Przypuszczalny zasięg państwa Polan na początku panowania Mieszka I i ziemie przyłączone przez tego władcę. Wschodnia granica Grodów Czerwieńskich oparta jest na przebiegającym przez ten obszar europejskim dziale wodnym

Grody Czerwieńskie (Ziemia czerwieńska) (niem. Rotburgenland, ukr. Червенські городи, węg. Vörösföldnek) – powszechnie przyjęta w historiografii nazwa ziem stanowiących w X i XI wieku przedmiot rywalizacji polsko-ruskiej.

Grody te wspomniane są w źródłach („Powieść doroczna”) jako teren zamieszkały przez lechickie plemię Lędzian. Zdobyte w 981 r. wraz z Przemyślem przez księcia kijowskiego Włodzimierza Wielkiego, zostały w 1018 r. odzyskane przez Bolesława Chrobrego w czasie wyprawy kijowskiej, by znów w 1031 stać się łupem Jarosława Mądrego. Po wysiedleniu większości polskiej ludności i rutenizacji pozostałej, ziemie te określano mianem Rusi Czerwonej.

Państwo Bolesława Chrobrego z zaznaczonymi nabytkami terytorialnymi władcy. Grody Czerwieńskie zostały zaznaczone według przeważającej dziś koncepcji o ich zasięgu terytorialnym – obejmują obok samego Czerwienia także ziemię chełmską, bełską, przemyską, sanocką i wołyńską.

Plemiona polskie

Przynależność

Najdawniejsza przynależność „grodów czerwieńskich” w historiografii nie jest do końca dziś ustalona. Według Nestora tereny nad Sanem i Wisłą w pierwszej połowie IX wieku zamieszkiwali Radymicze, po czym przemieścili się w rejon położony między Dnieprem, Desną a Sożem. W 885 roku przyłączeni do Rusi Kijowskiej przez księcia ruskiego Olega. Według Nestora, Radymicze oraz Wiatycze mieli „pochodzić od Lachów i być Lachami”. Źródłem mającym tu największą wagę jest zapiska Powieści Dorocznej pod rokiem 981;

Co w polskim tłumaczeniu brzmi następująco; Roku 6489 [981]. Poszedł Włodzimierz ku Lachom i zajął grody ich: Przemyśl, Czerwień i inne grody, które do dziś dnia są pod Rusią. Tegoż roku i Wiatyczów zwyciężył i nałożył na nich dań od pługa, jaką i ojciec jego brał.

W skład państwa Mieszka I wchodziły ziemie nad Sanem i Bugiem obejmujące Grody Czerwieńskie. Zamieszkali na tym terenie Lędzianie stanowili zaporę przed parciem Rusi na zachód. Świadczy o tym system obronny Lędzian, skierowany w kierunku południowo-wschodnim, w którym kluczową rolę odgrywał Czerwień (obecnie Czermno) i Bełz oraz zaplecze gospodarcze położone na zachodnim brzegu Huczwy.

Wykorzystując zerwanie sojuszu polsko-czeskiego i najazd Ottona II na Polskę w 979 roku., książę kijowski Włodzimierz Wielki w 981 roku zagarnął cały obszar zamieszkany przez Lędzian.

W czasie wyprawy kijowskiej w 1018 odbił je Bolesław Chrobry, jednak już w 1030 wareskie wojska Rurykowiczów zagarnęły Bełz, a w następnym roku Jarosław Mądry przy udziale Haralda III inne grody Lachów aż po San. Z tego samego roku pochodzi ostatnia wzmianka o Grodach Czerwieńskich: Roku 6539 [1031]. Jarosław i Mścisław zebrali wojów mnogich, poszli na Lachów i zajęli Grody Czerwieńskie znowu, i spustoszyli ziemię lacką, i mnóstwo Lachów przywiedli, i rozdzielili ich. Jarosław osadził swoich nad Rosią, i są do dziś.

Duża część ludności polsko-lędziańskiej została przesiedlona do Kijowa, miało to ułatwić administrację kolonistom z Rusi. Od tego czasu ziemie te miały charakter mieszanego pogranicza polsko-ruskiego.

Tereny te w XIII wieku najbliżsi sąsiedzi – Polacy i Węgrzy, zaczęli określać Rusią Czerwoną, prawdopodobnie ze względu na ówczesną przynależność administracyjną do Rusi. Przy czym sama Ruś Czerwona obszarem swym zakreślała znacznie większy teren niż Grody Czerwieńskie, obejmujący również „część Beskidu aż po krawędzie Wołynia.

Rusko-mongolskie panowanie zakończyło się w XIV wieku, gdy król Kazimierz III Wielki, prawem spadkobierstwa (po bezpotomnej śmierci Bolesława Jerzego II), włączył te ziemie ponownie do Polski. Od tego czasu nieprzerwanie obszar Grodów Czerwieńskich znajdował się w I Rzeczypospolitej, aż do I rozbioru Polski, kiedy to znalazł się w zaborze austriackim. Ponowny powrót w granice Polski był możliwy dopiero po odzyskaniu przez nią niepodległości po 1918 roku. W czerwcu 1919 roku mocarstwa zachodnie, zajmując stanowisko chwiejne i niezdecydowane co do wschodnich granic odrodzonej Rzeczypospolitej, początkowo przyznały Polsce 25-letni mandat nad ziemią czerwieńską. Pierwszym państwem, które uznało polskie władztwo nad tymi ziemiami była Ukraińska Republika Ludowa kierowana przez Symona Petlurę (kwiecień 1920), drugim państwem była Rosja, która uznała ziemie wschodnie II RP na mocy traktatu ryskiego w marcu 1921. Mocarstwa zachodnie wschodnią granicę II Rzeczypospolitej uznały ostatecznie dopiero w 1923 roku.