Gwary laskie - Polski Serwis Naukowy

Dialekty morawskie:

gwary laskie

Gwary laskie (cz. lašská nářečí) – zespół etnolektów północno-wschodniej Republiki Czeskiej należących do grupy języków zachodniosłowiańskich, najczęściej uważane za dialekty języka czeskiego, aczkolwiek dialektolodzy polscy pochodzenie tych gwar wiążą z językiem polskim, zaś dialektolodzy czescy z językiem czeskim, a różnią się one zarówno w wymowie jak i piśmie od obu języków (dyglosja).

Śląsk Opawski (Śląsk karniowsko-opawski; czes. Opavské Slezsko, niem. Troppauer Schlesien) – część Górnego Śląska (oraz skrawek Dolnego wokół miasta Javorník) należąca do Republiki Czeskiej z ośrodkiem w Opawie.
Górny Śląsk (, śl-niem. Oberschläsing, niem. Oberschlesien, czes. Horní Slezsko, łac. Silesia Superior) – kraina historyczna położona na terenie Polski i Czech w dorzeczu górnej Odry oraz początkowego biegu Wisły, południowo-wschodnia część Śląska.

Gwary laskie są blisko spokrewnione ze śląskimi etnolektami z pogranicznych terenów Rzeczypospolitej Polskiej, które również zawierają sporo germanizmów i są uważane za przejściowe pomiędzy dialektami morawskim i śląskim.

Opinie

Prof. dr Rudolf Grulich w swej przedmowie do monografii na temat Ondry Łysohorsky'ego pisze: Czasem nazywano ten język śląskim ("schlonsakisch") lub poniżająco wodno-polski ("wasserpolakisch"). Lachowie pojawiają się też pod pojęciami Ślązacy lub Górale..

Hanna Dalewska-Greń uważa, że reprezentowany obecnie przez jednego, wybitnego pisarza, Ondrę Łysogórskiego, "mikrojęzyk" oparty na dialekcie laskim jest najciekawszym chyba zjawiskiem w Słowiańszczyźnie.

Proteza (z greckiego pro- - "przed-" + thesis - "postawienie") - proces fonetyczny polegający na pojawieniu się etymologicznie nieuzasadnionej głoski lub grupy głosek w nagłosie (na początku wyrazu). Np. w gwarach polskich harak hameryka (preaspiracja), Jagata, janioł (prejotacja), łowies (prelabializacja), w języku język czeskim: voko (literackie: oko), vono (ono), vokno (okno). Dla języka greckiego, a także późnej łaciny i niektórych innych języków indoeuropejskich charakterystyczna jest natomiast proteza wokaliczna.
Zaolzie (czes. Zaolší – rzadziej używana nazwa, Těšínsko – nazwa częściej używana, choć dwuznaczna, niem. Olsa-Gebiet) — używana głównie w Polsce potoczna nazwa zachodniej części górnośląskiego Księstwa Cieszyńskiego, położonego na Śląsku Cieszyńskim, który w latach 1918–1920 należał do Polski, a na Konferencji w Spa w 1920 roku, po podziale Śląska Cieszyńskiego między Polskę i Czechosłowację, został przez mocarstwa przyznany Czechosłowacji (dziś Czechy). Zaolzie było zamieszkane głównie przez Polaków (123 tysięcy na Zaolziu; 139 tys. w całej czeskiej części Śląska Cieszyńskiego) z mniejszościami czeską (32 tys.) i niemiecką (22 tys.). Nazwa pochodzi od rzeki Olzy (po czesku do 1920 Olza, od 1920 Olše), stanowiącej w okolicach Cieszyna granicę pomiędzy Polską i Czechami.

Zasięg

Kodyfikację laskiej gwary górnoostrawskiej usystematyzował w latach 30. XX wieku Óndra Łysohorsky (Erwin Goj), tworząc literacki język laski (lašský), pisał w nim poezję i opowiadania. W zakończeniu "Spjewajuco piaść" (1934) pisze on o ok. 2 mln ludzi mówiących językiem laskim po polskiej i czeskiej stronie granicy (też na Kisucach), zamieszkujących ziemie: raciborską, hulczyńską, opawską, ostrawską, frydecką, północno-wschodnie Morawy, cieszyńską po obu stronach Olzy oraz czadecką z doliną Turzówki i kotliną Czarne. Twierdzenie to wywołało szok i krytykę, przede wszystkim wśród Czechów.

Dyglosja (z gr. diglossia - dwujęzyczność) to stan, kiedy wersja literacka danego języka odbiega w takim stopniu od wersji potocznej, że mogą one być uznane za odrębne dialekty lub nawet języki.
Śląsk Austriacki (niem. Österreichisch Schlesien, oficjalnie Herzogtum Ober- und Niederschlesien, Księstwo Górnego i Dolnego Śląska lub w skrócie Herzogtum Schlesien, Księstwo Śląska) – prowincja utworzona w 1742 roku z pozostałej w monarchii Habsburgów części Śląska: Księstwa Cieszyńskiego, państw stanowych: bielskiego, frydeckiego, frysztackiego, bogumińskiego, Niemiecka Lutynia oraz części dawnych księstw opawskiego, karniowskiego i nyskiego.

Walka kultur i dialektów (Kulturkampf)

Od lat 70. XIX w. Prusy wspierały na Śląsku i Morawach (w powiatach: głubczyckim, raciborskim po pruskiej stronie i w rejonie Opawy, Frydka i Cieszyna, po stronie austriackiej, przy pomocy, sympatyzujących z Prusami, Niemców Sudeckich) bliżej spokrewniony z czeskim, język/dialekt morawski. Była to część (wymierzonej m.in. przeciw katolickiej Austrii i powodowanej obawą Bismarka powstania aliansu Francji i Austro-Węgier), kampanii wspierającej propruski „śląski ruch narodowy“ i niejako reakcja Prus na liberalizację austriackiej polityki narodowościowej, przejawiającej się m.in. w założeniu w kwietniu 1848 w Wiedniu Związku Austriackich Ślązaków, uznaniu równouprawnienia wszystkich narodów Cesarstwa (rozporządzenie 4 marca 1849) i wydaniu 30 grudnia 1849 r. rozporządzenia o utworzeniu ziemi śląskiej i 30-osobowego Sejmu Ziemi Śląskiej (Schlesische Landtag) w Opawie (Opava).

Spółgłoski zwarto-szczelinowe (afrykaty) powstają, gdy w pierwszej fazie artykulacji dochodzi do blokady przepływu przez jamę ustną i nosową (zwarcia), po czym tworzy się dostatecznie wąska szczelina, by powstał szum, tarcie.
II wojna światowa – największy konflikt zbrojny w historii świata, trwający od 1 września 1939 do 2 września 1945 (w Europie do 8 maja 1945), obejmujący zasięgiem działań wojennych prawie całą Europę, wschodnią i południowo-wschodnią Azję, północną Afrykę, część Bliskiego Wschodu i wszystkie oceany. Niektóre epizody wojny rozgrywały się nawet w Arktyce i Ameryce Północnej. Poza większością państw europejskich i ich koloniami, brały w niej udział państwa Ameryki Północnej i Ameryki Południowej oraz Azji. Głównymi stronami konfliktu były państwa osi i państwa koalicji antyhitlerowskiej (alianci).

czytaj dalej: [2], [3]

w oparciu o Wikipedię (licencja GFDL, CC-BY-SA 3.0, autorzy, historia, edycja)