Haiku - Polski Serwis Naukowy

Ten artykuł dotyczy poezji. Zapoznaj się również z: system operacyjny Haiku.

Haiku (jap. 俳句, haiku, nazywane też hokku, haikai) – japońska forma poetycka reprezentatywna dla okresu Edo (1603-1868).

Nazwa

Choć współcześnie pojęcia haiku, hokku i haikai stosowane są wymiennie, ich znaczenia różnią się. Haikai (dosł. żart; skrót od haikai no renga – żartobliwa pieśń wiązana) to dłuższy utwór składający się z kilkunastu do kilku tysięcy wersów. Pierwszy wers nosi nazwę hokku (dosł. wers wyjściowy) i nazwy tej używa się w odniesieniu do pierwszego wersu każdej pieśni wiązanej, nie tylko haikai. Natomiast haiku powstało z wyodrębnienia pierwszego wersu haikai jako samodzielnego utworu (innymi słowy hokku z haikai samo stało się utworem), stąd nazwa haiku – żartobliwy wers. Znaczenia haikai i hokku zawierają też znaczenie haiku, ale nie odwrotnie.

Mariusz Parlicki (ur. 31 stycznia 1974 roku w Radomiu) - polski poeta, prozaik, satyryk, krytyk literacki, eseista. Mariusz Parlicki jest absolwentem Filologii Polskiej - Teatrologii Uniwersytetu Jagiellońskiego z 1999 roku. W 2005 roku otrzymał stopień naukowy doktora nauk humanistycznych w zakresie nauk o zarządzaniu. Obecnie pracuje jako nauczyciel akademicki, adiunkt, kierownik Zakładu Zdrowia Rodziny na Wydziale Psychologii i Nauk o Rodzinie Krakowskiej Akademii im. Andrzeja Frycza Modrzewskiego. Wykładał w Instytucie Spraw Publicznych Uniwersytetu Jagiellońskiego, na Wydziale Rehabilitacji Ruchowej Akademii Wychowania Fizycznego im. Bronisława Czecha w Krakowie i na Wydziale Humanistycznym Wyższej Szkoły Umiejętności im. Stanisława Staszica w Kielcach W latach 1991 - 1993 był redaktorem naczelnym radomskiego kwartalnika społeczno-kulturalnego Na luzie, oraz w latach 1992- 1993 współpracownikiem "Dziennika Radomskiego". W 1996 roku otrzymał roczne Stypendium Twórcze Miasta Krakowa w dziedzinie literatury. Od 1994 roku jest członkiem Związku Literatów Polskich.
Bashō Matsuo (jap. 松尾芭蕉, Matsuo Bashō, ur. 1644, zm. 28 listopada 1694) – pseudonim Matsuo Munefusy, japońskiego poety, znanego też po prostu jako Bashō, gdyż tak najczęściej podpisywał swoje dzieła. Powszechnie uznawany jest za jednego z największych pisarzy okresu Edo, szczególnie ceniony jest jego wkład w rozwój haikai, za twórcę którego jest uważany, a jego imię stało się nierozerwalne z tym gatunkiem poezji.

Powstanie

Twórcą haiku jest Matsuo Bashō. W Japonii okresu Edo komponowanie poezji należało do rozrywek osób wykształconych, dlatego także Bashō komponował wiersze w najpopularniejszym wówczas stylu haikai na spotkaniach towarzyskich oraz notował wierszem wrażenia w swoim dzienniku. Wers wyjściowy haikai no renga – żartobliwej pieśni wiązanej jest najważniejszą częścią utworu, ponieważ określa jego tematykę i nastrój. Proces kompozycji wyglądał następująco:

Ewa Tomaszewska (ur. 14 kwietnia 1947 w Płocku) – polska polityk, działaczka związkowa, była poseł i senator, od 2007 do 2009 deputowana do Parlamentu Europejskiego.
Wers (fr. vers, z łac. versus – wiersz) – podstawowa jednostka wersyfikacyjna, niemal zawsze wyodrębniona jako pojedyncza linijka tekstu. Wers można także zdefiniować jako odcinek mowy wierszowanej między dwoma pauzami wersyfikacyjnymi.

układano hokku o liczbie sylab: 5 + 7 + 5 (pisanych w jednej linijce)

odpowiedzią na to było waki (dosł. kolejny wers) o liczbie sylab 7 + 7 (również w jednej linijce)

w powyższy sposób powstawała pierwsza zwrotka

analogicznie komponowano kolejne zwrotki.

Najczęściej pieśni wiązane komponowane były grupowo jako rozrywka towarzyska. Wers wyjściowy układała osoba najbardziej poważana w towarzystwie, po czym każdy uczestnik po kolei wymyślał następny wers, a całość była notowana. Matsuo Bashō chciał w swoich pamiętnikach szybko zanotować chwilowe wrażenia, jakich doświadczał, dlatego zaczął spisywać tylko wersy wyjściowe haikai (można ten sposób notowania myśli porównać do Lapidariów Kapuścińskiego), by ostatecznie dojść do wniosku, że mogą być samodzielna formą poetycką.

Ryszard Kapuściński (ur. 4 marca 1932 w Pińsku - zm. 23 stycznia 2007 w Warszawie) – polski reportażysta, dziennikarz, publicysta, poeta i fotograf, zwany "cesarzem reportażu".
Lapidaria to zapiski i notatki Ryszarda Kapuścińskiego ogłaszane drukiem w kilku częściach. Lapidaria były zapisywane spontanicznie i obejmują notatki od roku 1980 do 2006. Pierwsza część zawiera także zapiski z Meksyku z roku 1972.

Słowo haikai oznacza żart i rzeczywiście pierwsze utwory haikai no renga, ze względu na m.in. użycie języka kolokwialnego były żartobliwe i lekkie w porównaniu z klasyczną poezją tanka, jednak poziom żartu różnił się w zależności od twórcy. Haikai wśród ogółu stało się medium treści wulgarnych, ale wybitni poeci tego nurtu posługiwali się inteligentnym humorem. Matsuo Bashō natomiast odrzucił humor na rzecz impresji, wzruszenia, kontemplacji przyrody.

New Scientist - międzynarodowy anglojęzyczny tygodnik naukowy oraz strona internetowa omawiająca najnowsze osiągnięcia światowej nauki jak również zagadnienia związane z ochroną środowiska. Wydany pierwszy raz w 1956 roku, od 1996 roku prowadzona jest również strona WWW. Chociaż pierwotnie był to brytyjski magazyn, obecnie Amerykanie i Australijczycy posiadają również swoje edycje tego tygodnika.
Open Directory Project (zwany także DMoz od Directory Mozilla) – otwarty katolog stron WWW, utrzymywany na serwerach koncernu Time Warner, w którym zarówno drzewo kategorii jak i wszelkie wpisy są redagowane przez wspólnotę redaktorów-ochotników.

Do najwybitniejszych twórców haiku zalicza się następujących poetów: Matsuo Bashō (1644-1694), Yosa Buson (1716-1783), Kobayashi Issa (1763-1828), Masaoka Shiki (1867-1902).

czytaj dalej: [2], [3]

w oparciu o Wikipedię (licencja GFDL, CC-BY-SA 3.0, autorzy, historia, edycja)