Gwiazda zmienna wybuchowa - Polski Serwis Naukowy

Artystyczna wizja układu kataklizmicznego

Układ kataklizmiczny, zmienna kataklizmiczna (ang. cataclysmic variable, CV) – ciasny układ podwójny gwiazd, białego karła oraz gwiazdy ciągu głównego (gwiazda podobna do Słońca) lub gwiazdy nieco odewoluowanej (np. podolbrzym). Na masywniejszego białego karła przepływa materia z rozdętej atmosfery gwiazdy towarzysza, przedostając się przez punkt równowagi grawitacyjnej na linii łączącej środki obu gwiazd (wewnętrzny punkt Lagrange'a). Wskutek dużego momentu pędu gaz nie opada od razu na powierzchnię białego karła, ale tworzy wokół niego dysk akrecyjny, jeśli tylko pole magnetyczne białego karła nie jest zbyt silne. Dysk akrecyjny to przyczyna nagłych pojaśnień, obserwowanych jako wybuchy nowych karłowatych, co powoduje przynależność tych gwiazd do gwiazd zmiennych. W dłuższych odstępach czasu następują rzadsze, ale silniejsze wybuchy na powierzchni białego karła, spowodowane gwałtownym spalaniem wodoru w reakcjach termojądrowych, obserwowane jako wybuchy nowych. Nazwa pochodzi właśnie od wybuchów – kataklizmów obserwowanych w tej grupie gwiazd.

Dysk akrecyjny jest to wirująca struktura uformowana przez pył i gaz, opadający (poprzez zjawisko akrecji) na silne źródło grawitacji. Obiektem centralnym przyciągającym grawitacyjnie wirującą materię jest najczęściej czarna dziura, gwiazda neutronowa, biały karzeł bądź młoda gwiazda. Dyski akrecyjne różnią się od struktury typu pierścieni Saturna opadaniem materii ku centrum grawitacyjnemu w wyniku działania lepkości. Siły lepkie są niezbędne, aby materia obdarzona momentem pędu i znajdująca się na orbicie w przybliżeniu kołowej mogła zacieśnić orbitę.

Materia – w potocznym rozumieniu ogół obiektywnie istniejących przedmiotów fizycznych poznawalnych zmysłami. W fizyce termin "materia" stosowany jest w kilku różnych, opisanych w artykule znaczeniach.

Obserwacyjny podział zmiennych kataklizmicznych

Ze względu na charakter zmian jasności wydzielono:

Fizyczny podział układów kataklizmicznych

Ze względu na natężenie pola magnetycznego białego karła wyróżnia się:

Układy niemagnetyczne (natężenie < 10 T), w których dysk akrecyjny sięga niemalże powierzchni białego karła

Polary pośrednie (natężenie pomiędzy 10 a 10 T), w których dysk akrecyjny jest przycięty na pewnej odległości od powierzchni białego karła (bardzo rzadkie, znanych jest kilkanaście takich obiektów np. DQ Herculis, V2467 Cygni)

Polary (natężenie > 10 T), w których nie ma dysku akrecyjnego, a materia bezpośrednio jest kierowana wzdłuż linii sił pola magnetycznego w stronę biegunów magnetycznych białego karła (np. AM Herculis)