Gospodarka Polski Ludowej – system gospodarczy związany ściśle z ustrojem panującym w Polsce Ludowej w latach 1945–1989, wzorowanym na rozwiązaniach sowieckich. Główną jego cechą było podporządkowanie gospodarki celom politycznym.

Rozwój gospodarczy opierał się na dokonanych zasadniczych reformach społecznych. Zasadniczym narzędziem sprawowania kontroli nad gospodarką był system planów gospodarczych. Szczególne znaczenie miał przy tym plan 3-letni (1947–1949) – reforma rolna, nacjonalizacja przemysłu i zasiedlanie tzw. Ziem Odzyskanych.

Historia

1944–1956

W okresie II wojny światowej Polska poniosła wyjątkowo dotkliwe straty. Zniszczenia wojenne zmniejszyły majątek narodowy o 38% w porównaniu ze stanem w 1939 roku. Przyłączenie w 1945 roku ziem zachodnich i północnych do Polski zwiększyło potencjał przemysłowy, którego wykorzystanie wymagało nie tylko odbudowy, ale i przesiedlenia na te tereny ok. 5 mln ludzi.

W gospodarce wprowadzony został system nakazowo-rozdzielczy, wyeliminowano sektor prywatny (m.in. poprzez bitwę o handel), podejmowano próby kolektywizacji rolnictwa, forsowno rozbudowę przemysłu ciężkiego, wielkie nakłady przeznaczano na wojsko oraz przemysł zbrojeniowy.

Przynależność Polski do bloku państw demokracji ludowej zdominowanych przez ZSRR utrwalona została od 1949 r. poprzez członkostwo w strukturach Rady Wzajemnej Pomocy Gospodarczej.

1956–1970

Fabryka FSO, produkcja Warszawy M-20

W wyniku odwilży październikowej w 1956 r. podjęto próby reformy systemu gospodarczego, m.in. poprzez rezygnację z kolektywizacji rolnictwa, zmiany w zarządzaniu gospodarką – powołanie rad robotniczych.

Próby reformowania gospodarki w końcu lat 60. nie przyniosły oczekiwanych rezultatów, nastąpił spadek tempa wzrostu dochodu narodowego i stagnacja płac realnych.

1970–1980

Po kryzysie politycznym w grudniu 1970 (bunt robotników na Wybrzeżu) ze stanowiska ustąpił I sekretarz KC PZPR, Władysław Gomułka i funkcję tą objął Edward Gierek. Sformułowano wówczas nową politykę społeczno-ekonomiczną, tzw. strategię przyspieszonego rozwoju gospodarczego i społecznego Polski, zakładającą utrzymanie szybkiego wzrostu gospodarczego i jednoczesną poprawę materialnych i kulturowych warunków życia społeczeństwa. Rozwój kraju w latach 1971–1975, finansowany był w znacznym stopniu poprzez kredyty zagraniczne (w latach 1970-1980 regularnie spłacanymi) i przejawił się we wzroście dochodu narodowego o ok. 60%, a płac realnych o ok. 40%. Budowa nowych mieszkań sięgała niemal granicy 300 tys. rocznie. Produkowano też wiele produktów na licencjach zachodnich firm. Rekordowe było wydobycie węgla kamiennego oraz produkcja stali.

Przyczyną załamywania się tej polityki po 1975 było m.in. niepodjęcie reform politycznych, wysoka akumulacja dochodu narodowego, brak zakładanego wzrostu wydajności pracy oraz błędy planistyczne (np. nie zaplanowano wzrostu zapotrzebowania na sprzęt AGD wywołanego wzrostem liczby budowanych mieszkań). Podwyższono ceny żywności, a to spowodowało wystąpienia robotnicze w czerwcu 1976 (m.in. w Radomiu i Ursusie). W następnych latach nastąpiła stagnacja gospodarcza wraz z kryzysem politycznym. W 1979 roku w wyniku zimy stulecia (miesiąc przestoju produkcji) nastąpił spadek dochodu narodowego – pierwszy raz po wojnie. W 1980 odsunięto Edwarda Gierka ze stanowiska.

 Zapoznaj się również z: Manewr gospodarczy (1976-1980).

1980–1989

Kartka reglamentacyjna na mleko

Lata 80. XX wieku były dla Polski latami kryzysu gospodarczego. Wraz ze spadkiem dynamiki wzrostu gospodarczego od drugiej połowy lat 70. i rosnącym zadłużeniem zagranicznym (ok. 24 mld dolarów) pogarszała się sytuacja gospodarcza w kraju. 1 lipca 1980 władze ogłosiły podwyżki cen żywności. Było to bezpośrednim impulsem do wybuchu masowych strajków w lipcu i sierpniu 1980 – najpierw w Lublinie, a potem na Wybrzeżu i Śląsku. Zakończyły się one podpisaniem porozumień społecznych, w których zaakceptowano postulaty protestujących robotników, m.in. zgoda na tworzenie związków zawodowych.

W 1981 roku rząd gen. Jaruzelskiego poinformował Klub Paryski o wstrzymaniu spłat zadłużenia zagranicznego w wysokości 25,5 miliardów USD oraz 3,1 miliardów rubli transferowych (ok. 2,5 miliard USD) z powodu niewypłacalności PRL, co w konsekwencji powodowało jego dalszy wzrost.

Braki w zaopatrzeniu sprawiły, że najpierw żywność, a następnie inne artykuły, jak buty czy papierosy, zostały objęte reglamentacją. Nabyć je można było jedynie na kartki i w ograniczonych ilościach. Półki sklepowe przez wiele lat świeciły pustkami, zazwyczaj można było znaleźć jedynie kaszę i ocet. Po pozostałe produkty ustawiały się kolejki ludzi, niekiedy dzień i noc czekających na dostawę towaru.

W 1981 wprowadzono stan wojenny, co jeszcze bardziej zaszkodziło gospodarce. Po zniesieniu stanu wojennego wprowadzano od 1982 nieskutecznie reformę gospodarczą. Stan gospodarki poprawił się jednak dopiero po zmianach ustrojowych w Polsce po 1989 roku.

 Zapoznaj się również z: I etap reformy gospodarczej i II etap reformy gospodarczej.