Grodków - Polski Serwis Naukowy

Ulica Warszawska – deptak miejski

Kościół farny pod wezwaniem św. Michała Archanioła

Ulica Słowackiego

Grodków (niem. Grottkau) – miasto na Górnym Śląsku, w woj. opolskim, w powiecie brzeskim, siedziba gminy miejsko-wiejskiej – Grodków. Przed reformą administracyjną z 1975 r. jak i w latach 1975-1998 miasto administracyjnie należało także do woj. opolskiego. Do roku 1975 było stolicą powiatu grodkowskiego. W skład miasta wchodzą dzielnice: Śródmieście, Półwiosek, Tarnawa oraz osiedla: Osiedle im. T. Kościuszki w południowo-zachodniej części miasta, Osiedle Krakowskie, Osiedle Opolskie w południowo-wschodniej części miasta (z zabudową jednorodzinną) i Osiedle Wrocławskie na północ od centrum.

Baltazar von Promnitz (ur. 1488, zm 20 stycznia 1562 w Nysie), syn Caspara von Promnitz, biskup wrocławski od 1539 r., tolerował protestantyzm na Śląsku. Właściciel dóbr w Żarach i Pszczynie. Starosta generalny Śląska od 1540 r. Po śmierci pochowany w bazylice św. Jakuba i św. Agnieszki w Nysie.
Ratusz (niem. Rathaus, dosł. dom rady) – reprezentacyjny budynek użyteczności publicznej, zwykle tradycyjna siedziba samorządowych władz miejskich. Ratusz budowano najczęściej na planie prostokąta i nadawano mu formę monumentalną.

Według danych z 30 czerwca 2008 miasto liczyło 8700 mieszkańców.

Miasto związane jest historycznie z Górnym Śląskiem. Leży nad Strugą Grodkowską na Równinie Grodkowskiej, wchodzącej w skład Niziny Śląskiej.

W Grodkowie znajduje się węzeł drogowy (obwodnicą miasta przechodzą drogi wojewódzkie nr 401, 385 i 378). Na północ od miasta przebiega autostrada A4. Przez Grodków przechodzi linia kolejowa Nysa – stacja Grodków – Brzeg o znaczeniu lokalnym.

W mieście mieszczą się duże zakłady przemysłu metalowego, spożywczego, wytwórnia pasz. Obecnie główną gałęzią gospodarki są usługi, w szczególności w zakresie rolnictwa.

Karl Robert Sommer (ur. 19 grudnia 1864 w Grottkau, zm. 2 lutego 1937 w Gießen) – niemiecki lekarz psychiatra, założyciel Niemieckiego Towarzystwa Psychologicznego (Deutsche Gesellschaft für Psychologie), autor licznych prac z zakresu psychologii, estetyki, filozofii, genealogii i genetyki.
Górny Śląsk (, śl-niem. Oberschläsing, niem. Oberschlesien, czes. Horní Slezsko, łac. Silesia Superior) – kraina historyczna położona na terenie Polski i Czech w dorzeczu górnej Odry oraz początkowego biegu Wisły, południowo-wschodnia część Śląska.

W mieście działają kluby sportowe: UKS Olimp Grodków – piłka ręczna (wielokrotne osiągnięcia w tej dziedzinie) oraz GKS Grodków – piłka nożna

Historia

Znany z dokumentów pisanych w 1234 roku jako Grodcov, kiedy to książę wrocławski Henryk Brodaty założył dwie wsie na prawie niemieckim (Stary i Nowy Grodków). Już wcześniej jednak na terenie dzisiejszego Grodkowa istniała osada. Dowód na to przyniosły prace archeologiczne z 1862 r., poczynione przy okazji budowy torów kolejowych (dziś jednych z najstarszych w Polsce). Odkryto wówczas ślady palenisk, studni wyłożonych drewnem, drobne przedmioty żelazne i żużel dymarkowy.

Władysław[1] I Łokietek (ur. między 3 marca 1260 a 19 stycznia 1261 [2], zm. 2 marca 1333, Kraków) – książę na Kujawach Brzeskich i Dobrzyniu 1267-1275 (pod opieką matki), udzielne rządy razem z braćmi 1275-1288, książę brzeski i sieradzki 1288-1300, książę sandomierski 1289-1292, 1292-1300 lennik Wacława II, regent w księstwie dobrzyńskim 1293-1295, książę łęczycki 1294-1300, książę wielkopolski i pomorski 1296-1300, na wygnaniu w latach 1300-1304, od 1304 w Wiślicy, od 1305 ponownie w Sandomierzu, Sieradzu, Łęczycy i Brześciu, od 1306 w Krakowie i zwierzchnictwo nad księstwami: inowrocławskim i dobrzyńskim, 1306-1308/9 na Pomorzu, od 1314 w Wielkopolsce, od 1320 król Polski, od 1327 zamiana Sieradza i Łęczycy na Inowrocław i Dobrzyń, w 1329 utrata ziemi dobrzyńskiej, w 1332 utrata Kujaw.
Niemcy (Republika Federalna Niemiec, RFN; do traktatu pomiędzy RFN a Polską Rzecząpospolitą Ludową (1970) w Polsce stosowana była oficjalnie nazwa Niemiecka Republika Federalna, NRF; niem.: Deutschland lub Bundesrepublik Deutschland, BRD) – państwo federacyjne położone w Europie, będące członkiem Unii Europejskiej (UE), Unii Zachodnioeuropejskiej (UZE), G8, ONZ oraz NATO. Stolicą Niemiec jest Berlin (przed połączeniem z NRD – Bonn, obecnie noszące tytuł miasta federalnego). Językiem oficjalnym jest język niemiecki.

Prawa miejskie Grodków uzyskał 22 września 1268 r. W 1276 roku nastąpiła ponowna lokacja miasta na prawie średzkim. W roku 1289 Rusini sprowadzeni jako sojusznicy przez Władysława Łokietka i Bolesława płockiego w wojnie o tron krakowski, spustoszyli ziemie Henryka Probusa, w tym Grodków.

Później Grodków stał się częścią biskupiego księstwa nyskiego i dzielił jego losy.

Henryk I Brodaty (Jędrzych I Brodaty) (ur. pomiędzy 1165/1170 [1], zm. 19 marca 1238 [2] w Krośnie Odrzańskim) – książę wrocławski w latach 1201-1238, opolski 1201-1202, kaliski 1206-1207 i od 1234, władca ziemi lubuskiej do 1206, 1210-1218 i od 1230, od 1232 książę krakowski, od 1234 w południowej Wielkopolsce po rzekę Wartę, od 1230 opieka nad Opolem, od 1232 opieka nad Sandomierzem, od 1234 pełnia władzy nad Opolszczyzną (przekazanie Kazimierzowicom w zamian ziemi kaliskiej pod swoim zwierzchnictwem), ze śląskiej linii dynastii Piastów, założyciel tzw. monarchii Henryków Śląskich.
Synagoga w Grodkowie – pierwsza synagoga w Grodkowie została zamknięta z powodu złego stanu technicznego. W 1861 zburzono ją. Od 1854 gmina posiadała salę modlitw w domu ślusarza przy Breslauerstraße (obecnie ul. Wrocławska). Prowadziło do niej osobne wejście z tyłu budynku. Za użytkowanie pomieszczenia gmina płaciła właścicielowi nieruchomości czynsz. Około 1890 synagogę przeniesiono do wzniesionego wówczas domu kupca Karla Laqua przy Neißerstraße 3 (dziś ul. Sienkiewicza). W nieznanym roku bóżnica została przeniesiona do pomieszczenia w budynku przy Königstraße. W czasie nocy kryształowej została zdewastowana.

W 1763 r. Grodków stał się siedzibą pruskiego garnizonu. W II poł. XIX w. miasto przeżywało okres intensywnego rozwoju. Wokół dawnych murów miejskich wytyczono promenadę, przy której wzniesionych został szereg budynków publicznych (szkoła rolnicza, poczta, urząd katastralny) oraz prywatne wille. Miasto wzbogaciło się także o gmachy urzędu landrata (Landratsamt) i szpitala powiatowego. Według spisu przeprowadzonego w 1910r w Grodkowie mieszkało 96,5% Niemców i 3,5% Polaków. W l. 1912-1913 zbudowano nowe koszary. W roku 1936 otwarty został basen miejski.

Powiat brzeski – powiat w Polsce w województwie opolskim, w obecnym kształcie utworzony w 1999 roku w ramach reformy administracyjnej. Jego siedzibą jest miasto Brzeg.
Piotr Gacek (ur. 16 września 1978 w Grodkowie) – polski siatkarz, grający na pozycji libero. Reprezentant kraju. 19 maja 2010 podpisał kontrakt z Zaksą Kędzierzyn-Koźle. Dwukrotnie żonaty, pierwszy raz z Agatą, drugi z Karoliną.

W wyniku przejścia frontu wojennego w lutym 1945 r. miasto zostało zniszczone w ponad 60%. Po przekazaniu tzw. Ziem Zachodnich Polsce w wyniku ustaleń poczynionych w Jałcie i Poczdamie nazwa miasta uległa reslawizacji na Grodków, a jego dotychczasowi mieszkańcy zostali wysiedleni do Niemiec. Zniszczona wojną zabudowa starego miasta została rozebrana, zaś na jej miejscu powstały rozlegle place bądź budynki z tzw. wielkiej płyty. Materiały budowlane z rozbiórki posłużyły m.in. za budulec dla warszawskiej Starówki.

Attyka (franc. (étage) attique, z grec. Attikos) – górny element budynku w postaci ścianki, balustrady lub rzędu sterczyn osłaniający dach. Attyka pełni dwojaką funkcję: estetyczną (przede wszystkim) jako architektoniczny element dekoracyjny oraz użytkowo-konstrukcyjną jako zabezpieczenie sąsiednich budynków przed przeniesieniem się ognia w przypadku pożaru.
Prawo magdeburskie (prawo niemieckie; łac. Ius municipale magdeburgense, niem. Magdeburger Recht) – prawo miejskie wzorowane na prawie miasta Magdeburga.

Zabytki

Zabytki architektury

Niektóre zabytki architektury w Grodkowie:

kościół parafialny (farny) pod wezwaniem św. Michała Archanioła, wcześniej pod wezwaniem Najświętszej Marii Panny; wybudowany był w stylu wczesnogotyckim; wzmiankowany już w 1282 roku; w 1449 r. został spalony podczas pożaru, a następnie odbudowany; wiek XV i XVI służyły rozbudowie kościoła lecz wojna 30-letnia nie oszczędziła go – został ponownie spalony; następnie przed rokiem 1671 był odnowiony staraniem biskupa Sebastiana Rostocka; w roku 1893 nastąpiła częściowa regotyzacja kościoła; kościół posiada wczesnogotyckie prezbiterium o układzie wendyjskim pochodzące z XIII wieku, pozostała część kościoła ma układ polski; przy prezbiterium znajduje się zakrystia z przełomu XV-XVI wieku; ołtarz główny w stylu późno barokowym ufundowany został w 1729 roku przez księdza Henryka Schmidta, a wykonany przez rzeźbiarza Michała Kosslera z Niemodlina i malarza Melchiora Franciszka Ansi; ponadto w kościele znajduje się barokowa chrzcielnica marmurowa, barokowy prospekt organowy i dzwon, który był przelany w 1833 r. i umieszczony nad prezbiterium; obecne wyposażenie manierystyczno-barokowe; kościół św. Michała Archanioła jest główną siedzibą dekanatu grodkowskiego.

ruiny neogotyckiego kościoła poewangelickiego (XIX w.); w 1766 roku założono w Grodkowie gminę ewangelicką i wzniesiony został kościół, który uległ zniszczeniu; budowa obecnego rozpoczęła się w 1845 roku; zaraz po zakończeniu działań wojennych, w 1946 roku odprawiano tu nabożeństwa katolickie; gdy przywrócono do stanu używalności świątynię katolicką, kościół ponownie przejęli ewangelicy, jednak z uwagi na ciągle malejącą ich liczbę, po kilkunastu latach zaprzestano odprawiania nabożeństw; od tego czasu kościół pozostał opuszczony i zamknięty;

ratusz – wzniesiony został zapewne w XIV lub XV w.; spalony w 1549 r. a odbudowany w latach 1551-57 staraniem biskupa Baltazara Promnitza; ponownie zniszczony przez największy grodkowski pożar w roku 1833; obecny ratusz, z zachowaniem pierwotnej wieży (renesans XV-XVI w.), zbudowany został w 1840 r. wg projektu architekta Philippiego z Opola; późnoklasycystyczny z gotycko-renesansową wieżą ratusz usytuowany jest pośrodku rynku; w przyziemiu zachował się gotycki portal współczesny budowie pierwszego ratusza; w sieni znajduje się tablica z inskrypcją i herbem bp. Promnitza.

fragmenty murów miejskich z wieżą Bramy Ziębickiej, wieżą Bramy Lewińskiej, basztą więzienną z renesansową attyką; budowę murów miejskich rozpoczęto w 1296 roku za czasów księcia świdnickiego Bolka I; wielokrotnie niszczone i odbudowywane, m.in. w wyniku wojny trzydziestoletniej;

wiatrak typu holenderskiego (XIX w.);

kamienice na Starym Mieście (XVIII-XIX w.);

synagoga z XIX w.; prywatny dom modlitwy znajdujący się w Grodkowie, na piętrze oficyny kamienicy rodziny Titlsch przy obecnej ulicy Wrocławskiej, za czasów niemieckich zwanej Breslauer Strasse; synagoga została założona w XIX wieku; prawdopodobnie została zdewastowana podczas nocy kryształowej z 9 na 10 listopada 1938 roku; obecnie pomieszczenie po niej jest wykorzystywane do innych celów.

Zabytki przyrody

park miejski "Cegielnia";

park im. Juliusza Słowackiego.

Cmentarz żydowski w Grodkowie – kirkut zlokalizowany jest w Grodkowie przy ulicy Krakowskiej. Został założony w XIX wieku. W czasie okupacji hitlerowskiej został zdewastowany. Na jego terenie znajdują się obecnie domy mieszkalne. Kirkut ma powierzchnię 8,23 hektara.
Powiat grodkowski – powiat istniejący w latach 1946-1975 na terenie obecnych powiatów brzeskiego i nyskiego (woj. opolskie). Jego ośrodkiem administracyjnym był Grodków. Oprócz Grodkowa do powiatu należało też miasto Otmuchów oraz gminy Kamiennik i Skoroszyce. Powiat wchodził w skład województwa opolskiego.

czytaj dalej: [2], [3]

w oparciu o Wikipedię (licencja GFDL, CC-BY-SA 3.0, autorzy, historia, edycja)