Grochów - Warszawa - Polski Serwis Naukowy

Grochów w podziale Pragi Południe

Wieżowiec Blue Point na Grochowie

Panorama Grochowa

Wojskowy Instytut Medyczny, ul. Szaserów 128

Uniwersam Grochów

Grochów – część Warszawy położona na prawym brzegu Wisły. Urzędowo (oraz w rejestrze TERYT) ma status "części miasta", równocześnie ma status osiedla rozumianego jako jednostka pomocnicza niższego rzędu z własnym samorządem pod względem administracyjnym stanowiącego część Pragi Południe.

Maria Ewa Letki (urodzona w 1948) - polska pisarka, autorka opowiadań, bajek i powieści dla dzieci i młodzieży. Jej utwory tłumaczone są na język francuski.
Szymon Tadeusz Kobyliński (ur. 22 maja 1927 w Warszawie, zm. 15 kwietnia 2002 w Warszawie) – polski grafik, rysownik - karykaturzysta, satyryk, historyk i scenograf.

Historia

Należał do tzw. dóbr skaryszewskich nadanych w r. 1347 przez książąt mazowieckich kapitule płockiej. Jako Grochowo wymieniony w r. 1570 wraz z wsiami Kawęczyno (Kawęczyn), Kamion (Kamionek) i Gocław, należącymi do tejże kapituły i leżącymi w archidiakonacie pułtuskim. Wraz z okolicznymi miejscowościami ucierpiał podczas potopu szwedzkiego. Król Stanisław August Poniatowski postanowił uporządkować tereny na prawym brzegu Wisły i zaproponował kapitule płockiej zamianę dóbr skaryszewskich na inne. Została ona zatwierdzona przez sejm w 1766.

Kazimierz Tadeusz Szpotański (ur. 16 grudnia 1887 we Włocławku, zm. 10 lipca 1966 w Warszawie) - polski inżynier elektryk, pionier przemysłu aparatów elektrycznych.
Adam Czerniaków (ur. 30 listopada 1880 w Warszawie, zm. 23 lipca 1942 w Warszawie) – inżynier, działacz gospodarczy, oświatowy i społeczny, senator II Rzeczypospolitej, publicysta, autor wierszy okolicznościowych w języku polskim, podczas okupacji niemieckiej w Polsce prezes Judenratu w getcie warszawskim.

W 1780 Stanisław August Poniatowski wszedł w formalne posiadanie dóbr i odstąpił je swemu bratankowi, podskarbiemu wielkiemu litewskiemu księciu Stanisławowi Poniatowskiemu, który jeszcze w tym roku założył kolonię Grochów, podzielił ją na osiem części i nadał różnym osobom. Na części te Grochów był podzielony jeszcze na początku XX w., co widać i dziś w księgach hipotecznych, przy podawaniu poprzedniej nomenklatury:

Albertyni (Zgromadzenie Braci Albertynów Trzeciego Zakonu Regularnego Świętego Franciszka Serafickiego Posługujących Ubogim (Alb.)). Zgromadzenie założone przez św. Alberta Chmielowskiego (Brata Alberta); 25 sierpnia 1888 r. w Krakowie. Członkowie zgromadzenia zasadniczo nie przyjmują święceń kapłańskich, ich celem jest pomoc potrzebującym. Siedzibą zgromadzenia jest Kraków, gdzie rezyduje Brat Starszy (przełożony generalny). Zakonnicy noszą habity koloru ciemnoszarego, przepasane sznurem, na którym zawieszony jest różaniec.
Chrześcijaństwo, chrystianizm ( ludzi (1/3 ludności świata), biorąc pod uwagę wszystkie odłamy wchodzące w jej skład. Zgodnie z Dziejami Apostolskimi (11,26) "W Antiochii po raz pierwszy nazwano uczniów chrześcijanami" (gr. Χριστιανός).

Grochów I nadano przywilejem z dn. 30 grudnia 1784 r. kasztelanowi chełmińskiemu Janowi Dziewanowskiemu. W r. 1819 nabył go hr. Bruno Kiciński znany wydawca i tłumacz. Później przechodzi na własność Karola Osterloffa.

Grochów II nadano przywilejem z dn. 6 stycznia 1790 r. Janowi Millerowi administratorowi dóbr ks. Stanisława Poniatowskiego. W 1880 r. należał do Władysława Hermana.

Grochów III nadano przywilejem z dn. 12 stycznia 1785 r. księdzu Wichertowi kustoszowi inflanckiemu. W r. 1880 należał wraz z poprzednią częścią dóbr do Władysława Hermana, zaś pałacyk wraz z ogrodem przeszedł w posiadanie Mathiasa Bersohna. W okresie międzywojennym dwór należał do Karola Myślińskiego.

Stany Zjednoczone, Stany Zjednoczone Ameryki (ang.: United States, United States of America, US, USA) – państwo w Ameryce Północnej graniczące z Kanadą od północy, Meksykiem od południa, Oceanem Spokojnym od zachodu, Oceanem Arktycznym od północnego zachodu, Oceanem Atlantyckim od wschodu.
George Washington, (pol. Jerzy Waszyngton), (ur. 22 lutego 1732 [1], zm. 14 grudnia 1799) – amerykański generał i polityk, wódz naczelny Armii Kontynentalnej (1775-1784), deputowany do Kongresu Kontynentalnego, pierwszy prezydent Stanów Zjednoczonych (1789-1797), mason [2]. Uważany za ojca narodu amerykańskiego.

Grochów IV nadano przywilejem z dn. 20 września 1784 r. kapitanowi Boguckiemu z korpusu pontonierów. W r. 1800 w posiadaniu Bertholdiego.

Grochów V nosił nazwę Zapowiednia i stanowił część dóbr Kawęczyn. Nadano go przywilejem z dn. 7 stycznia 1784 r. Franciszkowi Samsonowiczowi obywatelowi miasta Pragi. W r. 1840 w posiadaniu Jana Emanuela Brühla.

Grochów VI nadano przywilejem z dn. 23 kwietnia 1784 r. Piotrowi Sumińskiemu kasztelanowi brzesko-kujawskiemu. W r. 1880 wraz z częścią V w rękach Brühlów. Grunta te podzielono na cząstki, które następnie przekazano w dzierżawę m.in. Janowi Hochowi i Stenzlowi (Stenclowi). Powstały tu mydlarnie i inne fabryki. W r. 1880 powstała tu fabryka zapałek Teofila Bieńkowskiego.

Królestwo Polskie (potocznie Królestwo Kongresowe, Kongresówka; ros. Царство Польское, Carstwo Polskoje) – istniejące w latach 1815-1916 państwo na terytorium polskim, pozostające w unii personalnej z Imperium Rosyjskim, z własną konstytucją, sejmem, wojskiem, monetą i polskim językiem urzędowym oraz cesarzem rosyjskim jako koronowanym królem Polski i ustanowionym przez niego namiestnikiem.
Stanisław Grzymała Siedlecki, ps. Eustachy, Erazm, Stach, Grzymała, Kometa (ur. 19 lutego 1877 w Simiach, zm. 17 września 1939) – polski polityk, działacz społeczny, wolnomularz[potrzebne źródło], senator I i IV kadencji w II RP.

Grochów VII (późniejszy Witolin) nadano przywilejem z dn. 1 lipca 1789 Feliksowi Szamborskiemu. W r. 1880 w posiadaniu Łempickiego.

Grochów VIII nadano przywilejem z dn. 1 lipca 1789 Grzegorzowi Szamborskiemu. W r. 1880 w posiadaniu Baliszewskiego. Na gruntach tej osady znajdował się lasek, pamiętający bitwę stoczoną na gruntach Grochowa w czasie powstania listopadowego w 1831 r., którego relikty zachowały się pomiędzy ulicą Dobrowoja i aleją Waszyngtona.

Sejm walny – nazwa parlamentu w dawnej Polsce. Było to zgromadzenie decydujące o polityce całej Rzeczypospolitej, istniejące w okresie od XV do XVIII wieku. W tym czasie znacząco zmieniał się jego skład i charakter.
Powstanie listopadowe – polskie powstanie narodowe przeciw Rosji, które wybuchło w nocy z 29 listopada na 30 listopada 1830, a zakończyło się 21 października 1831 [5]. Zasięgiem swoim objęło Królestwo Polskie i część prowincji zabranych (Litwę, Żmudź i Wołyń).

Posiadacze oddzielnych części Grochowa uzyskali je na własność zupełną na mocy carskiego dekretu z dn. 24 czerwca 1870.

W latach 1822-1823 po wybudowaniu szosy brzeskiej w rejonie dzisiejszej ulicy Grochowskiej zaczęli osiedlać się tkacze i przędzalnicy korzystający z surowca (len, konopie, wełna) sprowadzanego ze wschodnich obszarów Królestwa Polskiego i zachodnich prowincji Imperium Rosyjskiego, a miejscowe produkty szybko zyskały dobre opinie.

Antoni Władysław Pączek (ur. 13 czerwca 1890 w Sosnowcu, zm. 30 stycznia 1952 w Warszawie) – działacz socjalistyczny i związkowy, poseł na Sejm II RP, prezydent miasta Lublina w latach 1927–1929.
Andrzej Wierzbicki (ur. 7 czerwca 1877 w Chawie, zm. 11 lutego 1961 w Warszawie) – polski działacz gospodarczy, minister przemysłu i handlu, poseł na Sejm Ustawodawczy oraz I i IV kadencji w II RP.

W 1831 pod ówczesną wsią 25 lutego miała miejsce największa podczas powstania listopadowego bitwa pod Olszynką Grochowską, w której uczestniczyły wojska polskie dowodzone przez Józefa Chłopickiego oraz wojska rosyjskie pod dowództwem Iwana Dybicza. Toczyły się tu ciężkie walki na przedpolach Warszawy o opanowanie traktu brzeskiego. W tej bitwie odznaczył się 4 pułk piechoty – tzw. "Czwartacy". Mimo wysiłku Rosjanie nie zdobyli warszawskiej Pragi.

Jerzy Skowronek (ur. 21 czerwca 1937 w Radomiu, zm. 23 lipca 1996) – polski historyk, badacz dziejów Europy Środkowowschodniej, uczeń prof. Stefana Kieniewicza
Kazimierz Pużak, pseudonim Bazyli (ur. 26 sierpnia 1883 w Tarnopolu, zm. 30 kwietnia 1950 w Rawiczu) — polski działacz socjalistyczny ukraińskiego pochodzenia, poseł na Sejm Ustawodawczy oraz I, II i III kadencji w II RP. W okresie II wojny światowej organizator i sekretarz generalny PPS-WRN, komendant główny Gwardii Ludowej WRN. Przewodniczący podziemnego parlamentu Rady Jedności Narodowej. Aresztowany w 1945 przez NKWD i sądzony w procesie szesnastu. Aresztowany ponownie przez UB w 1947 i skazany w procesie na 10 lat. Zmarł w więzieniu w Rawiczu.

Od początku XIX wieku do lat 60. XX wieku na Grochowie działał największy praski targ koni i bydła, w miejscu, gdzie pod koniec XIX wieku wzniesiono gmach Instytutu Weterynaryjnego, a po likwidacji targowiska założono park. W XIX wieku Grochów i okolica słynne były z piwa typu monachijskiego i portera z browaru wybudowanego w latach 50. przez Szweda Karola Osterloffa, który na części gruntów Gocławka i Grochowa rozwinął też produkcję win, wódek, likierów i octu. W XIX wieku dobrą opinią cieszyły się też wyrabiane na Grochowie świece z fabryk Hocha, Stencla i Maetzego, zapałki Bieńkowskiego, skóry z garbarni braci Jeromimów.

Józef Grzegorz Chłopicki, herbu Nieczuja, (ur. 14 marca 1771 we wsi Kapustynie na Wołyniu, zm. 30 września 1854 w Krakowie) – generał polski, uczestnik wielu wojen – między innymi powstania kościuszkowskiego i wojen napoleońskich, dyktator powstania listopadowego, baron I Cesarstwa Francuskiego.
Witold Marian Gombrowicz (ur. 4 sierpnia 1904 w Małoszycach pod Ostrowcem Św., zm. 25 lipca 1969 w Vence, koło Nicei) – polski powieściopisarz, nowelista i dramaturg.

W 1916 roku Grochów został przyłączony do Warszawy (powstał okręg o tej nazwie obejmujący prawie cały teren obecnej dzielnicy Praga Południe) i nastąpił szybki przyrost jego mieszkańców: 1921 - ok. 6 000, 1930 - ok. 13 000, 1938 - ok. 43 200. Na terenie dawnych manufaktur powstawały nowoczesne na owe czasy fabryki. M. in. na ul. Terespolskiej mieściły się Państwowe Zakłady Inżynieryjne produkujące samochody i inne pojazdy pod marką PZInż., a na ul. Gocławskiej słynna fabryka sprzętu elektroenergetycznego Kazimierza Szpotańskiego. Przed II wojną światową, dużą rolę na Grochowie odgrywało gospodarstwo ogrodnicze Witolda Zajdla, który pomagał nowo osiadłym mieszkańcom w rozpoczęciu życia na tych ziemiach. W czasie wojny pomagał ludziom z narażeniem własnego życia i życia własnej rodziny. Działał jako społecznik wspierając m.in. księdza Sztukę przy budowie Kościoła Najczystszego Serca Maryi. Inną znaną postacią Grochowa był Teodor Rajchert, którego piekarnia stoi do dziś przy ul. Wiatracznej - w czasie okupacji przechowywał dokumenty cechowe z królewskimi przywilejami z XVI-XVII wieku, a w latach 1942-1943 przekazywał duże ilości chleba bezpłatnie dla organizacji społecznych.

Tomasz Stefan Arciszewski, pseudonim Antoni, Ludwik, Marcin, Siłacz, Stanisław, Szymon (ur. 4 listopada 1877 w Sierzchowach, zm. 20 listopada 1955 w Londynie) – polityk Polskiej Partii Socjalistycznej, polski działacz socjalistyczny. Jeden z przywódców Organizacji Bojowej PPS. Minister w Tymczasowym Rządzie Ludowym Republiki Polskiej oraz rządzie ludowym Jędrzeja Moraczewskiego. Poseł na Sejm od 1919 do 1935. Lider podziemnej PPS–WRN. Premier RP na uchodźstwie w latach 1944–1947.
Witolin – niewielka część składowa dzielnicy Praga Południe w Warszawie położona w jej wschodniej części. Leży pomiędzy Gocławkiem, Grochowem, Gocławiem, a granicą dzielnicy Wawer (ograniczony jest ulicami: Grochowską, Ostrobramską i Zamieniecką oraz bezimiennym dopływem kanału Nowa Ulga). Czasami błędnie traktowany jest jako część Gocławka.

W okresie międzywojennym nazwa Grochów określano obwód starostwa praskiego o powierzchni zbliżonej do dzisiejszej Pragi Południe, która to nazwa określała tylko obszar obejmujący część dzisiejszej Pragi Północ (była wtedy mniejsza) do ulic Waszyngtona i Wiatracznej. Są sugestie by zmienić nazwę dzielnicy Praga Południe na Grochów (równolegle Praga Północ na Praga).

Marek Kłuciński (Duże Człowieki) (ur. 30 kwietnia 1948 w Warszawie, zm. 2 czerwca 2004 w Lublinie). Członek ruchu Mail art, poeta, tłumacz, happener, publicysta, reportażysta i informatyk. Jako student Politechniki Warszawskiej Kłuciński aresztowany został po zamieszkach marcowych w roku 1968 i skazany na więzienie bez zawieszenia. Po odbyciu kary nie pozwolono mu już ukończyć studiów informatycznych. Został więc w tej dziedzinie samoukiem z rzetelnymi podstawami.
Felicja Czerniaków, z domu Zwayer (ur. 1887, zm. 24 lutego 1950 w Warszawie) – polska pedagog i doktor filozofii żydowskiego pochodzenia, żona Adama Czerniakowa.

Znaczna rozbudowa Grochowa nastąpiła w 1951, kiedy zaczął się rozbudowywać przemysł. W 1950 przy ul. Mińskiej uruchomiono największą w Polsce drukarnię im. Rewolucji Październikowej - w miejscu Fabryki Samochodów Osobowych i Półciężarowych P.Z. Inż. . Na Grochowie powstały też Polskie Zakłady Optyczne, a przy ul. Terespolskiej w 1949 - na tyłach Instytutu Weterynaryjnego SGGW w Warszawie powstały zakłady odzieżowe "Cora" . W miejscu zakładów amunicyjnych "Pocisk" uruchomiono po II wojnie światowej samochodowe warsztaty remontowe, przekształcone w 1951 w Warszawską Fabrykę Motocykli, przeniesionych później do WSK Świdnik. Okres wojny przetrwała Warszawska Fabryka Sprzętu Spawalniczego "Perun", istniejącą do dziś.

Browar - zakład produkcyjny, w którym wytwarzane jest piwo czyli napój powstały z brzeczki piwnej z dodatkiem chmielu poddanej fermentacji alkoholowej przy użyciu drożdży.
Wódka – wysokoprocentowy napój alkoholowy (najczęściej do 40%) składający się z destylatu alkoholowego rozcieńczonego wodą w stosunku ok. 2:3.

W 1977 przy rondzie Wiatraczna wzniesiono nowoczesny wtedy budynek handlowo-usługowy Uniwersam Grochów, który skupiał pod jednym dachem różne sklepy i placówki usługowe.

Zabytki

Gmach zakładu wychowawczego braci Albertynów (Dom Słowa Bożego), ul. Grochowska 194/196

Pomnik Budowy Szosy Brzeskiej, ul. Grochowska – monumentalny obelisk;

Parafia Najczystszego Serca Maryi w Warszawie;

dawny Instytut Weterynaryjny SGGW przy ulicy Grochowskiej 272, wybudowany w latach 1899-1900 według projektu rosyjskiego architekta Władimira Pokrowskiego;

Gmach zakładu wychowawczego braci Albertynów (Dom Słowa Bożego), ul. Grochowska 194/196, budynek wybudowany w latach 1931-1934 dla braci Albertynów według projektu Stefana Szyllera.

Józef Poliński (1891-1944), organizator i uczestnik walk o szkołę polską, wiceprezes Towarzystwa Przyjaciół Grochowa w Warszawie, inicjator budowy wielu obiektów użyteczności publicznej na Grochowie, tłumacz, poeta. Radny Rady m.st. Warszawy w okresie międzywojennym, żołnierz Armii Krajowej, więzień Pawiaka i Majdanka. Poległ w powstaniu warszawskim.
Warszawskie metro – system kolei podziemnej w mieście stołecznym Warszawie, także spółka miejska Metro Warszawskie sp. z o.o. obsługująca tę kolej.

czytaj dalej: [2], [3]

w oparciu o Wikipedię (licencja GFDL, CC-BY-SA 3.0, autorzy, historia, edycja)