HMS Dreadnought – pancernik brytyjski o przełomowej konstrukcji, który wszedł do służby w 1906 roku i zarazem szósty okręt Royal Navy noszący tę nazwę. "Dreadnought" tak mocno zaznaczył się w rozwoju okrętów, że od jego nazwy pochodzi określenie rodzaju pancerników – drednotów. Wszystkie okręty, które były oparte na wcześniejszych projektach, stały się po jego wejściu do służby przestarzałe i są obecnie określane jako przeddrednoty. Jego wejście do służby było jedną z głównych przesłanek, które dały początek nowemu wyścigowi zbrojeń morskich pomiędzy ówczesnymi potęgami militarnymi (Wielką Brytanią i Niemcami), co w konsekwencji było jedną z przyczyn wybuchu I wojny światowej. "Dreadnought" był pierwszym pancernikiem, który miał liczną artylerię główną ujednoliconego kalibru, w przeciwieństwie do bezpośrednio poprzedzających go pancerników, które miały kilka dział dużego kalibru i kilka lub kilkanaście dział drugiego – mniejszego głównego kalibru oraz artylerię średnią. Był także pierwszym dużym okrętem napędzanym przez turbiny parowe, co sprawiło, że w momencie ukończenia budowy był najszybszym pancernikiem na świecie.

Geneza

Pancerniki generacji przeddrednotów budowane pod koniec XIX wieku były zazwyczaj uzbrajane w cztery działa dużego kalibru (standardowo 305 mm) zamontowane w dwóch wieżach działowych, umieszczonych po jednej na dziobie i na rufie. Poza główną artylerią okręty posiadały większą liczbę szybkostrzelnych dział średniego kalibru ustawionych wzdłuż burt okrętu, zazwyczaj w wieżach działowych albo w kazamatach. Pancerniki przełomu XIX i XX wieku miały jeszcze dodatkowo rozmieszczone na burtach działa drugiego, mniejszego kalibru artylerii głównej. Takie ustawienie uzbrojenia miało kilka wad: działa burtowe mogły ostrzeliwać tylko cele po swojej stronie, podczas gdy działa ustawione wzdłuż osi okrętu mogły strzelać w innych kierunkach. Istniało niebezpieczeństwo zalewania kazamat przez fale, szczególnie na niespokojnym morzu. Dodatkowo, każdy kaliber dział miał inne właściwości balistyczne, co bardzo utrudniało celowanie, szczególnie, kiedy obserwowano rozbryzgi wybuchów. Działa mniejszego kalibru musiały czekać z oddaniem ognia na moment załadowania dział dużego kalibru, przez co tracono zaletę ich szybszego czasu przeładowywania. Także obserwacja rozbryzgów była utrudniona, ponieważ nie wiadomo było, czy spowodowały je działa głównego, czy mniejszego kalibru, co znacznie utrudniało pomiar odległości i celowanie.

Wynaleziona przez Charlesa Algernona Parsonsa w 1884 roku turbina parowa spowodowała znaczący wzrost prędkości osiąganej przez okręty. Jej pierwsza oficjalna prezentacja przy pomocy jachtu "Turbinia" w czasie przeglądu Royal Navy w Spithead w 1897, podczas której ośmieszyła okręty brytyjskie nie mogące dogonić statku Parsonsa (osiągającego prędkość 34 węzłów – niedostępną dla ówczesnych okrętów), spowodowała znaczne zainteresowanie ze strony Marynarki. Po dalszych próbach morskich i po zbudowaniu dwóch napędzanych przez turbiny parowe niszczycieli HMS "Viper" i HMS "Cobra", Admiralicja potwierdziła w 1905 roku, że przyszłe okręty Royal Navy będą napędzane przez turbiny parowe.

Koncepcja "All-big-gun" (same wielkie działa)

Idea "all-big-gun", budowy okrętów, które mogły strzelać ze swoich ciężkich dział na dalekie dystanse, wydawała się wybawieniem w momencie, gdy zagrożenie ze strony torped wydawało się coraz bardziej prawdopodobne. Włoski projektant morski Vittorio Cuniberti pierwszy sformułował pomysł pancernika wyposażonego zgodnie z zasadą "all-big-gun" w 1903 roku (choć brytyjski admirał Jackie Fisher twierdził, że podobne idee były mu znane w roku 1900). Kiedy Włoska Marynarka nie chciała wykorzystać jego pomysłów, Cuniberti napisał artykuł do czasopisma "Jane's" propagujący jego koncepcje. Włoch twierdził że "idealny" przyszły brytyjski pancernik to okręt o wyporności 17 000 ton z artylerią główną składającą się z 12 dział kalibru 300 mm (12 cali), 300 mm pancerzem bocznym i prędkością maksymalną równą 24 węzły (44 km/h).

Projekty japońskie (1904–1905)

Wojna rosyjsko japońska (1904–1905) była próbą dla większości założeń, według których budowano okręty, w tym także propozycji "all-big-guns". Rosyjska Marynarka zdecydowanie przegrywała podczas bitw morskich podczas tej wojny. Szczególną porażką rosyjską zakończyła się bitwa pod Cuszimą (maj 1905). Marynarka Japońska była w tym czasie wyposażona w nowoczesne pancerniki, głównie brytyjskich projektów, a ich działa miały celowniki teleskopowe. Wydarzenia tej bitwy stanowiły potwierdzenie dla świata, że tylko największe działa mają znaczenie w bitwach morskich w tamtych czasach. Bitwa pod Cuszimą pokazała, że zniszczenia spowodowane przez wielkie działa są znacznie większe, niż te, zadawane przez artylerię drugorzędną. Dodatkowo ta bitwa zademonstrowała, że bitwy morskie rozgrywają się poza zasięgiem dział artylerii średniej (odległość 11 kilometrów /12 000 jardów). Stany Zjednoczone, Japonia i Wielka Brytania wyciągnęły te same wnioski z tej bitwy i nakreśliły plany budowy okrętów idei "all-big-gun"

Pre-Dreadnought Imperialnej Marynarki Japońskiej – pancernik "Mikasa"
z Jane'S fighting Ships 1906–07

Japoński pancernik "Satsuma" był pierwszym pancernikiem na świecie nowego rodzaju, który został zaprojektowany w roku 1904, a którego stępkę położono 15 maja 1905, na pięć miesięcy przed "Dreadnoughtem". Braki w działach spowodowały jednak, że został wyposażony tylko w cztery z 12 dział kalibru 305 mm, w jakie miał być według planów uzbrojony.

Projekty amerykańskie

Pod wpływem Williama Simsa Amerykanie także pracowali nad projektem pancernika nowego typu w okresie budowy "Dreadnought": plany USS "South Carolina" i USS "Michigan" zostały zaprezentowane Kongresowi w 1904. Amerykanie jednak poruszali się powoli. Projekty nie zostały zatwierdzone przed wiosną 1906, a stępek nie położono przed jesienią 1906, po "Dreadnought". Pancerniki typu South Carolina miały wszystkie działa ułożone wzdłuż podłużnej osi symetrii, nie mając wież działowych na burtach, co preferowali Brytyjczycy. W przeciwieństwie do "Dreadnoughta" amerykańskie pancerniki używały maszyn parowych potrójnego rozprężania, nie zaś silnika wynalezionego kilka lat wcześniej, czyli turbiny parowej.

Projekty brytyjskie

Brytyjczycy, prowadzeni przez admirała Sir Johna Fishera, który został Pierwszym Lordem Morskim w 1904 roku, objęli prowadzenie. Fisherowski "Komitet projektów" (ang. Committee of Designs), który został założony w 1904 roku, składał się z Dyrektora Konstrukcji Morskich i innych wysokich oficerów. On wyprowadził wniosek z projektem nowego pancernika. Aby zapewnić powodzenie próbom wybudowania okręt, Fisher starał się udowodnić, że okręt będzie atrakcyjny finansowo – pokazywał, że będzie kosztował mniej niż budowa i koszty utrzymania obecnych pancerników. Stępka "Dreadnought" została położona i budowa okrętu rozpoczęła się z nieporównywalną prędkością w stoczni Portsmouth Royal Dockyard. Oficjalne położenie stępki odbyło się 2 października 1905, natomiast pancernik został ukończony już po 14 miesiącach w grudniu 1906. (według Conway`a próby w październiku 1906 odbyły się bardziej z powodu publiczności niż z powodu ukończenia okrętu (ang. for publicity purposes ... as completion), co potwierdzałoby częste dementowanie przez źródła oficjalne plotki, że okręt został zbudowany w rok i dzień.). Fisher był wcześniej zwolennikiem Royal Navy opartej na okrętach podwodnych i szybkich torpedowcach, ale później stał się zwolennikiem szybkich i wyposażonych w jednolitą artylerię krążowników liniowych, których siła ognia i szybkość pozwalałaby na walkę z pancernikami i krążownikami, co jednak okupione by było słabszym pancerzem. Fisher uważał, że szybkość lepiej służy do obrony niż pancerz. Koncepcja krążowników liniowych stała się popularna w latach poprzedzających I wojnę światową, ale Pierwszy Lord Morski był stale naciskany przez Admiralicję, aby Royal Navy budowała zamiast faworyzowanych przez Fishera krążowników liniowych pancerniki z jednolitą artylerią główna.

Technologia

Plany HMS "Dreadnought"
pochodzą z Jane'S fighting Ships 1906–07

Projekt był przeanalizowany i określony przez jakiś czas. "Dreadnought" używał turbin parowych w miejsce maszyn parowych potrójnego rozprężania, którego używały prawie wszystkie ówczesne okręty, dając brytyjskiemu pancernikowi projektowaną prędkość 21 węzłów. To pozwalało mu uciec każdemu istniejącemu pancernikowi z podobnym uzbrojeniem, podczas gdy miał znaczną przewagę ogniową nad każdym okrętem mogącym mu dorównać prędkością, realizując jeden z aksjomatów Forresta. Okręty podwodne były generalnie ignorowane. Zatem zabezpieczające przed mniejszymi okrętami lżejsze działa, zwykle umieszczone wzdłuż burt okrętu w kazamatach, mogły zostać pominięte. To pozostawiło znaczącą ilość miejsca na najcięższe działa, które zostały umieszczone w wieżach na głównym pokładzie.

"Dreadnought" był wyposażony w pięć dwudziałowych wież artylerii głównej. Trzy wieże były umieszczone konwencjonalnie wzdłuż linii centralnej okrętu: jedno na dziobie (wieża A) i dwie na rufie (wieże X i Y) rozdzielone wieżą kierowania torped zlokalizowaną na trójnożnym maszcie. Dwie dodatkowe (skrzydłowe) wieże (wieże P i Q) były zlokalizowane z boków nadbudówki głównej. Ustawienie wszystkich wież działowych wzdłuż linii centralnej zostało odrzucone ze względu na chęć zminimalizowania uszkodzeń (blast damage) z powodu blisko ustawionych wież. Jednak ten środek ostrożności okazał się według późniejszych badań niepotrzebny.

Brytyjski okręt liniowy mógł wystrzelić salwę burtową złożoną z ośmiu dział oraz wystrzelić z ośmiu dział do tyłu i sześciu do przodu – w każdym wypadku tylko w ograniczonym zakresie kąta strzału. Okręt nigdy nie mógł wystrzelić ze wszystkich dziesięciu dział kalibru 305 mm (12 cali) w kierunku jednego celu.

Okręty, z którymi spodziewano się, że będzie walczył "Dreadnought", mogły używać jedynie czterech dział dużego kalibru oraz dział mniejszego kalibru. "Dreadnought" mógł wejść w bój z odległości pozwalającej na używanie ciężkich dział, ale pozostawać poza zasięgiem mniejszych kalibrów – jego uzbrojenie dawało mu o wiele bardziej efektywny ogień, niż to było w przypadku wcześniejszych pancerników.

Decyzja o zunifikowaniu dział głównego kalibru bardzo uprościła proces kierowania ogniem w boju. Wszystkie działa miały te same właściwości balistyczne wystrzeliwanych pocisków, które spadały w obszarze, którego rozmiary determinowały przypadkowe zmienne (różnice w wilgotności, zmienne wiatry, delikatne różnice pomiędzy poszczególnymi pociskami jednej partii). Jeżeli rozbryzgi wody po wybuchach pocisków były widziane za celem, to skracano odległość i odwrotnie. Jeżeli cel został obramowany pociskami, następna salwa miała te same ustawienia zmienione oczywiście o zmienne typu prędkość okrętu i zmiany kursu. Taka łatwość celowania nie była możliwa do osiągnięcia w przypadku dział różnych kalibrów – obserwatorzy nie wiedzieli, które rozbryzgi pochodziły od których pocisków, przez co nie mogli określić podstawowych parametrów celowania

"Dreadnought" był jednym z pierwszych okrętów Royal Navy, na którym zastosowano instrumenty do elektronicznego przekazu danych celowniczych, takich jak odległość od celu, poprawka i inne rozkazy, w kontaktach pomiędzy centrum kierowania ogniem i wieżami. Poprzedni system (oparty na rurach głosowych) okazał się nieefektywny w boju. Wyposażenie okrętu dotyczące sterowania ogniem, składające się między innymi z przekaźników i zegarów odległości Vickersa (zegarów o zmiennej prędkości, które przeznaczone były do pomiaru odległości pomiędzy dwoma okrętami), zostało umieszczone w punkcie transmisyjnym (ang. Transmitting Station – T/S w żargonie morskim) w samym sercu okrętu, co zabezpieczało ten newralgiczny system.