Grupa układu okresowego - Polski Serwis Naukowy

Grupa (czasem zwana rodziną pierwiastków) jest pionową kolumną w układzie okresowym pierwiastków chemicznych. Istnieje 18 grup w standardowym układzie okresowym. Określenie "rodzina" wywodzi się od podobnych właściwości, jakie posiadają pierwiastki wchodzące w skład jednej grupy.

Węglowce – pierwiastki 14 (dawn. IVA lub IV głównej) grupy układu okresowego. Są to węgiel (C), krzem (Si), german (Ge), cyna (Sn), ołów (Pb) i ununquadium (Uuq).

Litera – znak graficzny charakterystyczny dla pism fonetycznych. Może wyrażać pojedynczą głoskę, sylabę lub wchodzić w skład innych połączeń - np. dwuznaków. W języku francuskim zestaw nawet pięciu liter może oznaczać jedną głoskę.

Współcześnie podobieństwo chemiczne w obrębie grupy tłumaczy się jednakową lub podobną konfiguracją elektronową powłoki walencyjnej atomów pierwiastków danej grupy. To właśnie układ najbardziej zewnętrznych elektronów nadaje pierwiastkowi większość cech chemicznych.

Rozpowszechnione są trzy sposoby numerowania grup układu, jedna z użyciem cyfr arabskich i dwie z użyciem cyfr rzymskich. Numeracje rzymskie są obecnie traktowane jak określenia zwyczajowe, tradycyjne i sięgają początków historycznych układu okresowego. Numeracja arabska jest zaś oficjalnie rekomendowana przez IUPAC.

Tlenowce (chalkogeny) - wspólna nazwa pierwiastków należących do 16 grupy w układzie okresowym (dawniej grupa 6A lub szósta grupa główna). Są to tlen, siarka, selen, tellur i polon. Wszystkie tlenowce mają 6 elektronów walencyjnych i w związkach chemicznych występują na stopniach utlenienia od -2 do +6. Tlen z powodu dużej liczby elektronów przy małej liczbie powłok ma bardzo mały promień atomowy i posiada właściwości nieco odmienne niż reszta pierwiastków tej grupy, a jego stopnień utlenienia w związkach wynosi zazwyczaj -2 lub -1 (dodatnie stopnie utlenienia +1 i +2 osiąga jedynie w związkach z fluorem). Polon jest pierwiastkiem promieniotwórczym.

Cynkowce – pierwiastki chemiczne należące do 12 (IIB) grupy układu okresowego. Do cynkowców należą następujące metale: cynk (Zn), kadm (Cd), rtęć (Hg) i copernicium (Cn). Na powłoce walencyjnej cynkowców znajdują się 2 elektrony walencyjne.

Używanie starszych oznaczeń z użyciem cyfr rzymskich i liter alfabetu może prowadzić do zamieszania. Pierwszy system, będący dawnym standardem IUPAC, dodawał do liczby literę A w przypadku lewej części układu, zaś B w przypadku części prawej. Drugi system, CAS, rezerwował literę A dla grup głównych, zaś B - dla pobocznych. Obecny standard - oznaczenia cyframi arabskimi, został zaprojektowany w celu usunięcia nieporozumień. Pod publiczną dyskusję poddano go w roku 1985, zaś zatwierdzono w 1990 jako część "The Nomenclature of Inorganic Chemistry".

Borowce – pierwiastki chemiczne należące do 13 (IIIA) grupy w układzie okresowym. Do borowców zaliczamy: bor - półmetal oraz metale takie jak: glin, gal, ind i tal. Na powłoce walencyjnej borowców znajdują się 3 elektrony walencyjne.

Kobaltowce - pierwiastki chemiczne znajdujące się w 9 grupie układu okresowego (dawniej zaliczane do VIII grupy pobocznej) - są to kobalt (Co), rod (Rh), iryd (Ir) i meitner (Mt).

Oprócz numerycznego, stosuje się także słowne nazewnictwo rodzin pierwiastków. Nazwę tworzy się przez dodanie do nazwy pierwszego (najlżejszego) pierwiastka danej rodziny końcówki -owce, np fluorowce, helowce. Od reguły tej występuje jeden wyjątek - nazwa pierwszej grupy brzmi litowce, a nie wodorowce. Wynika to z bardzo odmiennych właściwości wodoru w stosunku do innych pierwiastków pierwszej grupy. Również określenie żelazowce może być mylące, bywa bowiem stosowane do określania tzw. triady żelazowców, w skład której wchodzą żelazo, kobalt i nikiel.

Litowce (metale alkaliczne, potasowce) – grupa pierwiastków I grupy układu okresowego (bez wodoru) o silnych własnościach metalicznych, tworzących z wodą silnie zasadowe (alkaliczne) wodorotlenki. Do metali alkalicznych zalicza się lit, sód, potas, rubid, cez i frans.

Międzynarodowa Unia Chemii Czystej i Stosowanej (ang. International Union of Pure and Applied Chemistry, w skrócie IUPAC [aj-ju-pak]) – międzynarodowa organizacja zajmująca się przede wszystkim standaryzacją symboliki, nazewnictwa i wzorców wielkości fizycznych stosowanych przez chemików na całym świecie. Oprócz tego IUPAC zajmuje się koordynacją badań naukowych oraz organizacją międzynarodowych kongresów i konferencji o tematyce chemicznej.

Grupa 1 (IA, IA) - metale alkaliczne (wodór i litowce)

Grupa 2 (IIA, IIA) - metale ziem alkalicznych (berylowce)

Grupa 3 (IIIA, IIIB) - skandowce

Grupa 4 (IVA, IVB) - tytanowce

Grupa 5 (VA, VB) - wanadowce

Grupa 6 (VIA, VIB) - chromowce

Grupa 7 (VIIA, VIIB) - manganowce

Grupa 8 (VIII, VIIIB) - żelazowce

Grupa 9 (VIII, VIIIB) - kobaltowce

Grupa 10 (VIII, VIIIB) - niklowce

Grupa 11 (IB, IB) - miedziowce

Grupa 12 (IIB, IB) - cynkowce

Grupa 13 (IIIB, IIIA) - borowce

Grupa 14 (IVB, IVA) - węglowce

Grupa 15 (VB, VA) - azotowce (pniktogeny)

Grupa 16 (VIB, VIA) - tlenowce (chalkogeny)

Grupa 17 (VIIB, VIIA) - fluorowce (chlorowce, halogeny)

Grupa 18 (0, 0) - gazy szlachetne (helowce)

Wyróżnia się dwa rodzaje grup:

Układ okresowy pierwiastków - zestawienie wszystkich pierwiastków chemicznych w postaci rozbudowanej tabeli, uporządkowanych według ich rosnącej liczby atomowej, grupujące pierwiastki według ich cyklicznie powtarzających się podobieństw właściwości, zgodnie z prawem okresowości Dmitrija Mendelejewa.

Azotowce (pniktogeny) – pierwiastki piętnastej grupy układu okresowego. Są to azot, fosfor, arsen, antymon i bizmut. Wszystkie występują w stanie stałym oprócz azotu (gaz).

Grupy główne: grupy 1 i 2 oraz 13 do 18

Grupy poboczne: grupy 3 do 12