Grodzisk Wielkopolski - Polski Serwis Naukowy

Grodzisk Wielkopolski (niem. Grätz) – miasto w woj. wielkopolskim, nad Letnicą (zw. też Rowem Grodziskim), w powiecie grodziskim, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Grodzisk Wielkopolski. W latach 1975-1998 miasto administracyjnie należało do woj. poznańskiego.

Wg danych GUS z 31 grudnia 2010, miasto liczyło 13 999 mieszkańców..

Doktorowo - dawna wieś w Wielkopolsce, położona na zachód od Grodziska Wielkopolskiego. Wzmiankowana po raz pierwszy w 1563 roku jako własność Ostrorogów.
Piła (niem. Schneidemühl) – miasto i gmina w północno-zachodniej Polsce, w województwie wielkopolskim, siedziba powiatu pilskiego. Położone na pograniczu Pojezierza Wałeckiego i Pojezierza Krajeńskiego, nad Gwdą, około 11 km powyżej jej ujścia do Noteci. Liczy 74 550 mieszkańców, co daje jej 51. pozycję w kraju i 4. w województwie.

Historia

1257 – Pierwsza wzmianka w dokumencie wystawionym w Modrzu przez księcia Przemysła I, w którym wśród wsi należących do cystersów w Paradyżu wymienia wieś Grodisze.

1303 – prawa miejskie magdeburskie (nadane zapewne wcześniej przez Przemysła II w 1295-1296 r.).

1312-1314 – Stolica dystryktu w Księstwie Żagańskim.

1306-1314 – istniała mennica książęca, w której wybijano monety - kwartnik z napisem "De Grodis".

1339 - wzmiankowany jest Borek z Grodziska, pierwszy znany właściciel z rodu Borków (Wezenborgów).

1383-1385 – Miasto i okolica niszczone podczas wojny domowej wielkopolskich rodów Grzymalitów z Nałęczami.

1404 – miasto posiadało już umocnienia i dwie bramy zw. Suchą i Wodną. Był to prawdopodobnie wał kamienno-drewniano-ziemny, z ostrokołem zrobionym z grubych, zaostrzonych u góry pali, otoczony fosą.

W XV w. klucz grodziski przeszedł na Nałęczów z Lubosza, z nich pierwszym wymienionym w Grodzisku (1418) jest Niemierza.

1424 – Rozwijające się miasto strawił pożar.

1426 – Dokumenty wzmiankują kościół pw. św. Jadwigi (zapewne data budowy kościoła gotyckiego na miejscu wcześniejszej budowli, niewykluczone że uszkodzonej podczas pożaru w 1424 roku), oraz nowo powstały kościół pw. św. Ducha wraz ze szpitalem na przedmieściu Wyczółkowo. W uposażeniu szpitala wymieniony jest mielcuch. Wnioskować więc można, że w Grodzisku warzono już wówczas piwo.

1444 – najstarsza wzmianka o zaliczeniu miasta do powiatu kościańskiego, należącego do województwa poznańskiego, w tym powiecie pozostawał do 1815 roku.

W połowie XV w. w Grodzisku osiedliła się grupa husytów, emigrantów religijnych z Pilzna.

1458 – wystawienie 12 zbrojnych na wyprawę malborską, a więc Grodzisk zaliczono do II kategorii miast – średniej wielkości (miastami I kategorii, czyli dużymi, w ówczesnej Rzeczypospolitej były tylko Kraków, Lwów i Poznań).

1466 – miasto przeszło w posiadanie rodziny Ostrorogów. Pierwszym z nich jest Stanisław wojewoda poznański, później kaliski.

1501 – na grodziskim zamku umarł Jan Ostroróg, prawnik i dyplomata, doktor praw obojga. Z tego też roku pochodzi pierwsza wzmianka o istnieniu na północnym przedmieściu kościoła pw. św. Anny.

1548-1551 – w mieście osiedliła się nowa grupa emigracyjna braci czeskich wygnanych z Czech przez cesarza Ferdynanda I.

1563-1593 – ośrodkiem reformacji: kościół parafialny oddano protestantom, działała tu słynna szkoła, w której wykładał Erazm Gliczner, w latach 1572-1573 działa oficyna wydawnicza Jana Glicznera (druga po Szamotułach (1551) drukarnia w Wielkopolsce), a od 1579 do 1581 drukował tu Melchior Nering.

1593 – na północ od przedmieścia św. Anny powstało tzw. Nowe Miasto.

Najstarsza wzmianka o warzeniu piwa pochodzi z 23 marca 1601 roku.

1615 – pożar zniszczył znaczną część miasta.

1626 – Grodzisk przeszedł w posiadanie rodziny Opalińskich, jego pierwszym właścicielem był Jan wojewoda poznański.

1689 - pożar zniszczył znaczną część starego miasta.

1708 - w wyniku "morowego powietrza" zmarło ok. 500 mieszkańców.

1768 – 16 grudnia pod miastem doszło do starcia grupy konfederatów barskich z Rosjanami. Kilka dni później doszło do większego starcia w czasie, którego oddział konfederatów pod dowództwem Józefa Gogolewskiego zmusił do ucieczki Rosjan.

1775 - 24 marca zmarł Wojciech Opaliński, ostatni przedstawiciel tego znanego rodu wielkopolskiego.

1793 - w wyniku II rozbioru Polski miasto dostaje się pod panowanie pruskie, liczy wówczas 2483 mieszkańców i należy do największych w Wielkopolsce (Poznań 12 538, Kalisz 3 832, Gniezno 3 350, Piła 1611, Wolsztyn 1416, Września 1216, Szamotuły 1120, Śrem 1105, Kościan 1100, Środa Wielkopolska 1009, Konin 780, Turek 443, Nowy Tomyśl 358).

1794 - w sierpniu miasto opanowali Polacy, którzy uzbrojeni w piki i kosy przywiezione wcześniej do klasztoru, wypędzili Prusaków i przyłączyli się do walczących oddziałów insurekcyjnych.

1807 - Grodzisk włączono w skład Księstwa Warszawskiego.

1809 - po pożarach, które dwukrotnie trawiły północne część miasta (zniszczony i rozebrany został kościół pw. św. Anny), następuje nowa regulacja planu przestrzennego wg projektu Wernicke.

1815 – miejscowość weszła w skład rejencji poznańskiej i nowo utworzonego powiatu bukowskiego.

1848 – Wiosna Ludów, miasto znalazło się w obszarze całkowicie opanowanym przez Polaków. W trakcie działań wojennych 28 kwietnia doszło do bitwy w rejonie Doktorowa, gdzie kilkuset kosynierów pod dowództwem Marcusa Mossego starło się z 600 osobową ekspedycją pruską. Bitwa przegrana, straty polskie: 25 zabitych i 7 ciężko rannych. Kolejnych 20 mieszkańców miasta zostało zamordowanych w tym samym dniu przez pruskich żołnierzy..

1860 - w drukarni grodziskiej Augusta Schmaedickiego z inicjatywy i pod redakcją ks. Aleksego Prusinowskiego rozpoczęto wydawanie zasłużonego dla sprawy narodowej "Tygodnika Katolickiego"

1874 - w Grodzisku powstała pierwsza polska spółka mleczarska w zaborze pruskim.

1881 - 10 grudnia otwarto pierwsze połączenie kolejowe do Opalenicy.

Nieistniejący już budynek browaru na Starym Rynku

1885 - 26 października otwarto progimnazjum, pierwszą w mieście szkołę średnią.

1887 - 1 października utworzono powiat grodziski, w skład którego weszły gminy Buk, Grodzisk i Opalenica.

1894 - z fundacji rodziny Mossych, powstał szpital miejski.

1896 - w granice miasta włączono wieś Doktorowo.

1898 - 1 września uruchomiono elektrownię miejską. Trzecią w Provinz Posen po Poznaniu (1894) i Bydgoszczy (1896).

1901 - 1 października miasto uzyskało połączenie kolejowe z Kościanem.

1905 - szczytowy okres rozbudowy miasta; oddano do użytku gmachy starostwa, sądu i nowego kościoła ewangelickiego; 1 października uruchomiono połączenie kolejowe z Wolsztynem.

1906 - strajk młodzieży szkolnej.

1909 - zakończono budowę tutejszego węzła kolejowego, miasto otrzymało bezpośrednie połączenie kolejowe z Poznaniem.

1918-1919 - liczny udział mieszkańców w powstaniu wielkopolskim. Miasto wystawia trzy kompanie piechoty i oddział kawalerii. Grodzisk staje się też głównym ośrodkiem dowodzenia i zaopatrzenia frontu zachodniego.

1921 - po opuszczeniu miasta przez ludność niemiecką liczba mieszkańców spadła do 5 634 osób. O trudnym położeniu ludności świadczą liczne strajki kolejarzy.

1922 - 30 kwietnia powstał Klub Sportowy Dyskobolia Grodzisk Wielkopolski założony przez grupę gimnazjalistów.

1922 - strajk robotników rolnych.

1924 - demonstracje bezrobotnych.

1927 - w styczniu, w pożarze spłonęła zach. strona ul. Kościelnej.

1929 - z inicjatywy Antoniego Thuma powstała Grodziska Orkiestra Dęta.

Grodziska Orkiestra Dęta

1932 - 1 kwietnia zlikwidowano powiat grodziski i w całości włączono go do powiatu nowotomyskiego, Grodzisk był największym z 6 miast tego powiatu, a Nowy Tomyśl dopiero piątym (2 576 osób).

1939-1945 - okupacja hitlerowska, 9 września 1939 roku Niemcy zajmują miasto.

1940 - następuje rozbiórka synagogi i cmentarza (kirkutu) żydowskiego.

1940-1942 - w mieście na terenie więzienia istniał obóz jeńców angielskich.

1941 - administracja niemiecka przywraca powiat grodziski (Kreisland Grätz), w mieście działa Sąd Obwodowy (Amtsgericht Grätz) i więzienie sądowe (Gerichtsgefänis) obejmujące swym zasięgiem powiat grodziski i włączony dawny powiat nowotomyski, a od października 1943 więzienie w Grodzisku przejęło także funkcję po zlikwidowanym więzieniu w Wolsztynie.

1942-1944 - w gmachu szkoły działa szkoła junkrów hitlerowskich przeniesiona z Berlina.

1943 - władze okupacyjne przystępują do budowy północnej dzielnicy mieszkaniowej, za torami kolejowymi (ukończono tylko jedną ulicę Nowe Osiedle, zw. potocznie Berlinkiem).

1945 - 24-27 stycznia walki Armii Czerwonej i grupy ok. 120 polskich ochotników o Grodzisk, 27 stycznia następuje niemiecki nalot na okolice Starego Rynku.

W 2000 roku znacznie zwiększono powierzchnię Grodziska z 4,57 km² na 18,09 km² (296%); włączono w całości wsie Piaski i Pantaleonowo, większą część Kobylnik a także kilka zabudowań należących wcześniej do Zdroju, Słocina, Grąblewa i Ptaszkowa.

Przynależność administracyjna

W początkowym okresie wieś, a później miasto administracyjnie należało do kasztelanii zbąskiej, w latach 1444-1815 do powiatu kościańskiego, a w latach 1815-1887 do powiatu bukowskiego, którego siedzibą od 1848 był Nowy Tomyśl.

Miasto powiatowe w latach 1887-1932, 1941-1945 i od 1999.

W latach 1932-1941 i 1945-1975 – Grodzisk należał do powiatu nowotomyskiego.

W latach 1975-1998 Grodzisk należał do województwa poznańskiego.

W 1999 Grodzisk zostaje siedzibą powiatu grodziskiego w województwie wielkopolskim.

Demografia

Ludność Grodziska na przestrzeni lat:

Powstanie wielkopolskie – zbrojne wystąpienie polskich mieszkańców Wielkopolski przeciwko państwu niemieckiemu wkrótce po zakończeniu I wojny światowej. Polacy domagali się powrotu ziem zaboru pruskiego do Polski, która w tym czasie umacniała swą niepodległość.
Niemcy (Republika Federalna Niemiec, RFN; do traktatu pomiędzy RFN a Polską Rzecząpospolitą Ludową (1970) w Polsce stosowana była oficjalnie nazwa Niemiecka Republika Federalna, NRF; niem.: Deutschland lub Bundesrepublik Deutschland, BRD) – państwo federacyjne położone w Europie, będące członkiem Unii Europejskiej (UE), Unii Zachodnioeuropejskiej (UZE), G8, ONZ oraz NATO. Stolicą Niemiec jest Berlin (przed połączeniem z NRD – Bonn, obecnie noszące tytuł miasta federalnego). Językiem oficjalnym jest język niemiecki.

Kościół farny

Studnia bł. Bernarda

ul. Szeroka

czytaj dalej: [2], [3]

w oparciu o Wikipedię (licencja GFDL, CC-BY-SA 3.0, autorzy, historia, edycja)