Gorce - Polski Serwis Naukowy

Ten artykuł dotyczy pasma górskiego. Zapoznaj się również z: Gorce, dawne miasto w woj. dolnośląskim.

Gorce wiosną (Hala Długa)

Widok z polany Jaworzyna Kamienicka

Polana Jaworzyna Kamienicka i Kudłoń

Pasmo Lubania

Gorce jesienią (Polana Fiedorówka)

Gorc

Beskid Wyspowy z Gorców

Kapliczka Bulandy

W Wikimedia Commons znajdują się multimedia związane z tematem:
Gorce

Zobacz w Wikicytatach kolekcję cytatów
o Gorcach

Gorce (513.52) – pasmo górskie leżące w Beskidach Zachodnich. Nazwa "Gorce" związana jest prawdopodobnie ze słowem "gorzeć" (palić się, płonąć) i pochodzi od sposobu uzyskiwania polan śródleśnych metodą żarową. Spotykana jest już w aktach z 1254 r. (item mons Gorcz nuncupatus), używał jej Jan Długosz w 1480 r. (in monten Gorcz). W innych źródłach można też spotkać nazwę Górce, która by mogła oznaczać niskie góry

Gleby bielicowe – ubogie gleby z klasy gleb bielicoziemnych, wytworzone na piaskach, zawierające w profilu poziomy diagnostyczne albic i spodic, o budowie profilu Ol-Of-Oh-AEes-Bh-Bfe-C.

Beskid Wyspowy (513.49) – część Beskidów Zachodnich położona pomiędzy doliną Raby a Kotliną Sądecką. Charakterystyczną cechą tego regionu południowej Polski jest występowanie odosobnionych, pojedynczych szczytów, od czego pochodzi jego nazwa. Najwyższym szczytem jest Mogielica (1170 m n.p.m.).

Topografia

Granice

od północnego wschodu graniczą z Beskidem Wyspowym. Granica biegnie doliną Mszanki w górę na przełęcz Przysłop, stąd drogą w dół i potokiem Czerwonka na niską przełęcz po południowej stronie Magorzycy, z przełęczy potokiem Głębieniec i dalej wzdłuż rzeki Kamienica Gorczańska do Dunajca. Magorzyca, Wielki Wierch i Kiczora Kamienicka mimo, że znajdują się po południowej stronie Kamienicy Gorczańskiej należą do Beskidu Wyspowego.

od północnego zachodu z Kotliną Rabczańską.

od zachodu z Beskidem Orawsko-Podhalańskim. Granica biegnie wzdłuż Raby na Przełęcz Sieniawską

od południa z Kotliną Orawsko-Nowotarską i Pieninami. Granica od Przełęczy Sieniawskiej biegnie doliną Lepietnicy i Dunajca na przełęcz Snozkę, potem Krośnicą do Dunajca w Krościenka

od wschodu z Beskidem Sądeckim. Granicę tworzy Dunajec.

Przy tak ustalonych granicach Gorce mają z zachodu na wschód długość w prostej linii 33 km, szerokość 15 km i łączną powierzchnię około 550 km².

Fiedorówka lub Fiodorówka – polana w Gorcach. Położona jest przy czerwonym szlaku turystycznym z Przełęczy Knurowskiej na Turbacz. Szlak turystyczny nie przechodzi przez polanę, lecz tylko obok jej południowego skraju, polana jest jednak ze szlaku dobrze widoczna. Znajduje się na wysokości ok. 900-950 m n.p.m. w dolinie potoku Furcówka w miejscowości Ochotnica Górna. Stoją na niej dwa dobrze utrzymane szopy, polana bowiem jest nadal użytkowana gospodarczo (koszona). Znajduje się poza obszarem Gorczańskiego Parku Narodowego.

Kudłoński Baca – wysoki na kilkanaście metrów ostaniec na północnych zboczach Kudłonia w Gorcach. Zbudowany jest z odpornych na wietrzenie gruboławicowych piaskowców i zlepieńców. Znajduje się w lesie, tuż przy czarnym szlaku turystycznym z Lubomierza na szczyt Kudłonia (1274 m n.p.m.), poniżej Polany Kudłoń, już na obszarze Gorczańskiego Parku Narodowego. Silne wichury w 2004 r. przerzedziły sporo las, przez co skała jest dobrze eksponowana. W spękaniach skały licznie zakwita dzwonek wąskolistny, znaleźć też można skalnicę gronkową, która ma w tej okolicy jedyne stanowiska w Gorcach.

Grzbiety

Osobliwością Gorców jest występowanie rozrogu. Jest nim Turbacz, od którego we wszystkich kierunkach odbiega 7 grzbietów górskich o różnej długości:

Pasmo Gorca we wschodnim kierunku. Od pasma tego na Kiczorze odgałęzia się boczny grzbiet, który poprzez Przełęcz Knurowską przechodzi w długie Pasmo Lubania

grzbiet Mostownicy i Kudłonia w północno-wschodnim kierunku

grzbiet Turbaczyka w północnym kierunku

grzbiet Suchego Gronia w północno-zachodnim kierunku

grzbiet Obidowca ciągnący się na zachód do Przełęczy Sieniawskiej

grzbiet Średniego Wierchu, również w zachodnim kierunku

grzbiet Bukowiny Obidowskiej w południowo-zachodnim kierunku. Odgałęzia się od niego grzbiet Bukowiny Waksmundzkiej

Niektóre z tych grzbietów rozgałęziają się na dalsze, podrzędne grzbiety.

Czoło Turbacza (1258 m n.p.m.) – piąty pod względem wysokości szczyt w Gorcach leżący w masywie Turbacza. Od schroniska na Turbaczu oddalony jest o około 20 minut przejścia szlakiem turystycznym.

Kotlina Rabczańska (513.50) jest nowo wyróżnionym mezoregionem pomiędzy Beskidem Makowskim od północy, Beskidem Wyspowym od północnego wschodu, Gorcami od południowego wschodu oraz Beskidem Orawsko-Podhalańskim od południa i zachodu.

Najwyższe szczyty

Turbacz (1310 m), Jaworzyna Kamienicka (1288 m), Kiczora (1282 m), Kudłoń (1276 m), Czoło Turbacza (1259 m), Mostownica (1251 m), Gorc Troszacki (1235 m), Gorc (1228 m), Lubań (1225 m). Wszystkie te szczyty poza Turbaczem i Lubaniem znajdują się na terenie Gorczańskiego Parku Narodowego.

Gorczański Park Narodowy, utworzony w 1981 roku, jest jednym z 23 parków narodowych na terenie Polski. Obejmuje centralne pasmo Gorców, m.in. masywy Turbacza i Gorca. Dyrekcja Gorczańskiego Parku Narodowego znajduje się w Porębie Wielkiej.

Gorc (1228 m n.p.m.), zwany też przez miejscową ludność Gorcem Kamienickim (dla odróżnienia od Gorca Troszackiego) – szczyt we wschodniej części grzbietu głównego Gorców. Jego charakterystyczna sylwetka z kilkoma polanami jest dobrze rozpoznawalna z dużych odległości. Zbudowany jest z grubych ławic piaskowców magurskich i zlepieńców. Północne stoki pokryte są lasami jodłowo-bukowymi, wyższe partie świerkowymi. Wchodzi w skład wielokilometrowej długości Pasma Gorca ciągnącego się od Turbacza na wschód. Nazwa szczytu pochodzić może od sposobu powstania polan, które zostały uzyskane sposobem żarowym, czyli są "wygorzałe".

Geomorfologia

Wznoszące się wysoko nad otaczającymi je dolinami szczyty Gorców są łagodne, kopulaste, niewiele wznoszące się ponad grzbiet. W Gorcach jest 11 ważniejszych dolin, z czego pod Turbacz podchodzi pięć. Najdłuższa jest dolina Kamienicy (33 km), a najobszerniejsza — dolina Ochotnicy (109 km²). Gorce zbudowane są z fliszu karpackiego, który powstał na dnie morza, a potem uległ wypiętrzeniu. Spływające z gór wody wyrzeźbiły głębokie V-kształtne doliny z licznymi wodospadami, progami i gruzowiskiem dużych i mniejszych głazów. Na stromych zboczach znajdują się liczne osuwiska, głębokie wąwozy, wychodnie i liczne źródła. Zbudowane z bardziej odpornych na wietrzenie gruboławicowych piaskowców i zlepieńców utwory skalne utworzyły wychodnie o oryginalnych kształtach, jak np. Białe Skały, Kudłoński Baca, Czubaty Groń. Występuje kilka jaskiń, powstałych głównie w wyniku przesunięć skalnych. Największa z nich to Zbójnicka Jama. W piętrze regla dolnego występują głównie gleby brunatne, w reglu górnym głównie gleby bielicowe.

Widlicz Isslera (widłak Isslera) (Diphasiastrum issleri (Rouy) Holub) - gatunek rośliny z rodziny widłakowatych. Widlicz, którego czas od wykiełkowania do wzrostu twa 20 lat. Niewiele roślin dożywa "dorosłości".

Jaworzyna Kamienicka (1288 m n.p.m.) – szczyt Gorców (drugi pod względem wysokości po Turbaczu), najwyższy Gorczańskiego Parku Narodowego. Jest jednym z wielu ramion Turbacza. Zbocza porasta las świerkowy o charakterze regla górnego. Sam szczyt jest niewybitny, słabo wyróżniający się w długim grzbiecie, jednak góra należy do najbardziej widokowych w Gorcach, dzięki temu, że na jej północno-wschodnich zboczach, nieco poniżej wierzchołka, znajduje się polana Jaworzyna Kamienicka. Rozciągają się z niej widoki na pobliskie szczyty Kudłonia i Gorca z ich polanami podszczytowymi, głęboką dolinę potoku Kamienica oraz szczyty Beskidu Wyspowego i Sądeckiego. Przy szlaku turystycznym na polanie tablica informacyjna z panoramą szczytów i opisem polany.

Klimat

Klimat jest typowo górski. W najwyższym piętrze klimatycznym, znajdującym się powyżej 1100 m n.p.m. jest to klimat chłodny. Średnia temperatura roczna wynosi tu +3 °C, roczna suma opadów 1200 mm, a okres wegetacyjny trwa zaledwie 160 dni. Grubość pokrywy śnieżnej w niektórych miejscach sięga 1,5 m, w głębokich dolinach potoków w wyższych partiach utrzymuje się ona bardzo długo, szczególnie na północnych zboczach.

Potok, niewielki ciek wodny o wartkim nurcie, płynący w terenie o znacznych deniwelacjach, zwykle w korycie wyerodowanym w skałach. Charakteryzują go duże spadki zwierciadła wody i burzliwy prąd. W Polsce potokami nazywane są przeważnie cieki płynące w górach i na wyżynach. Cechą potoków górskich są spadki koryt od 5% do 30%, a potoków wysokogórskich nawet do 80% i więcej. Na wyżynach, potoki charakteryzują się spadkami od 5% do 10%. Zlewnia potoku zwykle nie przekracza 100 km². Podłoże w potokach wysokogórskich stanowią lite skały, niżej głazy, potem kamienie przemieszane ze żwirem, a jeszcze niżej żwir i wreszcie piasek i muł.

Chata na Rzekach (zwana również "Hawiarską") – prywatne schronisko turystyczne, położone na terenie przysiółka Rzeki (Lubomierz) w Gorcach. Obiekt znajduje się w dawnej leśniczówce, która w latach 1980-1996 pełniła funkcję siedziby dyrekcji Gorczańskiego Parku Narodowego. Chata jest czynna cały rok i posiada łącznie 50 miejsc noclegowych w salach zbiorowych, dostępną kuchnię oraz węzeł sanitarny.

Wody

Gorce charakteryzują się bardzo dobrze rozwiniętą siecią wodną, na którą składają się liczne potoki, źródła, młaki i wysięki wodne. Jeziorka są tylko dwa: Pucołowski Stawek i Morskie Oko w masywie Kudłonia. Obydwa są niewielkie i są już w końcowej fazie zarastania. Wszystkie potoki stanowią dorzecze dwóch rzek: Dunajca i Raby. Wzdłuż grzbietu Turbacz – Gorc Troszacki przebiega dział wodny między zlewniami tych rzek. Największymi potokami, mającymi swoje obszary źródliskowe w Gorcach są Kamienica i Ochotnica. Występują także źródła z wodami mineralnymi, które eksploatowane są w Rabce-Zdroju i Szczawie.

Czerwonka – niewielki, bystry potok, prawobrzeżny dopływ Kamienicy. Wypływa z zachodnich stoków grzbietu łączącego Magorzycę z Gorcem. Jego źródło znajduje się na wysokości ok. 890 m n.p.m. Zasilany jest przez kilka cieków. Uchodzi do Kamienicy na przysiółku Lubomierz-Rzeki, na wysokości ok. 680 m, poniżej budynku leśniczówki.

Beskidy Zachodnie (513.4-5, słow. Západné Beskydy) – makroregion położony w obrębie Zewnętrznych Karpat Zachodnich, którego średnie wysokości nad poziomem morza oscylują pomiędzy 600 a 1400 m (wyjątek to masyw Pilska i masyw Babiej Góry, które przekraczają 1500 m n.p.m.).

Przyroda

Gorce są w większości zalesione; występuje w nich piętro pogórza, regiel dolny i regiel górny. Bardzo charakterystycznym elementem przyrodniczo-krajobrazowym są liczne polany. W środkowej części Gorców utworzono Gorczański Park Narodowy, obejmujący najbardziej wartościowe przyrodniczo rejony Gorców. Oprócz tego Paśmie Lubania istnieje rezerwat przyrody Modrzewie. W Gorcach występuje wiele gatunków roślin bardzo rzadkich w Karpatach: bagno zwyczajne, dzwonek piłkowany, głodek żółty, irga czarna, kukułka bzowa, marzanka pagórkowa, ostrożeń dwubarwny, ostrożeń głowacz, pływacz zachodni, podejźrzon lancetowaty, rozrzutka brunatna, turzyca dwupienna, turzyca obła, turzyca skąpokwiatowa, widlicz Isslera, widlicz Zeillera, zarzyczka górska. Wiele z nich rzadkie jest również w całej Polsce.

Krośnica – nieduża rzeka spływająca głęboką doliną pomiędzy Pieninami a Gorcami. Jej źródła znajdują się pod szczytem Lubania w Gorcach na wysokości 1020 m n.p.m., uchodzi do Dunajca w Krościenku na wysokości 420 m. Ma długość 12,5 km i średni spadek 48 m/km. Łączna powierzchnia jej zlewni wynosi 37,4 km². Większą część zlewni tworzą lewobrzeżne dopływy z Gorców, większe potoki to: Lubań, Dziadowe Kąty, Kotelnica. Z większych potoków pienińskich zasilają ją: Hałuszowski Potok, Biały Potok. Rzeka przepływa przez miejscowości: Krośnica, Hałuszowa, Grywałd i Krościenko. Lewym brzegiem rzeki poprowadzona jest droga wojewódzka nr 969.

Mszanka – rzeka mająca swoje źródło w gorczańskiej wsi Lubomierz, pod szczytami Turbacza, Kudłonia i Jasienia, na wysokości ok.1220 m n.pm. Ma długość 19 km, a powierzchnia jej dorzecza wynosi 174 km². Płynie ona przez Lubomierz, Mszanę Górną oraz Mszanę Dolną. Zbiera wody z północnych zboczy Gorców oraz z południowej części Beskidu Wyspowego. Największymi jej prawobrzeżnymi dopływami są: Wierzbienica, Potok Łętowy, Łostówka i Słomka, zaś lewobrzeżnymi Rosocha, Rychłów, Rychłowiec i Porębianka. W Mszanie Dolnej, w pobliżu jej granicy z Kasinką Małą uchodzi do Raby dwoma odnogami.

Osobny artykuł: Gorczański Park Narodowy.

Turystyka

Początki turystyki w Gorcach sięgają początku XIX w. Opisywał je i badał Wincenty Pol i Bronisław Gustawicz, a Seweryn Goszczyński w swoim "Dzienniku podróży do Tatrów" opisał swoje wrażenia z pobytu w Gorcach. W Gorcach przebiegały akcje utworów Władysława Orkana pochodzącego z Poręby Wielkiej pod Gorcami. Pisał on: Naprzeciw Tatr, między doliną nowotarską, a wężowatą kotliną Raby, wspięło się gniazdo dzikich Gorców. Od romantycznych Pienin rozdzielał je wartki kamienicki potok, a od spiskiej krainy odgraniczył je bystry Dunajec. Samotnie stoją nad wzgórzami. Kazimierz Sosnowski opublikował przewodnik, a Polskie Towarzystwo Tatrzańskie wytyczyło pierwsze szlaki i wybudowało pierwsze bazy noclegowe. Szczególnie popularne stały się Gorce po wybudowaniu schroniska z prawdziwego zdarzenia na Turbaczu. Stały się modne wśród studentów, którzy organizują tutaj rajdy studenckie, przychodzą na Turbacz wycieczki szkolne. Przyciągają też Gorce turystów indywidualnych wspaniałymi panorami widokowymi z gorczańskich polan, ciszą (ruch turystyczny jest tutaj umiarkowany) i dobrze zachowaną przyrodą.

Bronisław Gustawicz (ur. 1852 w Krakowie, zm. 9 października 1916 w Krakowie) – polski krajoznawca, taternik, przyrodnik, od 1882 r. członek Komisji Fizjograficznej i Antropologicznej Akademii Umiejętności.

Zarzyczka górska (Cortusa matthioli L.) – gatunek byliny należący do rodziny pierwiosnkowatych. Pochodzi z środkowej i południowo-zachodniej Europy. W Polsce jest gatunkiem rzadkim, na terenie sąsiedniej Słowacji występuje dość licznie, w niektórych miejscach masowo.

Szlaki turystyczne

(stan na 2007 r.)

14 szlaków turystyki pieszej o łącznej długości 63,3 km

9 szlaków spacerowych o łącznej długości 38,7 km

7 szlaków turystyki konnej o łącznej długości 62,9 km

7 szlaków turystyki rowerowej o łącznej długości 55,4 km (jeden zamknięty do odwołania)

8 ścieżek edukacyjnych o łącznej długości 41,6 km

8 szlaków narciarskich

Za wstęp na niektóre ścieżki spacerowe pobierane są opłaty. Ambitniejszych turystów ucieszą znajdujące się przy ważniejszych szlakach estetycznie wykonane i ciekawe merytorycznie tablice z opisem przyrody, historii tych miejsc i panoramami szczytów.

Pierwsze poglądy na fizycznogeograficzną regionalizację Polski pojawiły się w dziele Jana Długosza, które przez wiele następnych stuleci jako jedyne było źródłem wiedzy geograficznej. Wyraźne ożywienie w tej dziedzinie nastąpiło dopiero na przełomie XIX i XX w., ponieważ większa była już znajomość warunków naturalnych kraju. W okresie tym publikowało wielu geografów, m.in.: Stanisław Staszic, Wincenty Pol, Antoni Rehman, Wacław Nałkowski, Stanisław Lencewicz czy Ludomir Sawicki. Każdy z nich miał własną koncepcję podziału Polski na regiony fizycznogeograficzne.

Kudłoń (1276 m n.p.m.) – czwarty co do wysokości szczyt w Gorcach położony na północny wschód od Turbacza, w grzbiecie łączącym Turbacz z Beskidem Wyspowym (poprzez przełęcz Przysłop). Znajduje się na obszarze Gorczańskiego Parku Narodowego. Nazwa szczytu wywodzi się od nazwiska Kudeł bądź Kudła.

Gorce posiadają także ścieżki dydaktyczne Schroniska turystyczne

Bacówka PTTK na Maciejowej

Schronisko PTTK na Turbaczu

Schronisko PTTK na Starych Wierchach

Gorczańska Chata (dawniej Hawiarska Koliba)

Chata na Rzekach w Zasadnem

Grupy etnograficzne

Gorce zamieszkuje kilka grup etnograficznych posiadających wyróżniki etnograficzne i językowe. Od południowej strony gorczańskie wsie zamieszkują Podhalanie (od Obidowej po Dębno oraz w dolinie Ochotnicy), w Paśmie Lubania i południowo-wschodniej części Gorców Górale Pienińscy. Na północnych stokach Gorców Zagórzanie (od Lubomierza po Olszówkę i Rabę Niżną), a od doliny Kamienicy gorczańskiej rozciągają się Górale łąccy (zwani też niekiedy "Góralami Białymi" "Kamienicko-Łąckimi" bądź "Kamienickimi"). Niegdyś Gorce zamieszkiwali także Kliszczacy.

Bagno zwyczajne (Ledum palustre L.), zwane też bagnem pospolitym, bagniakiem, dzikim rozmarynem, rozmarynem leśnym – gatunek rośliny z rodziny wrzosowatych.

Władysław Orkan, właśc. Franciszek Ksawery Smaciarz (ur. 27 listopada 1875 w Porębie Wielkiej, zm. 14 maja 1930 w Krakowie) – pisarz tworzący w okresie Młodej Polski, chociaż do nurtu modernistycznego ani on sam, ani współcześni go nie zaliczali.

Przypisy

Józef Nyka: W Gorcach. Warszawa: 1968 wydawca=Wyd. Interpress.
http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_II/699, http://pasmo-gorcow.w.interia.pl/index1.htm
↑ Jerzy Kondracki: Geografia regionalna Polski. Warszawa: Wyd. Naukowe PWN, 1998. ISBN 83-01-12479-2.
↑ Gorce. Mapa turystyczna 1:50 000. Kraków: Compass, 2007. ISBN 978-83-89165-39-8.
↑ Marek Cieszkowski, Paweł Luboński: Gorce – przewodnik dla prawdziwego turysty. Pruszków: Oficyna Wydawnicza "Rewasz", 2004. ISBN 83-89188-19-8.
Zbigniew Mirek, Halina Piękoś-Mirkowa: Czerwona księga Karpat Polskich. Kraków: Instytut Botaniki PAN, 2008. ISBN 978-83-89648-71-6.
↑ Szlaki narciarskie – Koninki – firmowe imprezy integracyjne, trasy rowerowe na Turbacz
Gorczański Park Narodowy

Linki zewnętrzne

Mapa turystyczna Gorców wydawnictwa Compass w formie elektronicznej

Górce w Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Tom II (Derenek – Gżack) z 1881 r.