Gustaw Manteuffel - Polski Serwis Naukowy

Gustaw baron Manteuffel-Szoege (1832-1916)

Gustaw Manteuffel, właściwie Felician Nicolai baron Manteuffel-Szoege (ur. 18 listopada 1832 w Drycanach, w powiecie rzeżyckim, Łatgalia, zm. 24 czerwca 1916 w Bonifacowie w powiecie lucyńskim) – polski historyk i etnolog, krajoznawca, z wykształcenia prawnik. Baron pochodzący z inflanckiej rodziny Manteufflów z inflancko-niemieckiego rodu Soie (Zoge, potem Szoege).

Katedra w Rydze – protestancka katedra w Rydze. Została zbudowana około 1211 nad rzeką Dźwiną. Obecnie pozostaje największą średniowieczną świątynią krajów bałtyckich.
Księstwo Zadźwińskie (Księstwo Inflanckie, łac. Ducatus Ultradunensis) - posiadłość Rzeczpospolitej Obojga Narodów, istniejąca w latach 1561-1621.

Urodził się 18 listopada 1832 roku w Drycanach, będąc drugim z czterech synów Jakuba Manteuffla herbu własnego i Marii z domu von Ryck. Ród Manteuffelów pochodził z Pomorza Zachodniego, a na tereny należące do Zakonu kawalerów mieczowych przybył w XIII wieku. Ta gałąź rodu Manteuffel w 1620 roku została wpisana do Kurlandskiej Izby Rycerskiej (Kurlandische Ritterbank) do pierwszej klasy, pod numerem drugim. Matka Manteuffela pochodziła ze spolonizowanej rodziny von Rycków (Ryków).

Maurycy Orgelbrand, (ur. 1826 w Warszawie, zm. 4 grudnia 1904 w Warszawie) – polski księgarz i wydawca, syn niezamożnego żydowskiego kupca, młodszy brat Samuela Orgelbranda. W młodości ukończył szkołę rabinów, ale przeszedł na wyznanie rzymskokatolickie.
Kłosy (kaszb. Kłosë, niem. Klössen) – wieś kaszubska w Polsce położona w województwie pomorskim, w powiecie bytowskim, w gminie Czarna Dąbrówka.

Do 15 roku życia, uczył się w domu, a jego naukę nadzorowała matka, dbając o wychowanie syna w duchu polskim i katolickim. Następnie ukończył niemieckojęzyczne gimnazjum w Mitawie. W 1852 roku rozpoczął studia prawnicze na uniwersytecie w Dorpacie, kończąc je w 1856 roku. W czasie studiów (1855) przyjęty w poczet członków najstarszej polskiej korporacji akademickiej Polonia, z którą utrzymywał kontakt przez całe życie. W 1859 uzyskał tytuł magistra na podstawie rozprawy Darstellung der wölkerseerechtlichen Grundsätze über die Blockade (wyd. Dorpat 1860).

Makońkalns (łot.Mākoņkalns, Padebešu kalns, łatg. Muokuļkolns. niem. Volkenburg)- wzgórze we wschodniej części Łotwy, w powiecie Rzeżyckim regionu Łatgalskiego. Jedno z najczęściej odwiedzanych miejsc Łatgalii. Wzgórze położone na wyżynie Łatgalskiej w środkowej części regionu w odliegłości 2,1 km na południowy wschód od jeziora Raźno. Trzecie, co do wysokości, wzgórze Łatgalii i czwarte na Łotwie. Goruje nad calą okolicą i oferuje wspaniałe widoki na jezioro Raźno.
Etnologia – jedna z dyscyplin, obok etnografii, antropologii kulturowej i antropologii społecznej, wchodzących w zakres antropologii - nauki o człowieku i jego kulturze. Powyższe terminy często traktowane są jako synonimy tej samej dziedziny badań. Etnologia jest terminem używanym przez przedstawicieli europejskiej i kontynentalnej nauki o człowieku i odpowiada niemieckiemu terminowi Völkerkunde (badania ludów pierwotnych). Etnologia klasyfikuje ludy na podstawie cech środowiskowych i kulturowych, oraz opisuje poszczególne kultury.

W tym czasie zaczął zamieszczać recenzje muzyczne w lokalnej prasie ("Dörptsche Zeitung" , "Rigasche Zeitung"), próbował też sam komponować. Zainteresowania muzyczne sprawiły, że zebrał i opublikował łotewskie pieśni ludowe; zbiór Lettische Volkslieder gesammelt in der Gegend von Kraslaw im Dünaburgschen von Comtesse Celine Plater und in der Gegend von Dritzan im Rositenschen von Baron Gustaw Manteuffel ukazał się w "Magazin der lettisch-literärischen Gesellschaft" (Mitawa, 1869, t.XIV, z.2, s.162–206) i był pierwszą znaczącą pracą popularnonaukową Manteuffela.

Adam Bernard Mickiewicz , zm. , a nawet za jednego z największych na skalę . Określany też przez innych, jako poeta przeobrażeń oraz bard słowiański. Członek , zarówno w ojczyźnie jak i w Europie zachodniej porównywany do . W okresie pobytu w Paryżu był wykładowcą literatury słowiańskiej w Collège de France. Znany przede wszystkim jako autor ballad, powieści poetyckich, dramatu Dziady oraz epopei narodowej Pan Tadeusz uznawanej za ostatni wielki epos kultury szlacheckiej w Rzeczpospolitej Obojga Narodów.
Powiat lub ujezd lucyński dawny powiat Inflant polskich, później guberni witebskiej. Dzisiaj częściowo odpowiada mu terytorialnie Okręg lucyński Łotwy.

Badania terenowe zwróciły uwagę Manteuffela na wschodnią odmianę języka łotewskiego, jakim posługiwała się katolicka ludność Łatgalii, czyli tzw. dialekt łatgalski. Stał się jednym z kodyfikatorów pisanej odmiany tego dialektu, publikując w nim teksty dydaktyczne Swetiszona gorejga sâtas (wyd. M. Orgelbrand, Wilno 1861), modlitwy i pieśni religijne Pilniga gromota Lyugszonu (Dorpat 1870), kalendarze Inflantuziemies Łajkagromata uz 18... godu (Riga 1861-65 i 1868-1870, Dorpat 1866-67), fragmenty Biblii Nutykszonas Biblias (wyd. H. Laakmann, Dorpat 1860 i 1861), a nawet broszury antyalkoholowe Kû sieukuram tyci gam barnam musu Katoliszkas Baznicas wajaga darejt tagodejus łajkûs kur tik daudz dzierdim runo jut ap dzierszonu un nadzierszonu brandwîna? (H. Laakmann, Dorpat 1860). Przełożył także na łatgalski oficialną broszurę rządu carskiego o uwłaszczeniu chłopów, wydrukowaną w 1862 roku w Petersburgu pod tytułem Nulikszonas ap ziemnikim izgojuszym nu dzymtigas pidareszonas; cały jej nakład (1000 egz.) został zniszczony w wyniku pożaru Ministerstwa Spraw Wewnętrznych w Petersburgu w maju tego samego roku.

Kraków – i pod względem powierzchni. Jedno z najstarszych miast Polski, o ponad tysiącletniej historii. Kraków posiada wartościowe zabytki architektury, działa w nim wiele instytucji i placówek kulturalnych.
Szwecja, Królestwo Szwecji (Sverige, Konungariket Sverige) – państwo w Europie Północnej, zaliczane do państw skandynawskich. Szwecja jest członkiem Unii Europejskiej od 1995 roku. Graniczy z Norwegią, Finlandią i Danią.

Manteuffel wydawał różnego rodzaju publikacje w języku łatgalskim do 1871 roku, kiedy to w guberni witebskiej został wprowadzony całkowity zakaz druku czcionką łacińską. W 1881 opublikował jeszcze w Poznaniu pieśń o św. Donacie pt. Dziśmie ap Swatu Donatu Numucitu (druk. W. Łebińskiego), która była ostatnią pracą Manteuffela w tym języku.

Łatgalia (łot. Latgale, niem. Lettgallen, od nazwy plemienia Łatgalów) – jedna z czterech krain historycznych składających się na współczesną Łotwę, leży we wschodniej części kraju. Dawne Inflanty Polskie.
Papież (Ojciec Święty) (łac. papa, -ae m, wł. papa, gr. pappas, forma funkcjonująca w języku polskim pochodzi od czeskiego papež) – biskup Rzymu, głowa Kościoła rzymskokatolickiego, katolickich Kościołów wschodnich, Stolicy Apostolskiej oraz państwa Watykan. Obecnym papieżem jest Benedykt XVI.

Pierwszą pracą Manteuffla, pisaną już nie z pozycji etnografa amatora i miłośnika folkloru, ale będąca całościowym ujęciem historyczno-kulturowym, była napisana po niemiecku publikacja Polnisch-Livland (Riga 1869). Spotkała się z zainteresowaniem, szczególnie ze strony tych historyków, którzy interesowali się terenami wschodniej Łotwy, np. Augusta Bielensteina. Zwróciła też uwagę Józefa Ignacego Kraszewskiego, który póżniej zaczął namawiać autora na wydanie jej po polsku. Prace przy tłumaczeniu trwały kilka lat, ostatecznie Manteuffl sam napisał całość w języku polskim, znacznie przy tym poszerzając tę publikację. Wydane w Poznaniu Inflanty Polskie poprzedzone ogólnym rzutem oka na siedmiowiekowa przeszłość całych Inflant (1879) były pierwszym poważnym opracowaniem o Inflantach Polskich opublikowanym po polsku. Wstęp do tej pracy napisał Kraszewski, zwracając uwagę na jej nowatorski charakter, także ze względu na ujęcie tematu w wymiarze historyczno-kulturowym.

Inflanty (, niem. Livland, łot. Vidzeme) to nazwa krainy historycznej nad Dźwiną i Zatoką Ryską powstałej w średniowieczu w obrębie posiadłości zakonu kawalerów mieczowych, a zamieszkanej przez plemiona bałtyckie i ugrofińskie, na których kulturę od najdawniejszych czasów wpływała kultura niemiecka i skandynawska. Dawne Inflanty obejmują terytoria dzisiejszej Estonii i Łotwy.
Pomorze Zachodnie (pol.Pomorze Nadodrzańskie, kasz. Zôpadnô Pòmòrskô, niem. Pommern) - kraina historyczno-geograficzna nad dolną Odrą i mniejszymi rzekami uchodzącymi do Zatoki Pomorskiej, między Reknicą a Łebą. Na zachodzie przechodzi w Meklemburgię i Brandenburgię, na południu w ziemię lubuską oraz Wielkopolskę (Krajnę), a na wschodzie w Pomorze Gdańskie.

Publikacja ta była także wyrazem pewnego zwrotu w życiu i pracy Gustawa Manteuffela. Autor wyraźnie zajął w niej stanowisko polskiego patrioty i katolika, a od czasu jej wydania pisał głównie po polsku.

W tym okresie Manteuffel nawiązał bliższą znajomość z Kraszewskim. Pisarz sportretował barona w powieści Stach z Konar , z kolei ten zadedykował mu swoją publikację krajoznawczą Lucyn w Inflantach (Kraków, 1884).

Od początku lat 80. XIX wieku Gustaw Manteuffel zajmował się szerzeniem wiedzy o Inflantach Polskich. Napisał wiele haseł dotyczących tego tematu do Słownika geograficznego Królestwa Polskiego oraz Wielkiej Encyklopedii Powszechnej Ilustrowanej. Namówiony przez Kraszewskiego, regularnie recenzował związane z Inflantami polsko- i niemieckojęzyczne publikacje. Recenzje te ukazywały się przede wszystkim w "Kwartalniku Historycznym", którego Manteuffel był stałym współpracownikiem. Niektóre z artykułów wydawał jako odrębne publikacje, tworząc w ten sposób kolekcję opisów inflanckich majątków, zamków i miasteczek, będącą obecnie ważnym źródłem historycznym, także z zakresu historii sztuki, heraldyki i krajoznawstwa. Do tych prac należą:

"Biblioteka Warszawska. Pismo poświęcone naukom, sztukom i przemysłowi" – miesięcznik literacko-naukowy ukazujący się w Warszawie w latach 1841-1914, utrzymujący przez cały czas swego istnienia wysoki poziom i bardzo poczytny.
Uwłaszczenie chłopów – nadanie chłopom na własność użytkowanej przez nich ziemi, połączone ze zniesieniem obciążeń feudalnych na rzecz pana feudalnego (szlachcica), czyli pańszczyzny, czynszu i tzw. "darmoch" (tj. darmowych posług, do których chłopi byli obowiązani na rzecz dworu, np. stróżowania, uprawy pańskiego ogrodu, koszenia trawy, połowu ryb, sypania grobli, podwód, noszenia listów pańskich).

Lucyn w Inflantach, Kraków 1884 :

Piltyń i archiwum piltyńskie, Warszawa 1884 :

Słupi Róg i jego stosunek do poezji ludowej Łotyszów naddźwińskich, Kraków 1885 :

Ruiny przeszłość warowni Felińskiej, "Kłosy" 1885,t.XLI :

Zamek Kryżbork w guberni witebskiej, "Kłosy" 1886,t.XLII :

Ruiny i przeszłość Kokenhuzy, "Kłosy" 1887, t.XLV" :

Wolkenberg w Inflantach, "Biblioteka Warszawska" 1887, t. IV, z. 3.

Krasław w Inflantach Polskich, Warszawa 1901.

Po "Inflantach Polskich" ukazała się następna większa publikacja książkowa pt. "Listy znad Bałtyku (Kraków 1889). Stanowi ona zebrane w książkę listy Manteuffla publikowane w krakowskim "Przegliądzie Powszechnym" na początku jego powstania, czyli w latach 1885-88. Jest to cykl artykułów poglądowych, reportaży i szkiców folklorystycznych, ukazujących historię i kulturę Łotwy w pierwszej części głównie z perspektywy jej pierwotnych mieszkańców. Obie książki nawzajem się uzupełniają: narracja w "Inflantach Polskich" prowadzona jest wyraźnie z polonocentrycznej perspektywy, podczas gdy "Listy znad Bałtyku" uruchamiają odmienny, łotewsko-estoński, ale także rycersko-zakonny i niemiecki punkt widzenia. W obu widoczny jest sumienny zamiar przedstawienia szerokiej publiczności regionu, o którym wiedza powszechna wydaje się co najmniej niewystarczająca.

Kwartalnik Historyczny – najstarsze polskie czasopismo historyczno-humanistyczne założone we Lwowie w 1887 roku przez historyka Ksawerego Liskego. W latach 1946-1950 wydawane w Krakowie (roczniki 52/53-57) pod redakcją m.in. J. Dąbrowskiego, R. Grodeckiego, K. Lepszego. Po roku 1950 przeniesione do Warszawy, gdzie wydawane jest pod auspicjami Instytutu Historii Polskiej Akademii Nauk przez Wydawnictwo Naukowe Semper. Pismo publikuje artykuły o ściśle naukowym charakterze dotyczące historii średniowiecza, czasów nowożytnych i najnowszych (bez uwzględnienia starożytności).
Dźwina (łot. Daugava, białorus. Дзьвiна - Dźwina lub Заходняя Дзьвiна - Zachodniaja Dźwina, ros. Западная Двина - Zapadnaja Dwina, , lit. Dauguva, liw. Väina, dawna nazwa: Rubon) - rzeka przepływająca przez Rosję, Białoruś i Łotwę, mająca swoje źródła na wzgórzach wyżyny Wałdaj w zachodniej Rosji, na północny zachód od miasta Andrieapol, uchodząca do Bałtyku w Zatoce Ryskiej.

W tym samym czasie, czyli w II połowie lat 80. XIX wieku Manteuffel przygotowywał inne syntetyczne dzieło o Inflantach pt. Terra Mariana 1186-1888. Była to sporządzona w jednym egzemplarzu, przepyszna pod względem estetycznym praca wieloosobowego zespołu, w którym Gustaw Manteuffel był pomysłodawcą, autorem łacińskiego tekstu oraz koordynatorem całości, a także głównym sponsorem dzieła (koszty wyniesli 11500 rubli). Oprawiony w białą skórę spory wolumin został wręczony w r. 1888 papieżowi Leonowi XIII z okazji 50-lecia posługi kapłańskiej. Tekst zawiera kolorowe rysunki m.in. 48 zamków i ruin zamkowych, 29 kościołów oraz 66 herbów rodów rycersko-inflanckich, a wszystko to uzupełnia tekst przedstawiający w skrócie kilka wieków historii całych Inflant, włącznie z Estonią i wyspą Ozylią (est.Saaremaa). Niemieckojęzyczna wersja w mniejszym formacie pt. "Terra Mariana 1186-1888,Reproduktionen des von den römischen Katholiken hiesiger Provinzen Sr. Heiligkeit Leo XIII. zum Jubiläum 1888 dargebrachten Album".(Riga: Verlag Alexander Grosset, 1903), ukazała się w 1903 r. w Rydze.

Terra Mariana (łac. Ziemia Maryi) – księstwo zależne od Świętego Cesarstwa Rzymskiego utworzone 2 lutego 1207 roku na bazie wszystkich ziem będących pod kontrolą krzyżowców. Proklamowane przez papieża Innocentego III podlegało wobec Stolicy Apostolskiej.
Władysław Łoziński, pseudonimy Wojtek ze Smolnicy, Władysław Lubicz (ur. 29 maja 1843 w Oparach pod Samborem, zm. 25 maja 1913 we Lwowie) – polski powieściopisarz i historyk, badacz przeszłości kultury polskiej, sekretarz Ossolineum, kolekcjoner dzieł sztuki.

W 1892 roku Gustaw Manteuffel ukończył wielkie dzieło, będące ukoronowaniem jego historycznej pasji związanej z Inflantami, pt. "Zarysy z dziejów krain dawnych inflanckich". Praca ta stała się przedmiotem polemik i ostrego sporu pomędzy autorem a historykami warszawskimi i krakowskimi (Gustaw Manteuffel oskarżany był o tendencyjność katolicką, antyprotestantyzm, nieuczciwość historyczną itd.), na skutek którego książka nie została dopuszczona do druku, opublikowane zostały jedynie niektóre jej fragmenty, jak "Pierwiastki cywilizacji nad dolną Dźwiną". (Warszawa 1894), "Księstwo Inflanckie XVII-XVIII stulecia" ("Przegląd Powszechny" 1896-97), czy "O starodawnej szlachcie krzyżacko-rycerskiej na kresach inflanckich" (Lwów 1910), "Cywilizacja, literatura i sztuka w dawnej kolonii zachodniej nad Bałtykiem", (Lwów 1896, Kraków 1897).

Uniwersytet w Tartu, est. Tartu Ülikool, w przeszłości Academia Gustaviana, Uniwersytet Dorpacki, (Kaiserliche) Universität (zu) Dorpat – wyższa uczelnia w Tartu w Estonii. Odegrała bardzo dużą rolę w kształceniu Polaków z zaboru rosyjskiego, po zlikwidowaniu przez Rosję uczelni w Rzeczypospolitej. W odróżnieniu od innych uczelni w Rosji Uniwersytet Dorpacki prowadził liberalną politykę i unikał dyskryminacji Polaków.
Estonia (est. Eesti, Republika Estońska – Eesti Vabariik) – państwo w Europie Północnej, nad Morzem Bałtyckim, powstałe po I wojnie światowej. Członek Unii Europejskiej i NATO. Graniczy z Łotwą od południa i z Rosją od wschodu oraz z Finlandią przez Zatokę Fińską.

Swojemu macierzystemu uniwersytetowi w Dorpacie (est.Tartu) poświęcił księgę pamiątkowa pt. "Z dziejów Dorparu i byłego Uniwersytetu Dorpackiego" (Warszawa 1911), pisał także przewodniki turystyczne: "Tum ryski i jego ciekawsze zabytki" (Kraków 1904) oraz "Przewodnik po Rydze i jej okolicach" (Ryga 1906). Zajmował się historią kościoła katolickiego w Inflantach,pisał kronikę rodziny Manteufflów,poświęcał osobne artykuły wybitnym postaciom historii i kultury krajów bałtyckich. Jako skrupulatny zbieracz publikacji związanych z Inflantami, ułożył także cztery wykazy bibliograficzne w Bibliographische Notiz über lettische Schriften welche von 1604 bis 1871 in der hochlettischen oder sog. oberländdischen resp. polnisch-livländischen Mundrat veröffentlicht worden sind,in rein chronologischer Ordnung zusammengestellt von...b.m.dr w 1880, Bibliografija inflancko-polska (obejmuje dzieła traktujące o Inflantach polskich...od roku 1567 do 1905-go), (Poznań 1906); Przegląd inflanckiej literatury historycznej od XII-go do XX-go stulecia. (Warszawa 1906); Materialien zu einem bibliographischen Verzeichniss kleinerer und grösserer von Gustaw Baron Manteuffel im Druck erschienener Arbeiten, (Riga 1906).

Kurlandia (łot. Kurzeme – ziemia Kurów, niem. Kurland) – kraina historyczna w zachodniej części Łotwy na półwyspie nad Bałtykiem. Nazwa pochodzi od łotewskiego plemienia Kuronów (Kurów, Kursi). W szerszym kontekście nazwa używana na określenie Księstwa Kurlandii i Semigalii.
Uniwersytet Dyneburski (łot. Daugavpils Universitāte, DU) – wyższa uczelnia łotewska z siedzibą w Dyneburgu, jeden z pięciu uniwersytetów istniejących na Łotwie.

W roku 1912, wskutek wylewu i częściowego paraliżu, Gustaw Manteuffel praktycznie zaprzestał działalności pisarskiej i wydawniczej, wydając jedynie ostatnią swoją większą pracę pt. "Nieco z dziejów dawnego Księstwa Inflanckiego i wybitniejszych postaci tego województwa od XVII do XIX stulecia", umieszczoną w księdze zbiorowej pt. "Z okolic Dźwiny". Zmarł 24 kwietnia 1916 roku w Bonifacowie w Inflantach Polskich i został pochowany obok grobu rodziców przy kościele parafialnym w rodzinnych Drycanach. Przez wiele lat na nagrobku widniał jedynie napis w języku łacińskim oraz płyta z tekstem łatgalskim, gdzie mowa o "przyjacielu Łotyszy". Dopiero w październiku 2006 roku umieszczona została płyta z polskim napisem: "Miejsce wiecznego spoczynku Gustawa Manteuffla 1832-1916, wybitnego historyka, prawnika, etnografa"

Język łatgalski to język należący do wschodniego zespołu języków bałtyckich, blisko spokrewniony z językiem łotewskim. Posługuje się nim ok. 150 000 osób. Przez wielu językoznawców uważany jest jedynie za dialekt łotewskiego.
Wielka encyklopedia powszechna ilustrowana (WEPI) – polska encyklopedia powszechna wydawana przez Saturnina Sikorskiego w latach 1890–1914 w Warszawie; największa polska encyklopedia powszechna, nieukończona (wydano 55 tomów, do hasła Patroklos).

czytaj dalej: [2], [3]

w oparciu o Wikipedię (licencja GFDL, CC-BY-SA 3.0, autorzy, historia, edycja)