Gospodarka nakazowo-rozdzielcza - Polski Serwis Naukowy

Gospodarka planowa – gospodarka, opierająca się na założeniach planów kilkuletnich, określających najważniejsze cele rozwoju państwa.

Ten typ organizacji gospodarki jest stosowany w okresie wojny; stosowany był też w większości państw o ustrojach socjalistycznych, a ich tworzenie i realizowanie jest jednym z najważniejszych zadań kierownictwa partii. Uchwalane są często na określony czas podczas zjazdów partyjnych lub plenum. W historii PRL powszechnie znany był plan trzyletni i plan sześcioletni.

W gospodarce centralnie planowanej to władze ustalają, co, jak i dla kogo ma być produkowane. Ustalane są także ceny poszczególnych produktów. Celem tego typu gospodarki w państwach socjalistycznych miał być sprawiedliwy, równy podział dóbr, a nie zysk właścicieli kapitału jak w państwach kapitalistycznych.

Polska Rzeczpospolita Ludowa (PRL) - oficjalna nazwa państwa polskiego w latach 1952-1989. Uprzednio w latach 1945-1952 ten sam organizm państwowy funkcjonował jako podmiot prawa międzynarodowego pod nazwą Rzeczpospolita Polska. Zwana propagandowo Polską Ludową - był to kolokwialny eufemizm na okres monopartyjnych rządów PPR, a od 1948 PZPR w Polsce.

Plan Trzyletni (a właściwie Trzyletni Plan Odbudowy Gospodarki) to realizowany w latach 1947 – 1949 plan gospodarczy przygotowany po II wojnie światowej przez związany z PPS i kierowany przez Czesława Bobrowskiego Centralny Urząd Planowania. Plan trzyletni jest uznawany za jedyny skuteczny plan gospodarczy w historii PRL: dzięki niemu w dużej mierze odbudowano gospodarkę ze zniszczeń wojennych.

System centralnego planowania gospodarczego jest w praktyce nieefektywny i prowadzi do gospodarki niedoboru. Np. w ZSRR niezdolność centralnych planistów (Gosplan) do przewidywania trendów popytowych w gospodarce narodowej i globalnej doprowadziła do niedorozwoju sektora usług oraz przemysłu lekkiego, a w rezultacie - do pogłębiania niewydolności socjalistycznej gospodarki.

Władza - możliwość wywierania przez jednostkę bądź grupę rzeczywistego wpływu na istotne okoliczności życia przez ukierunkowywanie własnego postępowania (władza nad sobą - indywidualna) lub postępowania innych osób (władza nad innymi - społeczna). Władza społeczna jest zdolnością ukierunkowywania zachowań innych ludzi niezależnie od tego, czy jest to zgodne z ich interesem i wolą. Tam, gdzie przeważa zgodność interesów i woli współzależnych osobników, zbędne są stosunki władcze.

Plan Sześcioletni (1950–1955) to drugi, po Planie Trzyletnim, z planów gospodarczych wprowadzonych w PRL. Plan przyjęto w formie ustawy uchwalonej przez Sejm Ustawodawczy 21 lipca 1950 r.; podobnie jak późniejsze plany pięcioletnie był jednak wielokrotnie modyfikowany (rozwój przemysłu ciężkiego w związku z wojną koreańską) i tylko w części zrealizowany.

Zalety i wady gospodarki planowej

W założeniach gospodarka planowa:

umożliwia zaprojektowanie przejścia do pełnego zatrudnienia,

pozwala na osiąganie zamierzonych celów w skali państwa,

pozwala na większą stabilność sytuacji gospodarczej poprzez eliminację wielu spontanicznych efektów rynkowych,

pozwala na realizację celów dalekosiężnych, a nie tylko bieżących,

pozwala na wyznaczenie w miarę stałej i stabilnej inflacji, kontrolowanej przez państwo i uniezależnienie się od skoków cenowych.

W żadnym kraju gospodarka planowa nie funkcjonowała zgodnie z założeniami. W praktyce ujawniały się następujące jej wady:

Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich, Związek Radziecki, skrót ZSRR (ros. Советский Союз, Союз Советских Социалистических Республик, СССР, trb. Sowietskij Sojuz, Sojuz Sowietskich Socyalisticzeskich Riespublik, SSSR trl. Sovetskij Soûz, Soûz Sovetskih Socialističeskih Respublik, SSSR) – historyczne państwo socjalistyczne w Europie północnej i wschodniej oraz Azji północnej i środkowej.

Socjalizm (łac.societas - wspólnota) - wieloznaczne pojęcie, odnoszące się do prób zmniejszenia nierówności społecznych i upowszechnienia świadczeń socjalnych, lub poddania gospodarki kontroli społecznej (poprzez instytucje państwowe, samorządowe, korporacyjne lub spółdzielcze). Częścią wspólną wszystkich odmian socjalizmu jest (częściowe lub całkowite) odrzucenie idei kapitalistycznego wolnego rynku, ograniczenie własności prywatnej oraz promowanie idei sprawiedliwości społecznej. W państwach rządzonych przez partie komunistyczne socjalizm był systemem, w którym środki produkcji były uspołecznione, a gospodarka według ideologii marksistowskiej miała być nastawiona na sprawiedliwy podział dóbr, a nie na zysk właścicieli kapitału. Socjalizm w tym systemie miał być drogą do komunizmu, który w praktyce nigdy nie został zrealizowany jako społeczeństwo bezklasowe.

niezdolność do precyzyjnego zmierzenia wszystkich czynników popytowych prowadzi do uśredniania, przybliżeń lub błędnych założeń w prognozach

błędne prognozy prowadzą do złego planowania produkcji i marnowania zasobów

planowanie jest narażone na naciski polityczne lub ideologiczne

z powodów ideologicznych raporty o wykonaniu planów są naciągane na wszystkich szczeblach, co prowadzi do coraz głębszego odrealniania planów na kolejne okresy produkcyjne,

prowadzi często do usztywnienia polityki gospodarczej

jest trudna do realizacji w państwie demokratycznym

często powoduje niedobór towarów na rynku i w rezultacie ich reglamentację

środki prowadzące do celów często „po drodze” powodują znaczne straty finansowe

Robert Vincent Daniels w następujący sposób scharakteryzował funkcjonowanie systemu komunistycznej gospodarki w schyłkowym okresie ZSRR:

Gospodarka rynkowa to taka, w której decyzje dotyczące zakresu i sposobu produkcji, podejmowane są przez suwerenne podmioty gospodarcze, kierujące się własnym interesem i postępujące zgodnie z zasadami racjonalności gospodarowania.

Sołżenicyn podawał wiele przypadków skrajnego marnotrawstwa w systemie produkcji ZSRR, podporządkowanym w całości ustalanym centralnie planom produkcji, których niewykonwanie było traktowane jak przestępstwo. Dla kierowników poszczególnych szczebli liczyło się tylko i wyłącznie wykonanie przydzielonego im planu, nawet jeśli wiązało się to z kradzieżą surowca zapisanego w cudzym planie lub zmarnowanie produkcji z powodu dysfunkcyjnego łańcucha dostaw:

Przypisy

Filip Musiał: Sześcioletni plan pracy dla Sowietów. Dziennik Polski, 2010.
Plan rozwoju iluzji. Rzeczpospolita, 2008.
Robert Vincent Daniels: The end of the Communist revolution. 1993. ISBN 9780415061506.
Piotr Lipiński: Królowa PRL. Duży Format, 2009.
Robert Vincent Daniels: The End of the Communist Revolution. 1993. ISBN 978-0415061506.
A. Soł>enicyn, Archipelag GUŁag, cz. III, s. 505-507}}

Zobacz też

gospodarka rynkowa