki i wygnała ją z zamku w trakcie burzy. Nie chce jednak zdradzić imienia córki i umiera na torturach. To właśnie Balladyna–królowa jest wyrodną córką. Balladyna ponownie orzeka karę śmierci. Ten potrójny wyrok na Balladynie wymierza bóg – Perun – uderzając piorunem i zabijając złą królową.

Opera (wł. "dzieło") – sceniczne dzieło muzyczne wokalno-instrumentalne, w którym muzyka współdziała z akcją dramatyczną (libretto). Istotą tego gatunku muzycznego jest synteza sztuk, czyli połączenie słowa, muzyki, plastyki, ruchu, gestu oraz gry aktorskiej. Podobnie jak i balet, wywodzi się z włoskich, renesansowych maskarad karnawałowych, które przerodziły się w widowiska dramatyczne. Opera składa się najczęściej z 4 aktów, które podzielone są na sceny.

Muzyka

Największymi zaletami opery Żeleńskiego są inwencja melodyczna i barwna orkiestracja. Według Witolda Rudzińskiego właśnie "pierwiastki liryczne stanowią największy walor Goplany". W zakresie melodyki blisko Żeleńskiemu do liryki Stanisława Moniuszki, zaś w zakresie instrumentacji kompozytor czerpał z dokonań Ryszarda Wagnera, wykraczając niekiedy w stronę rodzącego się ówcześnie impresjonizmu (obrazowa Intrada, przemiana Grabca w wierzbę płaczącą).

Goplana rozpisana jest na następujący skład: