Gramatyka duńska - Polski Serwis Naukowy

Gramatyka języka duńskiego jest bardzo podobna do gramatyki pozostałych kontynentalnych języków skandynawskich, tj. norweskiego i szwedzkiego. W mniejszym stopniu przypomina ona gramatykę wyspiarskich języków skandynawskich (tj. islandzkiego i farerskiego), ze względu na to, że języki kontynentalne przeszły serię uproszczeń (takich jak redukcja rodzajów gramatycznych i odmiany czasowników).

Ortografia (z gr. ορθο- ortho- = "poprawny" i γραφος -grafos = "piszący") inaczej pisownia – zbiór zasad i norm regulujących sposób zapisu słów danego języka za pomocą liter alfabetu lub innych symboli. W skład zasad ortograficznych wchodzą również zasady dot. interpunkcji, natomiast typografia jest osobnym zagadnieniem.
Imiesłów przymiotnikowy przeszły bierny - część mowy tworzona poprzez dodanie przyrostka -ny, -ony (także -’ony ← -’eny), -ty do tematu czasu przeszłego danego czasownika (np. pisać → pisa-ć → pisa-ny, zrobić → zrobi-ć → zrobi-ony, nieść → niós-ł (← nies-ł) → nies-’ony → niesiony). Jest odmienny przez rodzaje.

Rzeczowniki

Rzeczowniki duńskie charakteryzują się następującymi cechami gramatycznymi: rodzajem (niezmienny dla danego rzeczownika), liczbą i określonością (duń. bestemthed). Rzeczowniki odmieniają się przez liczbę i określoność, wymuszając na towarzyszących przymiotnikach dopasowanie w tych kategoriach.

Określoność jest cechą niemającą odpowiednika w języku polskim, a charakterystyczną dla języków germańskich. Określoność wskazuje czy użyty rzeczownik opisuje ogólną kategorię pojęć (np. en dreng -- (jakiś) chłopiec) czy też pewien konkretny egzemplarz (drengen -- (ten) chłopiec). Określoność wyraża się poprzez tzw. rodzajniki w postaci przedimków (jak i w pozostałych językach germańskich) jak i końcówek wyrazów.

Wiktionary – projekt Fundacji Wikimedia, którego założeniem jest stworzenie wolnego słownika w każdym języku opartego na mechanizmie wiki (zawierającego m.in. synonimy czy tłumaczenia). Wiktionary jest jednym z siostrzanych projektów Wikipedii.
Język szwedzki (szw. svenska) – język północnogermański wschodni (wschodnioskandynawski), używany głównie w Szwecji i częściach Finlandii, przez ok. 9 mln ludzi. W Finlandii język szwedzki jest, obok fińskiego, językiem urzędowym, z uwagi na 5% szwedzkojęzycznych obywateli Finlandii zamieszkałych głównie na wybrzeżach tego kraju. Szwedzki jest dość dobrze zrozumiały dla Norwegów i w mniejszym stopniu także dla Duńczyków. Język standardowy w Szwecji, tzw. rikssvenska (szwedzki państwowy) oparty jest na dialektach regionu sztokholmskiego.

W języku duńskim są dwa rodzaje gramatyczne: wspólny (powstały po połączeniu dawnych rodzajów męskiego i żeńskiego) i nijaki. Jest to jedna z cech odróżniających języki skandynawskie kontynentalne od wyspiarskich, jako że w tych pierwszych zaszła redukcja która nie miała miejsca w językach wyspiarskich. W chwili obecnej wyłącznie pewne dialekty kontynentalne zachowały trzy rodzaje gramatyczne, np. duński bornholmsk i szwedzki jamska, oraz tradycyjne dialekty norweskiego. Rodzaj gramatyczny jest zupełnie nieprzewidywalny i może być opanowany wyłącznie przez zapamiętanie poszczególnych rzeczowników. Zdecydowana większość (około 90%) rzeczowników jest rodzaju wspólnego, pozostałe są nijakie, jednakże spora grupa bardzo często używanych słów jest nijaka.

Czasownik – odmienna oraz samodzielna część mowy przedstawiająca dziejące się czynności oraz niektóre stany. W zdaniu tworzy orzeczenie. Nie w każdym języku da się wyróżnić jasną klasę czasowników, np. w języku japońskim przymiotniki mają wiele właściwości charakterystycznych dla czasowników.
Język farerski – język z grupy skandynawskiej języków germańskich. Posługuje się nim około 48 tys. mieszkańców Wysp Owczych - Farerów, 25 tys. mieszkańców Danii; łącznie ok. 80 tys. osób. Język farerski najbliższy jest językom norweskim (odmianie norw. - nynorsk) i islandzkiemu.

Rodzajniki odpowiadające ww. to en/den, et/det oraz -/de dla liczby mnogiej, która również częściowo wyraża się przez rodzajnik. W formie określonej rodzajniki występują jako przyrostki (np. en pige — pigen, dla rzeczownika dziewczyna), chyba że rzeczownikowi towarzyszy przymiotnik, w którym to przypadku rodzajnik pozostaje w postaci przedimka, przyjmując formę den/det (np. en smuk pige — den smukke pige, ładna dziewczyna). Tabelka w sekcji odmiana rzeczowników podsumowuje możliwe przypadki.

Język duński (dansk, det danske sprog) - język z grupy skandynawskiej języków germańskich. Posługuje się nim około 5,2 mln mówiących, głównie w Danii i Szlezwiku-Holsztynie w północnych Niemczech (ok. 50 tys. osób). Duński w charakterze języka urzędowego używany jest w Danii a także na Wyspach Owczych. W Islandii, która aż do 1944 r. była posiadłością Danii, duński jest nauczany jako jeden z głównych języków obcych, obok angielskiego, norweskiego i szwedzkiego.
Imiesłów przymiotnikowy teraźniejszy czynny to przymiotnik pochodzący od czasownika mówiący o sprawcy czynności teraźniejszej. Jest on tworzony za pomocą cząstki -ący (np. biorący, tworzący, rozumiejący, piszący itp.). Cząstkę tę dodaje się do tematu 3. os. l. mn. czasu teraźniejszego czasownika (np. pisać→pisz-ą→pisz-ący→piszący; rozumieć→rozumiej-ą→rozumiej-ący→rozumiejący...). Jest odmienny przez rodzaje.

Formę dopełniaczową (wyrażającą posiadanie) rzeczownika tworzy się poprzez dodanie końcówki -s (np. fars, ojca), chyba, że forma podstawowa kończy się na -s, wtedy dodaje się pojedynczy apostrof (np. Lukas', Lukasa).

Liczbę mnogą konstruuje się za pomocą końcówki właściwej dla danego rzeczownika (podobnie jak np. w języku niemieckim). Najpopularniejsza końcówka to -(e)r (np. mennesker, ludzie), lub -e (np. dele, części). Część rzeczowników ma pustą liczbę mnogą (tj. identyczną jak liczba pojedyncza), (np. et år — år, lata), istnieje również grupa nieregularna (np. et barn — børn, dzieci).

Rzeczownik – samodzielna składniowo i semantycznie odmienna część mowy nazywająca rzeczy, obiekty, miejsca, osoby, rośliny, zwierzęta, zjawiska, pojęcia abstrakcyjne. Rzeczownik w języku polskim prymarnie pełni funkcję podmiotu w zdaniu, sekundarnie dopełnienia, okolicznika, przydawki lub orzecznika. Może odmieniać się przez liczby i przypadki, występuje w rodzajach. Odmianę rzeczowników przez przypadki określa się mianem deklinacji. Istnieje także grupa rzeczownikow całkowicie nieodmiennych (np. atelier, kiwi, bikini, taxi, kakadu, kamikadze itp.). Rzeczownik tworzy związki składniowe i semantyczne z rzeczownikami (zaimkami rzeczownymi), przymiotnikami (zaimkami przymiotnymi), liczebnikami (zaimkami liczebnymi) i czasownikami lub (rzadko) przysłówkami (zaimkami przysłówkowymi).
Przedimek (łac. articulus) – część mowy występująca przed rzeczownikiem (także przed konstrukcją rzeczownikową, a niekiedy również przed przymiotnikiem lub liczebnikiem użytym rzeczownikowo), wskazująca na jego kategorię określoności lub nieokreśloności.

Łączenie

Podobnie jak niemiecki, duński stosuje łączenie rzeczowników tworzących pojedyncze określenie w jeden wyraz. Jest to obowiązkowa reguła ortograficzna, zatem np. zapisanie słowa fodboldslandshold (reprezentacja narodowa w piłce nożnej) jako fod bold lands hold jest błędem. Łączenie wyrazów jest również podstawowym mechanizmem słowotwórczym, wiele wyrazów utworzonych przez połączenie przyjmuje znaczenie inne niż suma składowych, np. landbrug (ziemia + użycie → rolnictwo). W tym przypadku nie jest to już wyłącznie wynikająca z reguł ortografii pisownia, ale samodzielny wyraz, który nie może być rozbity na składowe. W powyższym przykładzie fodbold (piłka nożna) jest tego rodzaju słowem pochodnym.

Czasownik posiłkowy – część mowy, która ma właściwości składniowe i morfologiczne czasowników danego języka, jednak w przeciwieństwie do nich nie ma żadnego znaczenia własnego, a spełnia jedynie funkcje gramatyczne (w szczególności służy do tworzenia form złożonych).
Strona medialna to istniejąca w języku praindoeuropejskim strona gramatyczna. Charakterystyczną cechą strony medialnej jest to, że obiekt czynności pozornie jest podmiotem w zdaniu (wyrażonej za pomocą strony zwrotnej), mimo iż faktycznie jest on bliższy obiektowi strony biernej.

Przymiotniki

Przymiotniki duńskie odmieniają się przez rodzaj, określoność i liczbę, w tym sensie, że przymiotnik musi zawsze dopasować się w tych kategoriach do rzeczownika, który określa. Całość odmiany zawiera się w tzw. formach, których przymiotniki posiadają trzy:

Forma podstawowa (grundform, czasem nazywana n-form). W tej formie przymiotnik występuje w słowniku i z rzeczownikami rodzaju wspólnego.

Forma -t (t-form). Tworzona przez dodanie końcówki -t do formy podstawowej. Forma -t towarzyszy rzeczownikom rodzaju nijakiego.

Forma -e (e-form), towarzysząca liczbie mnogiej i rzeczownikom określonym (bestemt). Tworzona przez dodanie końcówki -e do formy podstawowej.

Dla pewnych klas przymiotników powyższe reguły ulegają pewnym modyfikacjom, np. przymiotniki kończące się na -sk mają formę -t identyczną z podstawową. Reguły ortografii wymagają również czasem podwojenia, usunięcia lub zamiany pewnych liter, nie zmienia to jednak schematu podanego powyżej. Poniższa tabelka ilustruje odmianę przykładowych przymiotników.

Języki germańskie – grupa języków w obrębie języków indoeuropejskich, którymi posługuje się kilkaset milionów mówiących na całym świecie. Wywodzą się ze wspólnego języka pragermańskiego.
Rodzajnik - specyficzny rodzaj przedimka, który oprócz właściwej przedimkowi kategorii określoności bądź nieokreśloności, wyznacza dodatkowo kategorię rodzaju gramatycznego, choć nie we wszystkich językach jest to ścisłe wyznaczenie w każdym przypadku - np. formy liczby mnogiej rodzajników niemieckich (die) lub francuskich (les) pełnią wyłącznie funkcję przedimków, gdyż w żaden sposób nie określają rodzaju gramatycznego następującego po nich rzeczownika.

Lille jest jedynym nieregularnym przymiotnikiem. Posiada dwie formy -e, små dla liczby mnogiej, i lille dla formy określonej.

czytaj dalej: [2], [3]

w oparciu o Wikipedię (licencja GFDL, CC-BY-SA 3.0, autorzy, historia, edycja)