Gough Whitlam - Polski Serwis Naukowy

Edward Gough Whitlam (ur. 11 lipca 1916 w Melbourne) - australijski prawnik, polityk, dwudziesty pierwszy premier Australii.

Urodzony w Melbourne uczęszczał do szkół w Sydney (Knox Grammar School) i Canberra (Canberra Grammar School). Ojciec Whitlama był wysokim urzędnikiem państwowym (Australian Government Solicitor) specjalizującym się w kwestiach praw człowieka i miał bardzo duży wpływ na poglądy swojego syna. Przed wybuchem II wojny światowej Whitlam rozpoczął studia prawnicze, w czasie wojny służył jako nawigator w 13 Dywizjonie Royal Australia Air Force, po wojnie ukończył studia i w 1947 został przyjęty do Rady Adwokackiej Nowej Południowej Walii.

Premier Australii - de facto najważniejsze stanowisko we władzy wykonawczej na szczeblu federalnym w Australii, a także w całym systemie politycznym tego państwa. Formalnie premiera powołuje gubernator generalny Australii w imieniu królowej Australii. W praktyce funkcję tę niemal automatycznie obejmuje lider partii lub koalicji mającej najwięcej miejsc w Izbie Reprezentantów. Niemal równocześnie gubernator generalny powołuje na wniosek premiera gabinet. W skład rządu wchodzą również ministrowie niższej rangi (struktura władzy wykonawczej jest w Australii w znacznej mierze wzorowana na rozwiązaniach brytyjskich).

Robert Gordon Menzies KT (ur. 20 grudnia 1894 w Jeparit w stanie Wiktoria, zm. 15 maja 1978 w Melbourne), australijski polityk, 12. premier Australii. Założyciel Liberalnej Partii Australii. W latach 1939-1941 i 1949-1966 premier Australii.

22 kwietnia 1942 ożenił się z Margaret Dovey, z którą miał czworo dzieci.

W 1945 wstąpił do Australijskiej Partii Pracy (ALP). W 1950 nieskutecznie kandydował w wyborach do parlamentu stanowego Nowej Południowej Walii, ale dwa lata później został wybrany do Sejmu Australii w wyborach uzupełniających. Whitlam był znakomitym mówcą, znanym z elokwencji i poczucia humoru, był jednym z niewielu ówczesnych posłów ALP, którzy mogli się zmierzyć z liberalnym premierem Australii Robertem Menziesem.

Liberalna Partia Australii (Liberal Party of Australia) to australijska partia polityczna założona w 1945, która od momentu swojego powstania zdominowała centro-prawicową scenę polityczną w Australii, konkurując z centro-lewicową Partią Pracy. Praktycznie od momentu założenia pozostaje w stałej koalicji z Australijską Partią Narodową.

Order Wschodzącego Słońca (?) – odznaczenie przyznawane w Japonii. Jest drugim najważniejszym orderem po Orderze Chryzantemy. Został ustanowiony 10 kwietnia 1875 przez cesarza Meiji.

W latach 50. i 60. polityka australijska zdominowana była przez partię Liberalną, Menzies sprawował funkcję premiera nieprzerwanie w latach 1949-1966, a po jego zejściu ze sceny politycznej w 1966 następny lider liberałów Harold Holt wygrał kolejne wybory parlamentarne. W tym czasie ALP była targana przez wewnętrzne spory i dopiero kiedy Whitlam został szefem partii w 1967 roku, partii udało się powrócić na scenę polityczną.

Australijska Partia Pracy (Australian Labor Party, ALP) – australijska partia polityczna o profilu socjaldemokratycznym, założona w 1891 i tradycyjnie blisko związana ze środowiskami związkowymi. ALP jest najstarszą istniejącą do dzisiaj partią polityczną w Australii i zarazem głównym ugrupowaniem lewicowym w tym kraju. Od drugiej dekady XX wieku jest jedną z dwóch głównych sił politycznych, które wymieniają się u steru władzy na szczeblu federalnym (drugą stanowi prawica, od połowy lat 40. XX wieku zorganizowana w dwóch pozostających w trwałej koalicji ugrupowaniach - Liberalnej Partii Australii i Narodowej Partii Australii).

Old Parliament House, znany wcześniej jako Provisional Parliament House siedziba parlamentu Australii w latach 1927-1988. Budynek został oficjalnie otwarty 9 maja 1927 po przeniesieniu siedziby rządu z Melbourne do Canberry. Obecnie odbywają się w nim wystawy malarstwa, wykłady i koncerty, a część pomieszczeń zajmowana jest przez Australijskie Archiwum Państwowe.

Whitlam przeprowadził szereg wewnętrznych reform partyjnych i w zdecydowany sposób zmienił image i politykę partii, pod jego kierownictwem ALP stała się bardzo progresywną, liberalną "partią środka" (wbrew swojej nazwie Australijska Partia Liberalna jest partią prawicową i konserwatywną), która po raz pierwszy zaczęła się cieszyć poparciem australijskiej klasy średniej. Whitlam był jednym z pierwszych australijskich polityków, którzy potrafili używać telewizji jako narzędzia do prowadzenia walki politycznej szczególnie po tajemniczej śmierci Holta w 1967 roku, kiedy na szefami partii Liberalnej zostali na krótko John Gorton i William McMahon, a charyzma i styl Whitlama pozwalała górować mu nad jego przeciwnikami w debatach telewizyjnych.

Harold Holt (ur. 4 sierpnia 1908 w Sydney - zm. prawdopodobnie 17 grudnia 1967 w okolicach Portsea, Wiktoria) - australijski polityk, w latach 1966-1967 premier tego kraju. Okoliczności jego śmierci przez wiele lat pozostawały jedną z najbardziej kontrowersyjnych, nierozwiązanych zagadek australijskiej polityki.

Nowa Południowa Walia (ang. New South Wales, NSW) – najstarszy i najbardziej zaludniony stan Australii. Leży w południowo-wschodniej części kraju. Na północy graniczy ze stanem Queensland, od zachodu z Australią Południową, a od południa ze stanem Wiktoria. Ponadto sąsiaduje z Australijskim Terytorium Stołecznym, który jest enklawą wewnątrz Nowej Południowej Walii, oraz z Terytorium Jervis Bay, będącym półenklawą. Stolicą stanu i jego zdecydowanie największym miastem jest Sydney.

W 1972 pod kierownictwem Whitlama Partia Pracy wygrała pierwsze wybory parlamentarne od ponad 23 lat. Tradycyjnie w wyborach australijskich nowy rząd zostaje zaprzysiężony przez Gubernatora Generalnego dopiero po ogłoszeniu oficjalnych wyników, ale zanim ogłoszono oficjalne wyniki wyborów Whitlam i jego zastępca Lance Barnard zostali zaprzysiężeni jako dwuosobowy rząd.

Mimo że ALP miała całkowitą większość w Sejmie, Senat był podzielony pomiędzy 3 inne partie, przez co rząd Whitlama nie był w stanie przeprowadzić części planowanych reform (m.in. wprowadzenie powszechnego ubezpieczenia zdrowotnego, wprowadzenie bezpłatnego szkolnictwa wyższego i innych), które były blokowane w Senacie. Powtórne odrzucenie przez Senat sześciu ustaw stworzyło sytuację tzw. "double dissolution", pozwalającą na natychmiastowe rozwiązania całego parlamentu i nowe wybory do jego obu izb, Whitlam nie zdecydował się jednak na takie rozwiązanie. Zamiast tego zaproponował jednemu z opozycyjnych senatorów Vince'owi Gairowi funkcję ambasadora w Irlandii, licząc na to, że w wyborach uzupełniających zwycięży kandydat laburzystowski, zapewniając tej partii potrzebną przewagę w Senacie. Manewr Whitlama nie powiódł się, a "Gair affair" została przyjęta w Australii bardzo negatywnie.

W 1975 w wyniku kryzysu konstytucyjnego Whitlam został zdymisjonowany z funkcji premiera przez Gubernatora Generalnego Johna Kerra. Z tego okresu pochodzi najbardziej znany bon mot australijskiej polityki, po otrzymaniu wiadomości o tym, że jego rząd został zdymisjonowany, Whitlam, stojąc na schodach Old Parliament House w Canberze, powiedział: "Ladies and gentlemen, well may we say 'God Save the Queen', because nothing will save the Governor-General." (Panie i panowie, powiedzmy "Boże chroń królową", bo nic nie jest już w stanie uchronić Gubernatora Generalnego).

Po przegranych wyborach z 1975 i 1977 roku Whitlam wycofał się z polityki. W 2006 został odznaczony japońskim Orderem Wschodzącego Słońca.

Linki zewnętrzne

Biografia na stronie Archiwum Narodowego Australii (en) [dostęp 16.08.2008]