Gwiazdozbiór Krzyża Południa - Polski Serwis Naukowy

Krzyż Południa (łac. Crux, dop. Crucis, skrót Cru) – najmniejszy gwiazdozbiór nieba, charakterystyczny dla nieba południowego. W szerokościach geograficznych Europy nie jest współcześnie widoczny.

Ma on kształt krzyża łacińskiego.

Najjaśniejsze gwiazdy

alfa Cru – Acrux, odległy o 410 lat świetlnych układ czterech gwiazd widoczny jako gwiazda jasności 0,79, składniki
1. gwiazda podwójna spektrometrycznie, dominuje podolbrzym typu widmowego B1IV, jasności 1,05,
2. gwiazda podwójna spektrometrycznie, dominuje gwiazda jasności 2,09, typu widmowego B1V),
beta Cru – Mimosa, gwiazda podwójna odległa o 470 lat świetlnych, dominuje składnik będący gwiazdą zmienną o zmianach jasności od 1,57 do 1,25
gamma Cru – Gacrux, gwiazda podwójna odległa o 220 lat świetlnych, składniki:
1. typu widmowego M3II, jasności 1,64,
2. typu widmowego A2 i jasności 6,4,
delta Cru – delta Crucis; podolbrzym jasności 3,08, typu widmowego B2IV, odległy o 543 lata świetlne
epsilon Cru – najmniejsza gwiazda pomiędzy delta Cru i alfa Cru

Krzyż Południa widziany z Międzynarodowej Stacji Kosmicznej

W skład gwiazdozbioru wchodzą także:

Gacrux (γ Cru) – trzecia co do jasności gwiazda w gwiazdozbiorze Krzyż Południa (wielkość gwiazdowa: 1.59). Odległa od Słońca o ok. 88 lat świetlnych. Jej wielkość absolutna wynosi –0,56). Należy do typu widmowego M4 III (zob. diagram Hertzsprunga-Russella). Temperatura powierzchni tego czerwony olbrzyma wynosi ok. 3400 K, masa ok. 3 mas Słońca, a średnica sięga 157 mln km. Gacrux jest gwiazdą podwójną, jej towarzysz ma jasność 6.4 i typ widmowy A3. Można go dostrzec już przez lornetkę w odległości 25`` od składnika głównego.

Międzynarodowa Stacja Kosmiczna, MSK (ang. International Space Station, ISS; ros. Международная Космическая Станция, МКС; trb.: Mieżdunarodnaja Kosmiczeskaja Stancyja, MKS) – pierwsza stacja kosmiczna wybudowana z założenia przy współudziale wielu krajów. Składa się obecnie z 14 głównych modułów (docelowo ma ich liczyć 16) i umożliwia jednoczesne przebywanie sześciu członków stałej załogi (trzech do roku 2009). Pierwsze moduły stacji zostały wyniesione na orbitę i połączone ze sobą w 1998 roku. Pierwsza stała załoga zamieszkała na niej w roku 2000. Źródłem zasilania ISS są baterie słoneczne, transportem ludzi i materiałów zajmują się amerykańskie wahadłowce programu STS (od lutego 2003 do 26 lipca 2005 wstrzymane z powodu katastrofy Columbii) oraz rosyjskie statki kosmiczne Sojuz i Progress.

gromada otwarta NGC 4755 – Szkatułka klejnotów,

gromada otwarta NGC 4852,

ciemna mgławica – Worek Węgla.

Najbliższymi sąsiadami Krzyża Południa są konstelacje Centaura i Muchy

Krzyż Południa położony jest w ramionach Drogi Mlecznej. Pomocne w odnalezieniu konstelacji są dwie gwiazdy sąsiadującego Centaura – α i β Centauri.

Czterokrotne przedłużenie odległości od γ Cru do α Cru, prowadzone poza α Cru, wskazuje południowy biegun nieba.

Precesja lub ruch precesyjny – zjawisko zmiany kierunku osi obrotu obracającego się ciała. Oś obrotu sama obraca się wówczas wokół pewnego kierunku w przestrzeni zakreślając powierzchnię stożkową.

Australia (Związek Australijski, Commonwealth of Australia) – kraj położony na półkuli południowej, obejmujący najmniejszy kontynent świata, wyspę Tasmanię i inne znacznie mniejsze wyspy na Oceanie Indyjskim i Spokojnym. Australia na powierzchni nie sąsiaduje z żadnym krajem, natomiast poprzez morza krajami sąsiadującymi z Australią na północy są: Indonezja, Timor Wschodni i Papua-Nowa Gwinea; na północnym wschodzie: Wyspy Salomona, Vanuatu oraz Nowa Kaledonia; na południowym wschodzie: Nowa Zelandia. Australia jest jedynym państwem, które jest również kontynentem.

Ze względu na małą powierzchnię i jasne gwiazdy jest najjaśniejszym gwiazdozbiorem nieba.

W kulturze

Krzyż Południa był widoczny dla starożytnych Greków, którzy uważali go za część gwiazdozbioru Centaura. Na szerokości Aten w roku 1000 p.n.e., Krzyż był wyraźnie widoczny, chociaż nisko nad horyzontem. (File:Crux in greece.gif) Jednak z powodu precesji osi Ziemi jego gwiazdy obniżały się na europejskim niebie. Do roku 400 n.e. większa część gwiazdozbioru przestała się pojawiać dla Ateńczyków nad horyzontem. (File:Crux in greece2.gif)

Mgławice to obłoki gazu i pyłu międzygwiazdowego lub bardzo rozległe otoczki gwiazd (dawniej również tak nazywano galaktyki). W przestrzeni kosmicznej liczne są niewidoczne obłoki gazu możliwe do wykrycia tylko dzięki analizie ich widma w niewidzialnych dla oka zakresach. Ośrodek międzygwiazdowy gromadzi się w spiralnych ramionach galaktyk i jest w ciągłym ruchu. Jego tworzywo stanowią w 99% wodór i hel, zaś reszta to inne gazy oraz pył. Do mgławic należą także obłoki molekularne składające się głównie z wodoru dwuatomowego i tlenku węgla. Mają one temperaturę ok. 10 K. Miejscami zbijają się w gęste skupiska będąc kolebką nowych gwiazd. Rozmiary, temperatura i skład molekularny obłoku determinują rozmiary i przebieg życia rodzących się gwiazd (np. mgławica Oriona).

Europa – część świata (określana zwykle tradycyjnym, acz nieścisłym mianem kontynentu), leżąca na półkuli północnej, na pograniczu półkuli wschodniej i zachodniej, stanowiąca wraz z Azją kontynent Eurazję.

Alen sugeruje, że tłumaczyć to może pewien fragment "Boskiej Komedii" Dantego (pocz. XIV-wieku). Wstępując do czyśćca u wejścia na południową półkulę Dante oznajmia:

"Zwrócę się w prawo i okiem przystanę
U podbieguna; gwiazd ujrzę tam czworo
Po pierwszych ludziach późniejszym nieznane
Niebiosa od nich – zda się – jasność biorą
O ty północny widnokręgu wdowi
Któremu nigdy te światła nie gorą!..."

(Czyściec, Pieśń 1:22-27)

Odtąd gwiazd Krzyża Południa nikt z północnej półkuli nie widział.

Mimosa lub Becrux (β Cru) – druga co do jasności gwiazda w gwiazdozbiorze Krzyż Południa (wielkość gwiazdowa: 1.25). Odległa od Słońca o ok. 355 lat świetlnych. Mimosa osiąga wielkość gwiazdową równą 1.25. Należy do typu widmowego B0.5 III (zob. diagram Hertzsprunga-Russella). Temperatura jej powierzchni wynosi ok. 28000 K, jasność zaś przewyższa 3070 razy jasność Słońca. Średnica Mimosy jest dwunastokrotnie, a masa dziesięciokrotnie większa od naszej Dziennej Gwiazdy.

Gwiazdozbiór (konstelacja) to grupa gwiazd zajmujących określony obszar sfery niebieskiej. Z czasem gwiazdy te połączono w symboliczne kształty i nadano im nazwę pochodzącą z mitologii (np. gwiazdozbiór Centaura, Cefeusza itp). Gwiazdy tworzące gwiazdozbiór nie są ze sobą zazwyczaj fizycznie związane, a ich bliskie położenie na niebie jest wywołane geometrycznym efektem rzutowania ich położeń na sferę niebieską.

"Pierwszymi ludźmi" byli pierwsi chrześcijanie. W czasach Chrystusa Krzyż Południa widać było z Jerozolimy. Dante, który najwidoczniej był świadom skutków precesji, nawiązuje do bezbożnego okresu, który nastał po śmierci Chrystusa, gdy Krzyż Południa stopniowo usuwał się z nieba widzianego z tej szerokości geograficznej.

Zestawienie to zawiera gwiazdy do jasności 6,5 magnitudo w gwiazdozbiorze Krzyża Południa. Dodatkowo uwzględniono w nim inne interesujące obiekty gwiazdowe.

Skonfederowane Stany Ameryki (CSA) miały w swej historii kolejno trzy oficjalne flagi narodowe, jednak w potocznych wyobrażeniach współcześnie jako "flaga Południa", "flaga Rebelii" lub "flaga Konfederacji" funkcjonuje flaga Southern Cross, która nie była flagą państwową CSA i nie była zasadniczo używana w takiej formie.

Flagi zawierające Krzyż Południa

Cztery gwiazdy symbolizują cztery cnoty moralne zwane kardynalnymi (roztropność, sprawiedliwość, męstwo i umiarkowanie), które mieli posiadać tylko Adam i Ewa przed popełnieniem grzechu pierworodnego.

Europejczycy odkryli Krzyż Południa na nowo w epoce wielkich odkryć geograficznych. Portugalczycy okrążając Afrykę nanieśli go na mapy i odkryli jego użyteczność dla nawigacji.

Francuski astronom Augustin Royer miał w 1679 oddzielić Krzyż od Centaura. Inni historycy przypisują wprowadzenie tego gwiazdozbioru Petrusowi Planciusowi w 1613, ponieważ pojawił się on w pracach Jakoba Bartscha w 1624.

Wielkie odkrycia geograficzne – popularne określenie odkryć geograficznych dokonanych na przełomie XV i XVI wieku, a w szczególności: opłynięcie Przylądka Dobrej Nadziei przez Diasa (1488), odkrycie Ameryki przez Kolumba (12 X 1492), a następnie jej podbój, podróż Vasco da Gamy do Indii (1498) oraz pierwsza podróż dookoła świata Magellana (1519-1522).

Gromada otwarta – grupa nawet do kilku tysięcy luźno połączonych grawitacją gwiazd (w odróżnieniu od gromad kulistych, które są ciasno skupione), powstałych z jednej olbrzymiej chmury molekularnej. Gromady otwarte znajdują się wyłącznie w spiralnych i nieregularnych galaktykach, gdzie wciąż odbywa się proces powstawania gwiazd. Zwykle ich wiek nie przekracza kilkuset milionów lat. Podczas swojej wędrówki wokół centrum galaktyki, gromady otwarte są narażane na bliski kontakt z innymi gromadami, chmurami gazu – mogą wtedy widocznie zmieniać kształt lub nawet wytracać poszczególne gwiazdy.

Nie we wszystkich kulturach Krzyż Południa jest rozpoznawalny jako Krzyż. W centralnej Australii ten układ gwiazd był nazwany "Stopą Orła".

"Krzyż Południa" występuje często jako motyw na flagach państw półkuli południowej. Flagę taką posiadają m.in.: Australia, Nowa Zelandia, Brazylia, Samoa. Czasem flaga Konfederacji jest nazywana "krzyżem południa", lecz to określenie nie pochodzi od gwiazdozbioru.

Zobacz też

Zobacz hasło Krzyż Południa w Wikisłowniku

Wikimedia Commons ma galerię ilustracji związaną z tematem:
Gwiazdozbiór Krzyża Południa

lista gwiazd w gwiazdozbiorze Krzyża Południa

gwiazdozbiór