Grażdanka - Polski Serwis Naukowy

Okładka pierwszej książki opublikowanej w grażdance (1708)

Grażdanka (ros. skrót odprzymiotnikowy od grażdanskij szrift, tj. pismo świeckie) – zbliżona do form antykwy łacińskiej graficzna odmiana cyrylicy, opracowana i wprowadzona za czasów Piotra I Wielkiego w latach 1708-1711. Pierwotnie dokonano tylko modyfikacji kształtu liter.

Cyrylica – pismo alfabetyczne służące do zapisu języków wschodniosłowiańskich, większości południowosłowiańskich i innych. Nazwa nawiązuje do apostoła Słowian – św. Cyryla, który wspólnie ze św. Metodym, prowadząc misję wielkomorawską wśród Słowian zapisał i wprowadził do liturgii język słowiański. Do zapisu tego języka zostały stworzone dwa alfabety – głagolica i później cyrylica (pismo uproszczone na bazie dużego alfabetu greckiego – majuskuły oraz głagolicy, z której zostały przeniesione niektóre litery).

Serbia, Republika Serbii (serb. Република Србија) – państwo w południowej Europie, powstałe 5 czerwca 2006 roku po rozpadzie państwa Serbii i Czarnogóry. Stolicą jest Belgrad. Serbia graniczy z Węgrami na północy, Rumunią i Bułgarią na wschodzie, Macedonią i Albanią na południu oraz z Czarnogórą, Chorwacją i Bośnią i Hercegowiną na zachodzie.

W czasach Katarzyny II przeprowadzono pierwszą reformę grażdanki, aby dostosować ją w pełni do zapisu tekstów rosyjskich (cyrylica pierwotnie służyła do zapisu tekstów w języku cerkiewnosłowiańskim). Zmiany te polegały na:

usunięciu liter oznaczających głoski występujące pierwotnie w języku cerkiewnosłowiańskim, a niewystępujących w języku rosyjskim — np. dawne samogłoski nosowe (wymawiane wtedy już jako głoska 'u') zapisywane były w tekstach cerkiewnosłowiańskich jusami, których nie stosowano do zapisu słów rosyjskich (z powodu braku w języku rosyjskim samogłosek nosowych);

usunięciu liter (jak np. omega i dzelo) niestosowanych do zapisu słów a tylko do tradycyjnego zapisu liczb (w języku staro-cerkiewno-słowiańskim liczby zapisywano pisząc obok siebie litery, z których każdej przypisywano określoną wartość liczbową — suma tych wartości oznaczała zapisaną liczbę; nad pierwszą i ostatnią literą tak przedstawionej liczby pisano znak tytło podobny graficznie do tyldy);

dodaniu litery Э, aby lepiej zapisywać wyrazy zapożyczone z innych języków (litera E w zależności od sąsiednich liter mogła być czytana jako 'je' lub 'e', ale reguły te dotyczyły wyłącznie słów rosyjskich, podczas gdy w wyrazach zapożyczonych wymowa mogła być inna — literę Э stosowano wtedy, kiedy w takim wyrazie w języku pochodzenia wymawiano 'e', a gdyby stosować tradycyjne sposoby odczytu, literę E czytano by jako 'je'). Jednakże w tej reformie nie zmieniono utrwalonej pisowni wyrazów rosyjskich opartej często na naśladownictwie pisowni wyrazów staro-cerkiewno-słowiańskich (dlatego np. 'je' w zależności od wyrazu zapisywano literą E lub Ѣ).

Po 1917 r. dokonano ostatecznej reformy pisowni usuwając kolejne zbędne litery, aby uprościć i ujednolicić pisownię (np. odtąd 'je' jest zapisywane wyłącznie jako E).

Alfabet łaciński (łacinka), tzw. alfabet rzymski – alfabet, system znaków służących do zapisu większości języków europejskich oraz wielu innych. Jest najbardziej rozpowszechnionym alfabetem na świecie – posługuje się nim ok. 35% ludzkości. Wywodzi się z systemu służącego do zapisu łaciny.

Omega (st.gr. ὦ μέγα, nw.gr. ωμέγα, pisana Ωω) jest dwudziestą czwartą, ostatnią literą współczesnego alfabetu greckiego. W dawnym greckim systemie liczbowym oznaczała liczbę 800. Stosowano ją również w antycznej greckiej notacji muzycznej.

Na podstawie w ten sposób zmodyfikowanego alfabetu rosyjskiego zmodyfikowano w XVIII-XIX w. inne alfabety cyryliczne, zarówno stare (w Bułgarii i Serbii) jak i nowe (na Ukrainie, Białorusi, Mołdawii, Macedonii oraz Laponii). W XX w. alfabet ten zaadaptowany został do zapisu licznych języków na terenie ZSRR oraz w Mongolii. Sytuacja taka utrzymuje się w zasadzie do dziś, aczkolwiek niektóre z tych języków porzuciły grażdankę na rzecz alfabetu łacińskiego. W większości tych lokalnych odmian grażdanki dodane zostały dodatkowe litery dla oddania dźwięków nie występujących w języku rosyjskim.

Białoruś, Republika Białorusi (również często niepoprawnie Republika Białoruś) (biał. Беларусь ?/i, Рэспубліка Беларусь ?/i, Biełaruś, Respublika Biełaruś ros. Беларусь, Республика Беларусь) – państwo w Europie Wschodniej. Graniczy z Polską (na zachodzie), Litwą, Łotwą (na północy), Rosją (na wschodzie) i Ukrainą (na południu). Nie posiada dostępu do morza.

Laponia (fiń. Lappi, szw. i norw. Lappland, ros. Лапландия, lapońskie Sápmi) – region w północnej Europie, obejmujący swoim zasięgiem Półwysep Kolski w Rosji oraz północne tereny trzech państw nordyckich: Finlandii, Szwecji i Norwegii. Zajmuje obszar ok. 380 000 km².

Stary ("kościelny") kształt cyrylicy (tzw. połuustaw) jest dziś zachowywany jedynie w wydawnictwach cerkiewnych w języku cerkiewnosłowiańskim, aczkolwiek i te coraz częściej drukowane są grażdanką. Dotyczy to w szczególności wydawnictw przeznaczonych do użytku wiernych (modlitewniki, śpiewniki).

Republika Macedonii (maced. Република Македонија, alb. Republika e Maqedonisë), na forum międzynarodowym państwo określane jest tymczasową nazwą Była Jugosłowiańska Republika Macedonii – BJRM, (ang. Former Yugoslav Republic of Macedonia – FYROM, mac. Поранешна Југословенска Република Македонија – ПЈРМ, transliteracja Poranešna Jugoslovenska Republika Makedonija – PJRM, alb. Ish Republika Jugosllave e Maqedonisë – IRJM) lub Macedonia – państwo na Półwyspie Bałkańskim, powstałe po rozpadzie Socjalistycznej Federacyjnej Republiki Jugosławii.

Mołdawia () – państwo europejskie położone na terenach historycznej Besarabii jak i obszarów położonych na lewym brzegu Dniestru, tzw. "Naddniestrze". Graniczy z Ukrainą i Rumunią. W jej skład wchodzi także autonomiczna republika Gagauzja, gdzie językami urzędowymi są obok mołdawskiego gagauski i rosyjski, choć sami Rosjanie stanowią niewielką część ludności tego obszaru. Rdzenną ludność Gagauzji (Gagauz Yeri) (ponad 80%) stanowią Gagauzi – tureckojęzyczni prawosławni chrześcijanie.

Zobacz też

W Wikimedia Commons znajdują się multimedia związane z tematem:
Grażdanka

Zobacz hasło grażdanka w Wikisłowniku

Alfabet rosyjski

Alfabet ukraiński

Alfabet białoruski (cyrylicki)

Alfabet bułgarski