Grzybienie - Polski Serwis Naukowy

Diagram kwiatowy grzybieni.

Grzybienie (Nymphaea L.) – jeden z 6 rodzajów w obrębie rodziny grzybieniowatych Nympheaceae. Według różnych źródeł należy tu od 40 do ponad 50 gatunków występujących na całym świecie. W Polsce występują w naturze dwa gatunki: grzybienie białe N. alba L. oraz grzybienie północne N. candida C. Presl (częsty jest także ich mieszaniec – N. ×borealis Camus). W uprawie częste są kultywary i mieszańce grzybieni białych z gatunkami egzotycznymi znane pod zbiorową nazwą N. ×hybrida, hort. Gatunkiem typowym jest Nymphaea alba L..

Ameryka Południowa – kontynent leżący na półkulach południowej oraz północnej i zachodniej. Od wschodu graniczy z Oceanem Atlantyckim, a od zachodu z Oceanem Spokojnym. Powierzchnia Ameryki Południowej wynosi 17,8 mln km². Od północy, przez Przesmyk Panamski, graniczy z Ameryką Północną. Oba te kontynenty nazywane są też przez Europejczyków Nowym Światem.

Pedanius Dioskurydes (ok. 40 w Anazarbus, Cylicja – ok. 90) – grecki lekarz, farmakolog i botanik, który żył i pracował w Rzymie w czasach cesarza Nerona. Podróżował i poszukiwał leków w całym Basenie Morza Śródziemnego.

Morfologia

Hydrofity z pędem rosnącym w postaci kłącza na dnie płytkich, eutroficznych zbiorników. Liście i kwiaty na długich ogonkach i szypułkach sięgają powierzchni wody.

Systematyka

Synonimy taksonomiczne

Castalia R. A. Salisbury, Leuconymphaea O. Kuntze Pozycja systematyczna wg Angiosperm Phylogeny Website (aktualizowany system APG III z 2009)

Jeden z rodzajów w obrębie rodziny grzybieniowatych (Nymphaeaceae), będącej taksonem siostrzanym wobec pływcowatych (Cabombaceae). Należą one do rzędu grzybieniowców (''Nymphaeales), stanowiącej drugie w kolejności po amborellowatych (Amborellaceae) odgałęzienie w historii rozwoju okrytonasiennych.

Wiktoria (Victoria Lindl.) – jeden z 6 rodzajów w obrębie rodziny grzybieniowatych (Nympheaceae). Rośliny wodne o charakterystycznych liściach pływających, cechujących się dużymi rozmiarami i wypornością. Występują w naturze w Ameryce Południowej. Spotykane poza tym nierzadko w ogrodach botanicznych i palmiarniach. Gatunkiem typowym jest Victoria regia Lundley (V. amazonica)

Eurazja – inaczej zwana Euroazją; największy kontynent na kuli ziemskiej, 54,9 mln km², 4,649 mld mieszkańców (2003), podzielony umownie na Europę i Azję. Termin Eurazja wprowadzono w XIX wieku dla podkreślenia ścisłego połączenia Azji z Europą.

Rodzaj jest polifiletyczny w dotychczasowym (tradycyjnym) ujęciu. Podgatunek Nymphaea subg. Anecphya jest siostrzany dla rodzaju Ondinea, podczas gdy reszta rodzaju stanowi klad bazalny dla grupy Euryale–Victoria. Dlatego cała grupa Nymphaea-Euryale-Victoria-Ondinea łączona bywa w jeden rodzaj Nymphaea sensu lato (poza rozerwaniem rodzaju Nymphaea przedstawionym na kladogramie, prawdopodobne jest, że klad Euryale-Victoria jest siostrzany tylko wobec grupy podgatunków Hydrocallis-Lotus w obrębie rodzaju Nymphaea). Relacje filogenetyczne w obrębie rodziny grzybieniowatych:

Pręcik (stamen) – męski organ płciowy w kwiecie, bardzo silnie zredukowany i zmieniony liść. Ponieważ każdy pylnik (theca) ma połączone po dwa woreczki pyłkowe pręcik okrytozalążkowych jest mikrosporofilem o 4 mikrosporangiach lub 2 synangiach dwusporangiowych. U roślin okrytonasiennych składa się z nitki pręcikowej (filamentum) i główki (anthera), która jest zróżnicowana na dwa pylniki (thecae) połączone płonnym łącznikiem (connectivum). W pylnikach znajdują się komory pyłkowe (archespor), wytwarzające ziarna pyłku kwiatowego lub pyłkowiny. Dojrzałe pylniki pękają, pyłek się wysypuje i zostaje on dalej przenoszony przez wiatr, owady, zwierzęta, a następnie osadza się na znamionach słupków innych kwiatów (następuje zapylenie). Istnieją także rośliny o kwiatach samopylnych. U roślin nagonasiennych pręciki stanowią jedyny element bezokwiatowego kwiatu męskiego.

Język grecki albo greka — język indoeuropejski z grupy helleńskiej, w starożytności ważny język basenu Morza Śródziemnego. W cywilizacji Zachodu zaadaptowany obok łaciny jako język terminologii naukowej, wywarł wpływ na wszystkie współczesne języki europejskie, a także część pozaeuropejskich i starożytnych. Od X wieku p.n.e. zapisywany jest alfabetem greckim. Obecnie, jako język nowogrecki, pełni funkcję języka urzędowego w Grecji i Cyprze. Jest też jednym z języków oficjalnych Unii Europejskiej. Po grecku mówi współcześnie około 15 milionów ludzi.

Pozycja w systemie Reveala (1999)

Gromada okrytonasienne (Magnoliophyta Cronquist), podgromada Magnoliophytina Frohne & U. Jensen ex Reveal, klasa Piperopsida Bartl., podklasa Nymphaeidae J.W. Walker ex Takht., nadrząd Nymphaeanae Thorne ex Reveal, rząd grzybieniowce Dumort., podrząd Nymphaeineae Engl., rodzina grzybieniowate Nymphaeaceae Salisb., podrodzina Nymphaeoideae (DC.) Arn., plemię Nymphaeeae DC., podplemię Nymphaeinae Planch., rodzaj grzybienie (Nymphaea L.).

Bobrek trójlistkowy, b. trójlistny (Menyanthes trifoliata L.) – gatunek rośliny z monotypowego rodzaju bobrek należącego do rodziny bobrkowatych. Jest szeroko rozprzestrzeniony na całej półkuli północnej; występuje w Azji, Europie, Ameryce Północnej i w Maroku. W Polsce występuje na terenie całego niżu, niezbyt pospolicie.

Grzybieniowate (Nymphaeaceae Salisb.) – rodzina hydrofitów z rzędu grzybieniowców (Nymphaeales Dumort.). Liczy ponad 70 gatunków, zamieszkujących zbiorniki wodne na całym świecie.

Gatunki

Wykaz gatunków obejmujący 53 taksony na podstawie danych Germplasm Resources Information Network: Gatunki we florze polskiej:

grzybienie białe Nymphaea alba L. – Eurazja, północna Afryka,

grzybienie północne Nymphaea candida C. Presl – północna Eurazja.

Pozostałe gatunki:

Nymphaea alexii S. W. L. Jacobs & Hellq. – Australia, odkryte w 2006 r.

Nymphaea amazonum Mart. & Zucc. – Ameryka Środkowa i Ameryka Południowa

Nymphaea ampla (Salisb.) DC. – Ameryka Środkowa i Ameryka Południowa

Nymphaea belophylla Trickett – Ameryka Południowa;

Nymphaea caerulea Savigny

Nymphaea capensis Thunb.

Nymphaea carpentariae S. W. L. Jacobs & Hellq.

Nymphaea colorata Peter

Nymphaea conardii Wiersema

Nymphaea divaricata Hutch.

Nymphaea elegans Hook.

Nymphaea elleniae S. W. L. Jacobs

Nymphaea gardneriana Planch.

Nymphaea georginae S. W. L. Jacobs & Hellq.

Nymphaea gigantea Hook.

Nymphaea glandulifera Rodschied

Nymphaea gracilis Zucc.

Nymphaea guineensis Schumach. & Thonn.

Nymphaea hastifolia Domin

Nymphaea heudelotii Planch.

Nymphaea immutabilis S. W. L. Jacobs

Nymphaea jamesoniana Planch.

Nymphaea lasiophylla Mart. & Zucc.

Nymphaea leibergii Morag

Nymphaea lingulata Wiersema

Nymphaea lotus L. grzybienie egipskie, lotos egipski, lotos tygrysi

Nymphaea macrosperma Merr. & L. M. Perry

Nymphaea mexicana Zucc.

Nymphaea micrantha Guill. & Perr.

Nymphaea minuta K. C. Landon et al.

Nymphaea nouchali Burm. f.

Nymphaea novogranatensis Wiersema

Nymphaea odorata Aiton

Nymphaea ovalifolia Conard

Nymphaea oxypetala Planch.

Nymphaea petersiana Klotzsch

Nymphaea potamophila Wiersema

Nymphaea prolifera Wiersema

Nymphaea pubescens Willd.

Nymphaea pulchella DC.

Nymphaea pygmaea (Salisb.) W. T. Aiton

Nymphaea rubra Roxb. ex Andrews

Nymphaea rudgeana G. Mey.

Nymphaea stuhlmannii (Engl.) Schweinf. & Gilg

Nymphaea sulphurea Gilg

Nymphaea tenerinervia Casp.

Nymphaea tetragona Georgi

Nymphaea thermarum Eb. Fisch.

Nymphaea togoensis K. C. Landon

Nymphaea violacea Lehm.

Mieszańce:

Marcin z Urzędowa inna forma nazwiska: Urzędów, (ur. około roku 1500 w Urzędowie Lubelskim, zm. 22 czerwca 1573 w Sandomierzu) – polski botanik, zielarz, lekarz i ksiądz.

Pływcowate (Cabombaceae A. Rich.) – rodzina roślin wodnych stanowiąca klad siostrzany dla grzybieniowatych. Należą tu dwa rodzaje z sześcioma gatunkami występującymi na obu kontynentach amerykańskich, w Afryce środkowej i południowej, we wschodniej Australii, w południowej i wschodniej Azji.

Nymphaea ×daubenyana hortorum grzybienie żyworodne

Nazewnictwo

Nazwa naukowa rodzaju Nymphaea pochodzi z języka greckiego i oznacza roślinę należącą do nimf. Według starogreckiego podania roślina wyrosła z ciała nimfy zmarłej z powodu zazdrości o Heraklesa. Nazwa ta pojawia się dziełach Teofrasta i Dioskuridesa.

Herakles (gr. Ἡρακλῆς Heraklēs, Ἡρακλές Heraklés, łac. Heracles, Hercules) – jeden z herosów w mitologii greckiej, syn Zeusa i śmiertelniczki Alkmeny. W mitologii rzymskiej utożsamiany z Herkulesem. Znany był z wielkiej siły, męstwa, zapaśnictwa i umiejętności wojennych, zwłaszcza celnego strzelania z łuku. Lubiany przez Zeusa i Atenę, był prześladowany przez zazdrosną Herę.

Owoc (łac. fructus) - w znaczeniu botanicznym występujący u okrytozalążkowych organ powstający z zalążni słupka i ewentualnie dna kwiatowego zawierający w swym wnętrzu nasiona, osłaniający je i ułatwiający rozsiewanie.

Rośliny z tego rodzaju mają kilka nazw zwyczajowych w języku polskim (podobnie jest zresztą w wielu innych językach). W starszych źródłach pojawiają się z rzadka określenia w rodzaju "bończewie, gąska, kerzenka, mamałucha, nenufary, stulikep" częściej "wodna lilia", a najczęściej "grzybienie" (rękopis Copiarum diplomaticum praemislaeum z XV wieku – zapis "grzybyenye" , rękopis Jana Welsa z 1490, "Herbarz, czyli Zielnik" Stefana Falimierza z 1534, "Herbarz polski.." Marcina z Urzędowa z lat 1543–1553). Jan Kluk i później kolejni autorzy w XIX wieku używają jednak nazwy w liczbie pojedynczej – "grzybień", przy czym nazwa ta stosowana była także w odniesieniu do żabiścieku pływającego i bobrka trójlistkowego. W piśmiennictwie specjalistycznym (botanicznym) XX wieku powrócono do nazwy w liczbie mnogiej traktując słowo "grzybienie" jako pluralia tantum (analogicznie jak np. rodzaje kocanki, obrazki) rodzaju niemęskoosobowego i w takim zapisie nazwa ta używana jest w kodeksach nomenklatorycznych. W języku potocznym rośliny tego rodzaju określane są często w liczbie pojedynczej nazwą "grzybień", taką nazwę dla określenia "lilii wodnych" zawiera Słownik języka polskiego. Wśród nazw handlowych roślin z tego rodzaju popularnie używane jest określenie mianem lotosu tygrysiego nierzadkiej w uprawie rośliny akwariowej (w istocie lotos to odrębny rodzaj z innej, niespokrewnionej rodziny lotosowatych).

Australia (Związek Australijski, Commonwealth of Australia) – kraj położony na półkuli południowej, obejmujący najmniejszy kontynent świata, wyspę Tasmanię i inne znacznie mniejsze wyspy na Oceanie Indyjskim i Spokojnym. Australia na powierzchni nie sąsiaduje z żadnym krajem, natomiast poprzez morza krajami sąsiadującymi z Australią na północy są: Indonezja, Timor Wschodni i Papua-Nowa Gwinea; na północnym wschodzie: Wyspy Salomona, Vanuatu oraz Nowa Kaledonia; na południowym wschodzie: Nowa Zelandia. Australia jest jedynym państwem, które jest również kontynentem.

Liść (łac. folium) – organ roślinny, element budowy części osiowej (pędowej) roślin telomowych. Wyrastające z węzłów końcowe elementy rozgałęzień pędu, wyodrębniające się ze względu na funkcję i budowę od łodygi (nie mają np. zdolności do nieprzerwanego wzrostu). Pełnią głównie funkcje odżywcze i z tego powodu mają zwykle dużą powierzchnię umożliwiającą ekspozycję na odpowiednią ilość promieniowania słonecznego. Poza tym liście biorą udział w transpiracji i gutacji oraz wymianie gazowej. Nierzadko liście pełnią także funkcje spichrzowe, czepne, ochronne, obronne i pułapkowe, w takich przypadkach ulegając daleko idącym przystosowaniom w zakresie funkcji i budowy.

Klucz do oznaczania gatunków występujących w Polsce

1. Rośliny uprawiane o kwiatach barwnych (czerwonych, różowych, żółtych, niebieskich) i/lub liściach purpurowych w całości lub w postaci plam na stronie wierzchniej – formy ogrodowe grzybieni N. x hybrida, hort.

1*. Rośliny o kwiatach białych i liściach z wierzchu zielonych.

Słupek (łac. pistyllum, ang. pistil) – żeński organ płciowy w kwiecie okrytonasiennych. Zbudowany jest ze zrośniętych ze sobą lub wolnych owocolistków (carpellae), które są zmodyfikowanymi liśćmi. Słupki zajmują zawsze centralne miejsce w kwiecie. Mogą występować pojedynczo lub po kilka tworząc w tym drugim przypadku słupkowie (gynaeceum).

Żabiściek pływający (Hydrocharis morsus-ranae L.) – gatunek byliny, należący do rodziny żabiściekowatych (Hydrocharitaceae). Nymfeid, występujący w stojących i wolno płynących zbiornikach wodnych śródlądowych w Europie (z wyjątkiem dalekiej północy i krańców południowych) oraz w zachodniej i północnej Azji, poza tym zawleczony i zdziczały w wielu miejscach. W Polsce do niedawna bardzo pospolity, obecnie zanikający z powodu degradacji siedlisk.

2. Klapy u nasady liścia są zawsze rozchylone, nitki nawet najbardziej wewnętrznych pręcików nie szersze od pylników, znamię słupka jest żółte, płaskie, zbudowane z 8-25 promieni, owoc z zaokrągloną nasadą – grzybienie białe N. alba. 2*. Klapy u nasady liścia często zachodzą na siebie, nitki nawet najbardziej wewnętrznych pręcików pozostają szersze od pylników, znamię słupka jest ciemnożółte do czerwonego, wgłębione, zbudowane z 6-14 promieni, owoc z czworokątną nasadą – grzybienie północne N. candida. Uwaga: w naturze nierzadko obecne są mieszańce obu gatunków rodzimych o cechach pośrednich.

Przypisy

↑ Stevens P.F.: Angiosperm Phylogeny Website (ang.). 2001–. [dostęp 2009-05-28].
↑ Index Nominum Genericorum. [dostęp 2009-02-10].
↑ Thomas Borsch, Cornelia Löhne, John Wiersema: Phylogeny and evolutionary patterns in Nymphaeales: integrating genes, genomes and morphology (ang.). Taxon 57, 4, 2008. [dostęp 2009-03-04].
Crescent Bloom: Systematyka rodzaju Nymphaea (ang.). The Compleat Botanica. [dostęp 2009-02-10].
http://pgrc3.agr.ca/cgi-bin/npgs/html/splist.pl?8329 Species in GRIN-CV for genus Nymphaea
M. Rejewski: Pochodzenie łacińskich nazw roślin polskich. Warszawa: 1996. ISBN 83-05-12868-7.
Martin Quigley, James A. Chatfield, Kenneth D. Cochran: No Less Sweet Because We Know Its Name. Bulletin The Ohio State University (ang.). 2001. [dostęp 2009-03-23].
E. Majewski: Słownik nazwisk zoologicznych i botanicznych polskich. Warszawa: Nakładem Prenumeratorów, 1889.
Zbigniew Mirek, Halina Piękoś-Mirkowa, Adam Zając, Maria Zając: Vascular plants of Poland – a chekclist. Krytyczna lista roślin naczyniowych Polski. IB PAN, 2002. ISBN 83-85444-83-1.