Gubernia wileńska - Polski Serwis Naukowy

Mapa guberni w latach 1867-1914

Mapa guberni w latach 1795-1797

Gubernia wileńska, ros. Виленская губерния; biał. Віленская губерня; lit. Vilniaus gubernija – jedna z guberni Imperium Rosyjskiego; razem z guberniami kowieńską, grodzieńską, mińską, mohylewską oraz witebską tworzyła Kraj Północno-Zachodni (teren b. Wielkiego Księstwa Litewskiego).

Ujezd (ros. уезд) – w Imperium Rosyjskim, a także w RFSRR w pierwszych latach po rewolucji październikowej, jednostka administracyjna niższego rzędu, czasem utożsamiana z powiatem.

Konstanty Pawłowicz Romanow (ur. 8 maja 1779 w Carskim Siole (obecnie Puszkino), zm. 27 czerwca 1831 koło Witebska) – wielki książę rosyjski z dynastii Romanowów, następca tronu rosyjskiego w latach 1801-1823, naczelny wódz armii Królestwa Polskiego pełniący obowiązki gubernatora wojskowego Królestwa Polskiego, generał-inspektor kawalerii rosyjskiej, naczelny dowódca korpusu litewskiego, sprawujący nadzór nad pięcioma guberniami zachodnimi od 1819 roku, deputowany na Sejm Królestwa Polskiego w 1818 z cyrkułu VIII Warszawy.

Historia

Utworzona w 1795 po III rozbiorze Polski. Na początku dzieliła się na powiaty (ujezdy): brasławski (później zwany nowoaleksandrowskim), wileński, wiłkomierski, zawilejski, kowieński, oszmiański, rosieński, telszewski, trocki, upicki (poniewieski), szawelski.

W czasie reform administracyjnych Pawła I ukazem z 12 września 1796 (wszedł w życie w 1797) połączono ją z gubernią słonimską w jedną gubernię litewską z siedzibą w Wilnie. Za Aleksandra I gubernia litewska w 1801 podzielona została na wileńską (do 1840 nazywaną litewsko-wileńską) oraz grodzieńską (dawniej gubernia słonimska). Od 1819 roku gubernia wileńska pozostawała pod naczelnym zarządem administracyjnym wielkiego księcia Konstantego.

Gubernia kowieńska (ros. Ковенская губеpния; lit. Kauno gubernija) z centrum w Kownie była jednostką administracyjną Imperium Rosyjskiego.

Aleksander I Pawłowicz (Александр I Павлович) (ur. 12/23 grudnia 1777 w Petersburgu, zm. 19 listopada/1 grudnia 1825 w Taganrogu) – cesarz Rosji od 1801, król Polski od 1815 (Królestwo Kongresowe), syn Pawła I z dynastii Romanowów, starszy brat księcia Konstantego oraz Mikołaja, swojego następcy na tronie Rosji.

W 1843 część obszaru przeszła do nowo utworzonej guberni kowieńskiej. W wileńskiej postały wtedy powiaty: wileński, oszmiański, święciański (powiat zawilejski) i trocki, a także przekazany z guberni grodzieńskiej lidzki oraz z mińskiej – powiat wilejski i dziśnieński.

Ludność

Podział narodowy ludności Guberni Wileńskiej(części okupowanej) przeprowadzony przez okupacyjne władze Niemieckie w 1916 roku:

Piotr Daniłowicz Światopołk-Mirski (ur. 1857, zm. 16 maja 1914) – rosyjski polityk, arystokrata, minister spraw wewnętrznych Imperium Rosyjskiego w latach 1904-1905.

Paweł I Piotrowicz, Павел I Петрович (ur. 1 października 1754 w Sankt Petersburgu, zm. 23 marca 1801 tamże) – cesarz Rosji w latach 1796 - 1801, wielki mistrz Zakonu Maltańskiego 1799-1801, syn Katarzyny II. Uznany przez Piotra III. Jego pierwszą żoną była Wilhelmina Luiza Hessen-Darmstadt (1755-1776), a drugą Zofia Dorota Wirtemberska (1759-1828).

Cała Ludność - 478 753

Polacy - 263 149 ( 55% )

Litwini - 118 188 ( 25% )

Żydzi - 83 127 ( 20% )

Inni - 13 489 ( 5% )

Rożnica w spisach Rosyjskich i Niemieckich dotyczącej liczby Polaków w Guberni Wileńskiej uwarunkowana była zaniżaniem , przez wszystkie spisy Rosyjskie ludnościowe , liczby Polaków mieszkających na tzw Ziemiach Zabranych.

Powiat lub Ujezd poniewieski dawny powiat, położony pośrodku kuberni kowieńskiej, utworzony na miejsce powiatu upickiego województwa trockiego. Częściowo odpowiada mu dzisiejsza Gmina miejska Poniewież na Litwie.

Język litewski (lietuvių kalba) - język z zespołu wschodniobałtyckiego języków bałtyckich, którym posługuje się ok. 5 mln osób. Oprócz Litwy językiem tym posługują się Litwini zamieszkujący na zachodzie Białorusi i północno-wschodniej Polsce (Suwalszczyzna), a także w Rosji, Łotwie oraz emigranci w USA, Kanadzie, Australii, Niemczech. Jest językiem urzędowym Litwy.

Podział administracyjny w 1914 (na powiaty)

Generał-gubernatorzy wileńscy

1801 Levin August, hrabia von Bennigsen, (1801)

1805-1808 Aleksander Rimski-Korsakow (1805–1808)

...

1812-1830 Aleksander Rimski-Korsakow (1812–1830), ponownie

...

1850-1855 Iwan Bibikow (1794–1857)

1855-1863 Włodzimierz Nazimow (1802–1874)

1863-1865 hr.Michaił Murawjow Wileński (1796–1866)

1865-1866 Konstanty von Kauffman (1818–1882)

1866-1868 hr. Edward Baranow (1811–1884)

1868-1874 Aleksander Potapow (1818–1886)

1874-1880 Piotr Albiedyński (1826–1883)

1880-1884 hr. Edward Todtleben (1818–1884)

1884-1893 Iwan Kachanow (1825–1909)

1893-1897 Piotr Orżewski (1839–1897)

1897-1901 Witalij Nikołajewicz Trocki

1901-1902 w czasie przerwy w obsadzie gubernatorów wileńskich funkcje tę pełnił generał-gubernator Prowincji Litewskiej Wiktor Wilhelmowicz von Wahl

1902-1904 ks. Piotr Światopełk-Mirski (1857–1914)

1904-1905 Aleksander Freeze

1905-1909 Konstanty Krzywicki

1912 – likwidacja urzędu generał-gubernatora wileńskiego

Powiat oszmiański – powiat tzw. Litwy Środkowej, następnie od 13 kwietnia 1922 na obszarze Ziemi Wileńskiej, a od 20 stycznia 1926 w województwie wileńskim II Rzeczypospolitej. Jego siedzibą było miasto Oszmiana. W skład powiatu wchodziło 10 gmin, 2 miasta i 5 miasteczek.

Powiat lub Ujezd rossieński lub Rosieński dawny powiat guberni kowieńskiej. Ośrodkiem było Rosienie. Herb powiatu przedstawiał tarczę rozdzieloną na dwie połowy; w górnej części mieszczący herb guberni, t. j. pomnik w kształcie piramidy, w dolnej zaś dwa rogi obfitości na krzyż złożone. Opis powiatu rossieńskiego wydał Ign. Buszyński (Wilno, 1874).

Przypisy

Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г.
Jedynie nazwa rosyjska posiadała status oficjalny
Wacław Tokarz, Wojna polsko-rosyjska 1830 i 1831, Warszawa 1993, s. 55-56.
Dmowski Roman, Polityka polska i odbudowanie państwa, Warszawa 1989.

Linki zewnętrzne

Gubernia wileńska w Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Tom XIII (Warmbrun – Worowo) z 1893 r.

o guberni w Encyklopedii Brockhauza i Efrona