Gródek - Śląsk Cieszyński - Polski Serwis Naukowy

Ten artykuł dotyczy czeskiej miejscowości. Zapoznaj się również z: inne miejscowości o tej nazwie.

Gródek (cz. Hrádek, niem. Grudek) - gmina wiejska w powiecie Frýdek-Místek w Czechach, na terenie czeskiej części Śląska Cieszyńskiego (Zaolzie). Leży w dolinie Olzy, ok. 4 km. na północ od Jabłonkowa i 8 km na południe od Trzyńca.

Zaolzie (czes. Zaolší – rzadziej używana nazwa, Těšínsko – nazwa częściej używana, choć dwuznaczna, niem. Olsa-Gebiet) — używana głównie w Polsce potoczna nazwa zachodniej części górnośląskiego Księstwa Cieszyńskiego, położonego na Śląsku Cieszyńskim, który w latach 1918–1920 należał do Polski, a na Konferencji w Spa w 1920 roku, po podziale Śląska Cieszyńskiego między Polskę i Czechosłowację, został przez mocarstwa przyznany Czechosłowacji (dziś Czechy). Zaolzie było zamieszkane głównie przez Polaków (123 tysięcy na Zaolziu; 139 tys. w całej czeskiej części Śląska Cieszyńskiego) z mniejszościami czeską (32 tys.) i niemiecką (22 tys.). Nazwa pochodzi od rzeki Olzy (po czesku do 1920 Olza, od 1920 Olše), stanowiącej w okolicach Cieszyna granicę pomiędzy Polską i Czechami.

Cieszyn (czes. Těšín, łac. Tessin, niem. Teschen) – miasto powiatowe w województwie śląskim, nad rzeką Olzą, na Pogórzu Śląskim. Historyczna stolica Śląska Cieszyńskiego. Miasto leży na granicy z Republiką Czeską i do czasu wprowadzenia postanowień układu z Schengen (21 grudnia 2007) było tam zlokalizowane największe drogowe przejście graniczne południowej Polski.

Ludność

Gródek liczy 1775 mieszkańców (2.10.2006), powierzchnia gminy wynosi 979 ha. Polska mniejszość narodowa jest tu największa procentowo ze wszystkich gmin RC - w roku 2001 narodowość polską podało 43% obywateli. Miejscowa ludność jest wielowyznaniowa (katolicy, ewangelicy, adwentyści, wyznawcy kościoła czeskobraterskiego, świadkowie Jehowy).

Polskie Stronnictwo Ludowe (PSL) – centrowa partia agrarystyczna, powstała 5 maja 1990 z połączenia PSL – Odrodzenie (będącego kontynuacją ZSL) oraz wilanowskiego PSL.

Czechy (. Na powierzchni 78 866 km² żyje ponad 10,5 mln osób, z czego 94% to Czesi. Obowiązuje czterostopniowy podział administracyjny – na 14 krajów, 204 gminy III stopnia, 384 gminy II stopnia oraz 5661 gmin I stopnia.

Nazwa

Nazwa miejscowości związana jest z powstałym tu zapewne w XII w. niewielkim gródkiem obronnym, pełniącym funkcję strażnicy granicznej ówczesnej kasztelanii cieszyńskiej. Jego ślady w postaci wału otoczonego rowem zachowały się do naszych czasów na wzniesieniu na prawym brzegu Olzy (częściowo rozmyte przez rzekę).

Powiat Frýdek-Místek (czes. Okres Frýdek-Místek) to powiat w kraju morawsko-śląskiego (okręg terytorialny: kraj północnomorawski) w Republice Czeskiej. Jego siedziba znajduje się w mieście Frýdek-Místek. Powierzchnia powiatu wynosi 1 272,75 km², zamieszkuje go 226 863 osób (gęstość zaludnienia wynosi 178,35 mieszkańców na 1 km²). Powiat ten liczy 77 miejscowości, w tym 7 miast. Na terenie powiatu zamieszkuje ok. 18 tysięczna mniejszość polska.

Na mapach: 49°38′53″N 18°46′20″E / 49.64806, 18.77222 Głuchowa (czes. Hluchová) – największy terytorialnie obręb ewidencyjny (czes. základní sídelní jednotka) wsi Nydek w Czechach, na Zaolziu. Leży w dolinie Głuchówki oraz na otaczających ją stokach granicznego Pasma Czantorii i Stożka z jednej strony i ramienia Łączki i Filipki – z drugiej.

Historia

W sąsiedztwie tego gródka powstało na przełomie XIV i XV w. częściowo murowane osiedle obronne, przez które biegła stara droga z Cieszyna na Przełęcz Jabłonkowską, używana do czasu wybudowania w końcu XVIII w. nowego, bitego gościńca. Osiedle to, uznawane za protoplastę Jabłonkowa, zostało najprawdopodobniej wraz z gródkiem zniszczone i spalone w czasie najazdu węgierskiego w 1447 r. Nowy - obecny Jabłonków założono później dalej na południe, zaś osadę, która powstała na ich gruzach, nazwano Starym Jabłonkowem i pod tą nazwą jest wymieniana w aktach z r. 1523 i 1533. Pamięć tych faktów zachowała się do dziś wśród tutejszej ludności w nazewnictwie miejscowym (m. in. Zómczysko, Stodolisko, Obora, Palenisko).

Śląsk Cieszyński (cz. Těšínské Slezsko, niem. Teschner Schlesien) - kraina historyczna w Polsce i Republice Czeskiej stanowiąca południowo-wschodnią część Śląska, skupiona wokół miasta Cieszyn i rzeki Olzy. Obejmuje ziemie dawnego Księstwa Cieszyńskiego (przed 1572 r.) i zajmuje obszar ok. 2280 km². Obecnie teren ten zamieszkuje ok. 800 tys. ludzi.

Przełęcz Jabłonkowska (553 m n.p.m.; czes. Jablunkovský průsmyk) – przełęcz w głównym grzbiecie wododziałowym Karpat, w Beskidach Zachodnich (Czechy), w pobliżu granicy z Polską i Słowacją. Jedna z najniższych przełęczy w całym głównym grzbiecie karpackim, a po Przełęczy Dukielskiej drugi najniższy punkt w głównym wododziale europejskim na obszarze Beskidów.

Nazwa "Gródek" pojawiła się dopiero w pierwszym urbarzu cieszyńskim z 1577 r. Wieś liczyła wówczas 13 osadników posiadających grunty, którzy zajmowali się zarówno uprawą roli jak i hodowlą bydła. Z czasem część gruntów gródeckich włączono do Bystrzycy i Głuchowej, a sam Gródek znalazł się w rzędzie mniejszych wsi Śląska Cieszyńskiego. Włączony w 1960 r. do Jabłonkowa, dopiero w 1990 r. stał się znów samodzielną gminą.

Bystrzyca (cz. Bystřice, niem. Bistritz) - wieś gminna na Śląsku Cieszyńskim w Republice Czeskiej, w kraju morawsko-śląskim (powiat Frýdek-Místek).

Urbarz (łac. urbarium) - księga zawierająca spis majątku danego właściciela ziemskiego oraz powinności, głównie pańszczyźnianych, jego poddanych. Urbarze prowadziły księstwa, ziemie, ordynacje czy miasta. W Polsce występowały od XV wieku (Urbarz Trzebnicki z 1410) do końca XVIII. Obecnie urbarze są cennym źródłem dla historyków.

W 1937 r. przyjechał do Gródka Wincenty Witos – przywódca Stronnictwa Ludowego i trzykrotny premier rządu Rzeczypospolitej, przebywający wówczas na emigracji w Czechach (w niedalekim Rożnowie pod Radgoszczem). Cierpiący na dolegliwości gastryczne Witos zamieszkał w drewnianym domu "pod Dziołem" (niedaleko obecnego szlaku turystycznego na Filipkę), gdzie odpoczywał i poddał się kuracji ziołowej, zaordynowanej przez znanego miejscowego zielarza, Karola Kaletę. 4 października 2003 r. w pobliżu miejsca, w którym stał wspomniany dom, w obecności delegacji polskiej której przewodniczyli prezes PSL Jarosław Kalinowski i wicemarszałek Sejmu Janusz Wojciechowski, odsłonięto obelisk z odnośną tablicą pamiątkową.

Stronnictwo Ludowe (SL) – polska chłopska partia polityczna, utworzona w marcu 1931 z połączenia PSL "Piast", PSL "Wyzwolenie" i Stronnictwa Chłopskiego. W 1939 liczyło około 130 tysięcy członków.

Język czeski (cs. čeština lub český jazyk) – język z grupy języków zachodniosłowiańskich, stanowiących część rodziny języków indoeuropejskich. Najbliżej spokrewniony jest ze słowackim, śląskim, polskim, kaszubskim oraz dwoma językami łużyckimi.

Osoby związane z Gródkiem

Paweł Nikodem (1878-1954) - duchowny ewangelicki, publicysta, działacz społeczny;

Galeria

Rzeka Olza w Gródku

Skała Bełki

Domek z drewna (drzewiónka)

Kościół ewangelicki w Gródku

Zobacz też

Hrádek (Gródek)

Przypisy

Sčítaní lidu, domů a bytů 2001 (cz.). [dostęp 2010-09-16].