Gwara poznańska - Polski Serwis Naukowy

Pomnik Starego Marycha przy placu Wiosny Ludów w Poznaniu. W tle ulica Półwiejska

Przykłady kultywowania gwary poznańskiej na wlepkach

Gwara poznańska – gwara języka polskiego charakterystyczna dla mieszkańców Poznania i całego Poznańskiego, ale z pominięciem niektórych elementów, typowa również dla mieszkańców wszystkich ziem byłego zaboru pruskiego z wyjątkiem Górnego Śląska, z którym łączy ją jednak podobny zestaw słownictwa będącego zapożyczeniami z języka niemieckiego. Fonetycznie spokrewniona z gwarą krakowską.

Wszy (Anoplura) – podrząd owadów wtórnie bezskrzydłych, zaliczany do podgromady owadów uskrzydlonych, obejmujący gatunki pasożytujące na ssakach, w tym na ludziach. Wywołuje u nich chorobę pasożytniczą zwaną wszawicą.
Górny Śląsk (, śl-niem. Oberschläsing, niem. Oberschlesien, czes. Horní Slezsko, łac. Silesia Superior) – kraina historyczna położona na terenie Polski i Czech w dorzeczu górnej Odry oraz początkowego biegu Wisły, południowo-wschodnia część Śląska.

Cechy dialektu

Charakterystyczne cechy wymowy w gwarze poznańskiej (charakterystyczne, poza ostatnim, dla jej formy literackiej oddającej stan z przełomu XIX i XX wieku; opisane w kontraście do standardowej polszczyzny):

charakterystyczne podwyższenie melodii, tzw. zaśpiew, zwykle na końcu zdania, z wydłużeniem ostatniej sylaby, np. do widzeniaa, gdzie a wymawiane jest wyraźnie wyżej

wymowa o jako kontynuanta dawnego a pochylonego, np.: kolejorz (kolejarz), chłopok (chłopak)

wymowa u lub ó zamiast o, np.: cóś (coś), doktór (doktor)

wymowa ło, łe, ły w miejscu o lub ó, np.: łoko (oko), łyn (on), młost (most). Może to spowodować bardzo silne zniekształcenie: płet stołym (pod stołem) lub Łodejdź łobuzie łod łokna, bo cię łobleje bez łeb łodom łod łogórków (Odejdź łobuzie od okna bo ci obleję głowę wodą od ogórków)

wymowa ły zamiast ło i łó, np.: łyszko (łóżko)

wymowa y zamiast e - mlyko (mleko), chlyb (chleb)

wymowa yj lub ij zamiast końcówki -ej, np.: gorzyj (gorzej), lepij (lepiej)

wymowa ej zamiast aj, np.: dej (daj), trzymej (trzymaj)

wymowa oł zamiast eł, np.: diaboł (diabeł)

wymowa u zamiast ół, uł lub łu, np.: na du (na dół), dugi (długi), suchej (słuchaj)

wymowa uł zamiast ił lub ył, np.: kupiuł (kupił), buł (był)

wymowa końcówki -om zamiast -ą, np.: jakom (jaką), pałkom (pałką)

udźwięcznienia międzywyrazowe, czyli dźwięczna wymowa ostatniej spółgłoski w wyrazie, gdy wyraz następny zaczyna się od samogłoski lub spółgłoską l, ł, m, n, ń, r, np.: krug otfrunoł (kruk odfrunął), schyłeg nocy (schyłek nocy), mozd Rocha (most Rocha)

wymowa dźwięczna w po głoskach bezdźwięcznych (brak wymowy kwas jako kfas)

miękka wymowa niektórych wyrazów typu: drzaźnić (drażnić), dźwi (drzwi), śpilka (szpilka)

zmiany pojedynczych spółgłosek w grupach spółgłoskowych np.: krzest (chrzest), ślizgi (śliski) letki (lekki)

stosunkowo liczne uproszczenia (najczęściej strz, trz i drż do szcz, cz i dż) np.: czy (trzy), szczała (strzała), baży (bardziej), poedział (powiedział)

w niektórych wyrazach zamiana ń na j, np.: gnieźniejski (gnieźnieński)

przyrostki zdrabniające -ik, -yszek, np.: wózik (wózek), kamyszek (kamyczek)

zmiana rodzaju np.: por - pora, zapałka - zapałek, magiel - magla

zmiana końcówek w pewnych rzeczownikach:

niektóre rzeczowniki rodzaju żeńskiego zmieniają w dopełniaczu końcówkę z -ę na -ą, np.: lekcją (lekcję)

mianownik liczby mnogiej wesoła (wesela), a w liczbie mnogiej dopełniacz tych wesół (tych wesel)

w odmianie przymiotnikowej form męskoosobowych zamiana końcówki -y na -i, np.: dobzi (dobrzy), dzici (dzicy)

w dopełniaczu liczby mnogiej końcówka -ów występuje również w rodzaju żeńskim np.: myszów (myszy), wsiów (wsi)

zmiana miejscownika nazw niektórych krajów np.: do Prusiech (do Prus), z Węgrzech (z Węgier), do Włoszech (do Włoch)

końcówka narzędnika ujednolicana do -ami, np.: dzieciami (dziećmi), ludziami (ludźmi)

celownik liczby pojedynczej rodzaju męskiego zakończony na -ewi, zamiast -owi, np.: wujewi (wujowi)

niestandardowy dobór niektórych zaimków np.: te słońce (to słońce)

zmiany w wymowie czasowników:

zmiany w formie niektórych bezokoliczników np.: ućknąć (uciec), stojeć (stać)

zmiany we wzorze odmiany np.: bierę - bieremy - bierą (biorę - bierzemy - biorą)

końcówka -imy zamiast -iśmy w czasownikach, np. widzielimy, bylimy, mielimy

końcówka -ym zamiast -em w czasownikach, np. widziołym, byłym, miołym (widziałem, byłem, miałem)

odmiana czasowników przez "żem" w czasie przeszłym, np. [ja] żem widział(widziałem), [ty] żeś widział (widziałeś), [ja] widziałżem (widziałem), [ty] widziałżeś (widziałeś)

zmiany w tworzeniu czasu przeszłego np.: szłem (szedłem), poszłem (poszedłem)

zmiany w tworzeniu imiesłowów biernych np.: ukradzone (ukradzione), zamiecone (zamiecione)

zmienione formy przysłówków np.: możno (można), skędy (skąd)

podwajanie niektórych przyimków: zez domu (z domu) wew domu (w domu)

niemiecki wzór wymowy:

litera s w zapożyczeniach wymawiana jako z, np.: senzacja (sensacja), uniwerzytet (uniwersytet)

niemiecka wymowa sąsiadujących samogłosek eu i ea, np.: Ojropa (Europa), idejał (ideał)

obok licznych niemieckich zapożyczeń np.: kista (skrzynia niem. Kiste) pojawiają się kalki czyli dosłowne tłumaczenia np. szkolnica (uczennica niem. Schülerin) czasem nawet całych zdań np.: On jest 20 lat stary (On ma 20 lat niem. Er ist 20 Jahre alt)

obecnie już rzadszy niemiecki szyk zdania np.: maszyna do chleba krajania (maszyna do krojenia chleba), to jest ale źle (niem. das ist aber schlecht)

nie należące do kanonu literackiego gwary lecz po II wojnie światowej typowe i bardzo rozpowszechnione w gwarze poznańskiej jest dodawanie we wszelkiego rodzaju wypowiedziach słowa nie, nawet w zdaniach twierdzących, - np. zdanie Ładna jest ta dziewczyna, nie? nie jest wcale ani pytające, ani zaprzeczające

Monika Gruchmanowa (z domu Mrozówna, ur. 13 listopada 1922 w Gelsenkirchen-Horst, Westfalia, zm. 14 sierpnia 2001 w Poznaniu) - profesor UAM, językoznawca, socjolingwista, znawca języka polskiego i gwary poznańskiej.
Juliusz Kubel (ur. 10 maja 1949 w Poznaniu) – polski publicysta, reżyser, scenarzysta, samorządowiec, poznański pisarz regionalny, popularyzator gwary poznańskiej.

czytaj dalej: [2], [3]

w oparciu o Wikipedię (licencja GFDL, CC-BY-SA 3.0, autorzy, historia, edycja)