Grateful Dead – amerykańska grupa muzyczna założona w 1965, w San Francisco; uważana za najbardziej reprezentatywny zespół młodzieży hippisowskiej, ojca chrzestnego jam band oraz jedną z legend rocka. Sławę zyskała przede wszystkim dzięki występom na żywo, w których studyjne kompozycje poszerzane bywały o improwizacje instrumentalne.

Od początku do końca działalności jej trzon stanowili dwaj gitarzyści, Jerry Garcia i Bob Weir. Początkowo muzyka Grateful Dead, wychodząc od dwunastoaktowego bluesa, osadzona była przede wszystkim w rocku psychodelicznym (Live-Dead) z dążnością do eksperymentów formalnych (Anthem of the Sun), o unikalnym stylu przypominającym halucynacje, tworzonym pod wpływem LSD. Stała się ważnym punktem rozwoju acid rocka (Aoxomoxoa); w tym czasie występowała jako gwiazda tzw. "Acid Tests" organizowanych przez Kena Keseya. Zdaniem Lenny'ego Kaye'a, eksperymenty tworzone przez Grateful Dead "odkrywały obszary, o których istnieniu większość zespołów nie miało pojęcia". Od początku lat 70 zaobserwować można nieoczekiwany zwrot grupy w stronę country (Workingman's Dead) i folku (American Beauty). Muzyka Grateful Dead stała się wówczas łagodna i melancholijna, pozbawiona dysonansów początkowych płyt. Członkowie zespołu coraz bardziej odżegnywali się tym samym od inspiracji narkotycznych, aby czerpać z doświadczeń mistycznych i medytacji. Uważa się, że grupa wypracowała najdoskonalszy system nagłośnienia sceny, oparty na tradycyjnych metodach tybetańskich. W ostatnim etapie działalności muzycy coraz częściej skłaniali się w stronę jazz fusion (Blues for Allah) oraz soft rocka (Go to Heaven). Rok 1991 przyniósł z kolei album eksperymentalny złożony z kompilacji występów na żywo. Ważnym elementem twórczości Grateful Dead były poetyckie teksty, w większości pisane przez pisarza Roberta Huntera, którego muzycy uważali za członka zespołu.

Grateful Dead zajął 54 miejsce w rankingu zespołów rockowych wszech czasów przygotowanym przez Rolling Stone. Ponadto dwa albumy grupy, Anthem of the Sun oraz American Beauty, trafiły na listę 500 albumów wszech czasów, zaś Jerry Garcia został wymieniony pośród najlepszych gitarzystów w muzyce rockowej. Wokół grupy wytworzyła się grupa fanów, nazywanych Deadheads; encyklopedie rockowe notują, że Grateful Dead ma najbardziej oddanych i wiernych wielbicieli spośród wszystkich zespołów rockowych na świecie.

Nazwa zespołu

Lata psychodeliczne (1965-1969)

Grateful Dead i wejście w świat cyganerii artystycznej

Grupa utworzyła komunę hippisowską, w której muzycy zamieszkiwali przez długie lata. Także w późniejszych etapach swej twórczości pozostali wierni dewizie cyganerii artystycznej. Jako że muzyka grupy najlepiej odbierana była na żywo, zespół zawsze intensywnie koncertował, zwłaszcza w Ameryce Północnej. Na trasy koncertowe wyruszał z nimi olbrzymi "dwór", składający się z dużej ilości techników scenicznych (ang. roadies), rodzin, krewnych i przyjaciół. Grupa początkowo traktowana (nie bez przyczyny) jako rebelianci, z czasem stała się atrakcją San Francisco, ściągając do tego miasta tłumy swych fanów. Sławę zyskali w połowie lat 60. dzięki tzw. acid tests – imprezom organizowanym przez pisarza Kena Keseya, na których słuchający muzyki pili poncz z LSD.

Bob Weir

Anthem of the Sun

Brzmienie grupy stało się sygnaturą amerykańskiej odmiany psychodelicznego rocka, a narkotyczne doświadczenia jej muzyków (przyjacielem Garcii był wytwórca LSD Owsley Stanley) dały początek modelowi anarchistycznego rockersa. W 1969 grupa wystąpiła na festiwalu w Woodstock.

Ciekawe zjawisko w muzyce lat 60. stanowi psychodeliczny album grupy Anthem of the Sun, który łączył celowo wypadającą z rytmu, czy wręcz nieskładną melodię z dźwiękami spoza obszaru muzyki, wielogłosowym chórem kłócącym się z głosem głównego wokalisty, stylizacją na kompozycyjny chaos oraz synkretyzmem nagrań studyjnych z wcięciami z nagrań na żywo. Nowatorstwo Anthem of the Sun spowodowało, że jest to album niejako prekursorski względem najnowszych rozwiązań w muzyce współczesnej. Album ten zapisał się ponadto na listę pięciuset płyt wszech czasów sporządzoną przez magazyn Rolling Stone.

Live-Dead

Pierwsza płyta koncertowa Grateful Dead, Live-Dead, określana jest przez krytyków muzycznych jako kwintesencja wczesnego, psychodelicznego brzmienia zespołu. Nagrana została w San Francisco, w 1969. Zdaniem Lindsay Planera wartość Live-Dead jest tym większa, że stanowi wierny dokument rewolucji hippisowskiej późnych lat 60. Inny amerykański dziennikarz muzyczny, Robert Christgau, stwierdził z kolei, że album zawiera nagrania jednych z najlepszych improwizacji elektrycznych w muzyce rockowej.