Grzbiet śródoceaniczny - Polski Serwis Naukowy

Przekrój grzbietu śródoceanicznego.

Grzbiety śródoceaniczne na świecie

Wiek skorupy oceanicznej. Kolor czerwony oznacza najmłodszą skorupę, a niebieski najstarszą.

Płyty tektoniczne i ich rozrost.

Grzbiet śródoceaniczny - silnie wydłużona wypukła forma dna oceanicznego, o stromych stokach, położona zazwyczaj pośrodku oceanów, oddzielająca od siebie dwa baseny oceaniczne.

Grzbiet Śródatlantycki – podwodny grzbiet śródoceaniczny na Oceanie Atlantyckim, ciągnący się od Islandii aż po Antarktydę. Jest to najdłuższy grzbiet śródoceaniczny na Ziemi. Jego przedłużeniem na obszarze Oceany Lodowatego Północnego jest Grzbiet Nansena. Na południu kończy się w węźle potrójnym Bouveta w pobliżu Wyspya Bouveta. Krawędź Romanche rozdziela go na Grzbiet Północnoatlantycki i Grzbiet Południowoatlantycki. Większa część grzbietu skryta jest pod wodą. Ponad powierzchnię morza została wypiętrzona Islandia. Część grzbietu w pobliżu Islandii zwana jest Grzbietem Reykjanes.

Grzbiet Reykjanes - podwodny grzbiet śródoceaniczny w północnej części Oceanu Atlantyckiego. Jest częścią Grzbietu Północnoatlantyckiego znajdującą się w rejonie Islandii.

Grzbiety śródoceaniczne są to największe struktury linijne na powierzchni Ziemi. Ich łączna długość wynosi ok. 65 000 km. Szerokość grzbietów oceanicznych dochodzi do 400 km, np. Grzbietu Śródatlantyckiego wynosi 1600 km. Grzbiety wznoszą się ok. 2 km ponad powierzchnię sąsiadującego dna oceanicznego, tzw. równi abisalnej.

Uskok transformacyjny (uskok transformujący) – granica tektoniczna między dwiema płytami litosfery, które przemieszczają się poziomo względem siebie i równocześnie rozchodzą się. Przecina grzbiet oceaniczny i strefę spreadingu. Na odcinku pomiędzy dwoma oddalającymi się od siebie fragmentami grzbietu oceanicznego obie płyty poruszają się w przeciwnych kierunkach (odwrotnie niż przy normalnych uskokach), co wywołuje wiele głębokich trzęsień ziemi. Na odcinkach poza fragmentami grzbietu obie płyty przemieszczają się zgodnie.

Ocean Atlantycki (Atlantyk) – drugi pod względem wielkości ocean na Ziemi pokrywający około jednej piątej jej powierzchni. Nazwa wywodzi się z mitologii greckiej i oznacza "Morze Atlasa".

W środku większości z nich, wzdłuż całego grzbietu ciągnie się dolina ryftowa o szerokości do 50 km i głębokości 1-2 km. W dolinie ryftowej dochodzi do wylewów lawy. W miejsce rozchodzenia się dwóch płyt oceanicznych wdziera się materia bazaltowa, powodując powstawanie nowej skorupy oceanicznej i rozrost dna oceanicznego. Jest to tzw. strefa spreadingu, gdzie dwie płyty litosfery oddalają się od siebie. Doliny ryftowe tworzą tzw. krawędzie oceaniczne. Wiek skorupy oceanicznej rośnie od doliny ryftowej na zewnątrz, w stronę kontynentów.

Lawa – ciekły produkt działalności wulkanicznej, składający się głównie ze stopionych tlenków krzemu, żelaza, sodu, potasu, wapnia i innych metali. Ma podobny skład jak magma, z której stopienia powstaje, ale jest zubożona o składniki lotne.

Ocean Spokojny (Pacyfik), Ocean Wielki – największy, najgłębszy i najstarszy na świecie zbiornik wodny. Z powierzchnią równą 178,7 mln km² zajmuje jedną trzecią całej Ziemi. Największą rozciągłość południkową osiąga między Arktycznym Morzem Beringa a Morzem Rossa przy brzegach Antarktydy i wynosi ona aż 15500 km. Z kolei największą rozciągłość równoleżnikową osiąga między wybrzeżem Indonezji a Kolumbii i Peru i wynosi 19800 km czyli prawie połowę obwodu kuli ziemskiej i pięć razy więcej niż średnica Księżyca. Granicami oceanu są: Ameryki Północna i Południowa na wschodzie, Azja i Australia na zachodzie oraz lodu Arktyki i Antarktydy odpowiednio na północy i południu. Pojemność oceanu szacowana jest na 169,2 mln km³ co stanowi 46% ziemskich zasobów wód. Tradycyjnie dzieli się go wzdłuż równika na część północną i południową, ale wyjątkami są tutaj wyspy Gilberta i Galapagos w całości uznawane za Południowy Pacyfik. Na tym Oceanie znajduje się największa głębia Rów Mariański (głębokość: 10 911 m) oraz druga co do wielkości wyspa świata Nowa Gwinea. Średnia głębokość wynosi 4 280 m p.p.m.

Grzbiety śródoceaniczne są zazwyczaj potrzaskane poprzecznymi lub skośnymi do ich rozciągłości uskokami transformującymi i poprzesuwane wzdłuż nich na dziesiątki, a nawet setki kilometrów.

Niekiedy terminem "grzbiet śródoceaniczny" określa się formy, których powstanie nie jest związane ze spreadingiem dna oceanicznego, ale z przesuwaniem się płyty oceanicznej ponad tzw. plamą gorąca, jak w przypadku Grzbietu Hawajskiego i Grzbietu Cesarskiego. W tym wypadku właściwym terminem jest grzbiet podmorski, a nie grzbiet śródoceaniczny.

Grzbiet Nansena, Grzbiet Gakkela (ang. Gakkel Ridge, Nansen Cordillera, Arctic Mid-Ocean Ridge, fr. Dorsale de Gakkel, ros. Хребет Гаккеля) jest fragmentem systemu śródoceanicznych grzbietów na obszarze Oceanu Arktycznego, w obrębie Basenu Nansena. Jest granicą pomiędzy płytą północnoamerykańską a płytą eurazjatycką.

Grzbiet Arabsko-Indyjski (ang. Carlsberg Ridge, fr. Dorsale de Carlsberg, hiszp. Dorsal Arábigo-Índica) - fragment systemu śródoceanicznych grzbietów pomiędzy Afryką a subkontynentem Indyjskim. Stanowi północny fragment Grzbietu Środkowoindyjskiego. Rozciąga się od wyspy Rodrigues w archipelagu Maskarenów na południu do uskoku transformującego Owena (ang. Owen Fracture Zone) na północy.

Ważniejsze grzbiety śródoceaniczne

Ocean Spokojny: Południowopacyficzny, Australijsko-Antarktyczny, Wschodniopacyficzny, Chilijski, Explorer, Juan de Fuca, Gorda, Huntera, Południowofidżyjski, Tonga, Tubuai, Wooldark, Kiusiu-Palau, Środkowopacyficzny, Sala y Gomez.

Ocean Atlantycki: Nansena, Jan Mayen, Islandzki, Reykjanes, Śródatlantycki, Północnoatlantycki, Południowoatlantycki, Scotia (dawniej: Południowoantylski).

Ocean Indyjski: Afrykańsko-Antarktyczny, Zachodnioindyjski, Środkowoindyjski, Adeński, Arabsko-Indyjski, Grzbiet Zachodnioaustralijski, Australijsko-Antarktyczny.

Zobacz też

Formy ukształtowania dna oceanicznego.

Spreading