Hajnówka - Polski Serwis Naukowy

Ten artykuł dotyczy miasta. Zapoznaj się również z: miejscowość Hajnówka w woj. zachodniopomorskim.

Hajnówka (biał. Гайнаўка, Hajnaŭka, ros. dawniej Гайновка Gajnawka obecnie Хайнувка Chajnuwka) – miasto i gmina w województwie podlaskim, siedziba władz powiatu hajnowskiego. W latach 1975-1998 miasto administracyjnie należało do województwa białostockiego. Od 2007 w gminie wprowadzono język białoruski jako język pomocniczy.

Język rosyjski (русский язык, russkij jazyk; dawniej też język wielkoruski) – język należący do grupy oraz jest jednym z pięciu języków oficjalnych a jednocześnie jednym z sześciu języków konferencyjnych Organizacji Narodów Zjednoczonych. Posługuje się pismem zwanym grażdanką, graficzną odmianą cyrylicy powstałą na skutek jej upraszczania.
Puszcza Białowieska – rozległy kompleks leśny, pozostałość dawnych puszcz: Białowieskiej, Ladzkiej, Świsłockiej i Szereszewskiej, położony w województwie podlaskim oraz na Białorusi. Powierzchnia całej puszczy przekracza 1500 km2 (z czego w granicach Polski 620 km2). Jest pozostałością ostatnich na niżu Europy lasów naturalnych o charakterze pierwotnym w strefie lasów liściastych i mieszanych. Na jej terenie znajduje się Białowieski Park Narodowy (BPN). Obszar puszczy wchodzi w skład Nadleśnictw Białowieża, Browsk i Hajnówka. Puszcza leży w dorzeczu Narewki i Leśnej.

Miasto położone na Równinie Bielskiej, na zachodnim krańcu Puszczy Białowieskiej. Ze względu na swoje położenie niedaleko Białowieży i puszczy nazywane jest „bramą do Puszczy Białowieskiej”.

Według danych z 31 grudnia 2009 miasto liczyło 21 583 mieszkańców.

Ogólna charakterystyka

Miasto jest ośrodkiem turystycznym (lasy, kolej wąskotorowa) i ośrodkiem mniejszości białoruskiej (dzięki Muzeum Kultury Białoruskiej), którzy wg danych spisu powszechnego z 2007 stanowią w Hajnówce 26,41% mieszkańców. W mieście ma swoją siedzibę Zamiejscowy Wydział Zarządzania Środowiskiem Politechniki Białostockiej kształcący studentów na kierunkach: Ochrona Środowiska i Leśnictwo. Jest to także ośrodek przemysłu drzewnego i wytwórnia maszyn dla leśnictwa. Mieszczą się tu zakłady: dziewiarski, odzieżowy, przetwórstwa runa leśnego oraz spożywczy. W mieście jest 5 szkół podstawowych, cztery gimnazja, dwa licea państwowe (w tym jedno z dodatkową nauką języka białoruskiego), zespół szkół zawodowych oraz niepubliczny zespół szkół ekonomicznych (w tym liceum). Mieści się tu także Policealne Studium Psalmistów oraz Zakład Doskonalenia Zawodowego. Co roku, w maju w mieście odbywa się Międzynarodowy Festiwal "Hajnowskie Dni Muzyki Cerkiewnej". W mieście znajduje się także siedziba Międzynarodowego Festiwalu Muzyki Cerkiewnej „Hajnówka”.

Narodowy Instytut Dziedzictwa (NID) - do 31 grudnia 2010 roku Krajowy Ośrodek Badań i Dokumentacji Zabytków (KOBiDZ) - z siedzibą w Warszawie przy ul. Szwoleżerów 9 na terenie Łazienek Królewskich – instytucja kultury utworzona w 2002 poprzez połączenie Ośrodka Dokumentacji Zabytków i Ośrodka Ochrony Zabytkowego Krajobrazu. NID podlega Ministerstwu Kultury i Dziedzictwa Narodowego i posiada Oddziały Terenowe w miastach wojewódzkich (oprócz Bydgoszczy i Gorzowa Wielkopolskiego) oraz Pracownie Terenowe w Trzebinach, Zamościu oraz Park Mużakowski w Łęknicy.
Komunizm (. Komunizm oparty był na idei walki klas, mającej doprowadzić do osiągnięcia sprawiedliwości społecznej poprzez stworzenie społeczeństwa pozbawionego wewnętrznych podziałów ekonomicznych (bezklasowego) i etnicznych (bezpaństwowego), w którym wszystkie środki produkcji znajdą się w posiadaniu wspólnot. Ważnymi elementami ideologii komunizmu było promowanie internacjonalizmu i ateizmu, ponieważ komuniści uważali, że wszyscy ludzie są równi bez względu na narodowość, rasę czy religię, a podziały te uważają za szkodliwe i prowadzące do konfliktów.

Hajnówka położona jest na Nizinie Podlaskiej, w południowo-wschodniej części województwa podlaskiego, na zachodnim krańcu Puszczy Białowieskiej. Okolice Hajnówki to rozległa równina pokryta lasami, łąkami i polami uprawnymi. Przez miasto przepływa rzeczka Leśna Prawa (popularnie nazywana przez mieszkańców: „Śmierdziuszka”), dopływ Bugu.

Stanisław Bułak-Bałachowicz (błr.: Станіслаў Булак-Балаховіч, Stanisłaŭ Bułak-Bałachovič, ros. Станислав Никодимович Булак-Балахович; ur. 10 lutego 1883 w Mejsztach w powiecie nowoaleksandrowskim (Powiat brasławski), zm. 10 maja 1940 w Warszawie) – rosyjski, białoruski i polski wojskowy, generał II RP.
Gmina Narewka (dawn. gmina Masiewo) – wiejska w województwie podlaskim, w powiecie hajnowskim. W latach 1975-1998 gmina położona była w województwie białostockim. W 2009 roku w gminie wprowadzono język białoruski jako język pomocniczy.

Hajnówka wyrosła z osady strażnika leśnego, powstałej w XVI wieku. W 1589 konstytucja „Ordinato o prewentach królewskich” podzieliła dobra królewskie na dobra państwowe i stołowe. Puszcza Białowieska weszła do dóbr stołowych, przeznaczonych na utrzymanie dworu królewskiego i z tego powodu była szczególnie chroniona. Rosło znaczenie Straży Hajnowskiej.

Kościół Zielonoświątkowy w Rzeczypospolitej Polskiej – chrześcijański wolny kościół protestancki o charakterze ewangelikalnym nurtu zielonoświątkowego; drugi, pod względem wielkości Kościół protestancki w Polsce (po Kościele Ewangelicko-Augsburskim w RP), posiadający ponad 23 tysięcy wiernych zrzeszonych w ramach 217 zborów; największy polski Kościół protestancki nurtu ewangelicznego; największa, choć nie jedyna, wspólnota zielonoświątkowców w Polsce, związana z pentekostalną tradycją amerykańskich Zborów Bożych i przyjmująca ustrój kongregacjonalno-synodalny. Kościół Zielonoświątkowy w RP jest członkiem Europejskiej Wspólnoty Zielonoświątkowej, Światowej Wspólnoty Zborów Bożych, Towarzystwa Biblijnego w Polsce oraz Aliansu Ewangelicznego w RP. Organem prasowym Kościoła jest miesięcznik Chrześcijanin. Siedzibą władz Kościoła jest miasto stołeczne Warszawa. Podstawą prawną działalności Kościoła jest Ustawa o stosunku Państwa do Kościoła Zielonoświątkowego w Rzeczypospolitej Polskiej z dn. 20 lutego 1997. Kościół Zielonoświątkowy w RP jest wpisany do rejestru Kościołów i związków wyznaniowych Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i Administracji w dziale A, pod numerem 15. Obecnym Przewodniczącym Naczelnej Rady Kościoła i Prezbiterem Naczelnym Kościoła jest bp Marek Kamiński.
Straż Ochrony Kolei (SOK) – umundurowana i uzbrojona formacja działająca na podstawie ustawy o transporcie kolejowym (Dz. U. z 2003 r. Nr 86, poz. 789).

Po III rozbiorze Polski Hajnówka znalazła się wraz z Puszczą Białowieską w zaborze rosyjskim.

W roku 1888 Puszczę Białowieską przekazano do zarządu domen carskich. W latach 1894-1906 zbudowano kolej z Bielska Podlaskiego do Białowieży i z Siedlec przez Hajnówkę do Wołkowyska.

Hajnówka stała się węzłem kolejowym. Około 1900 zbudowano szosę z Bielska Podlaskiego do Białowieży, która przebiegała przez Hajnówkę. W czasie I wojny światowej, w 1915 Puszczę Białowieską zajęli Niemcy i przystąpili do jej eksploatacji. Zbudowali w Hajnówce dwa tartaki, fabrykę suchej destylacji drewna, węzeł leśnych kolejek wąskotorowych, warsztaty naprawcze, a w lesie około 90 km torów kolejowych służących do transportu drewna z Puszczy Białowieskiej. Władze polskie przejęły Hajnówkę w 1919.

Powiat bielski - powiat w Polsce (województwo podlaskie), utworzony w 1999 roku w ramach reformy administracyjnej. Jego siedzibą jest miasto Bielsk Podlaski.
Witold Tatarczyk- ur. w 1928 r. w Choroszczewie k/ Milejczyc , zmarł 3 marca 2008 r. w Hajnówce. Nauczyciel, historyk ,autor ponad 80 broszur , książek i maszynopisów. Publicysta, poeta, działacz społeczny, przewodnik turystyczny.

Zakłady przemysłowe stanowiły własność państwową i były wydzierżawione, tylko fabryka „Terebenthen” przeszła w ręce prywatne. Przez kilka lat Puszczę, kolejki i tartaki w Hajnówce dzierżawiła firma angielska The Century European Timber Corporation. Napływała do Hajnówki fala ludności z różnych stron Polski. Ponadto została tu rozwiązana białoruska dywizja gen. Bułak-Bałachowicza, której żołnierze osiedli w Hajnówce i Białowieży. Utworzył się swoisty konglomerat gwarowy i kulturowy, w którym Polacy stanowili około 70% ludnści.

Zabłudów to miasto w woj. podlaskim, w powiecie białostockim, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Zabłudów. W latach 1975-1998 miasto administracyjnie należało do woj. białostockiego.
Hajnówka (niem. Herrnhausen) – kolonia w Polsce położona w województwie zachodniopomorskim, w powiecie myśliborskim, w gminie Dębno. Należy do sołectwa Smolnica.

Przybysze zajmowali baraki, budowali domy drewniane, trociniaki i ziemianki. Wytyczano uliczki na szerokość rozstawu ramion ludzkich. Powoli zaczęło rozwijać się życie kulturalne i społeczne. Powstała parafia rzymskokatolicka, zbudowano trzy szkoły podstawowe, Państwową Szkołę Przemysłu Drzewnego, internat, dom kultury, robotnicze osiedla mieszkaniowe, powstała poczta, apteka, hotel, biblioteka publiczna, dwa kina, Spółdzielnia Spożywców „Społem”, Kasa Chorych. Żydzi zbudowali bożnicę i zorganizowali szkołę wyznaniową. Ludność prawosławna od 1925 miała kaplicę „czasownię” w domu prywatnym.

Województwo białostockie w latach 1946-1975 obejmowało obszar obecnego województwa podlaskiego oraz fragment warmińsko-mazurskiego. Powierzchnia województwa wynosiła do 1950 r. 23 201 km², później zmniejszona została do 23 153 km². Ludność białostockiego wyniosła: w 1946 r. ok. 941 000, a w 1970 ok. 1 176 000 mieszkańców.
Żubr (Bison bonasus) – gatunek łożyskowca z rodziny krętorogich, rzędu parzystokopytnych. Aktualnie populacja żubrów na świecie liczy ok. 3400 osobników, z czego 650 żyje w Polsce na terenie Puszczy Białowieskiej, Puszczy Boreckiej, Puszczy Piskiej, Puszczy Rominckiej,Puszczy Knyszyńskiej, Nadleśnictwa Mirosławiec, Nadleśnictwa Kobiór oraz w Bieszczadach (kolejnych ok. 150 żubrów znajduje się w zamkniętych hodowlach).

Miejscowy lekarz i astronom samouk dr Tadeusz Rakowiecki wydał dwutomowe dzieło pt. Drogi planet i komet.

W dziedzinie gospodarczej dominowały cztery zakłady przemysłowe: Fabryka Chemiczna, Zarząd Kolei Leśnych, Terebenthen i Zakłady Drzewne Lasów Państwowych, które zostały rozbudowane, nowocześnie zorganizowane i zmechanizowane tak, że w 1938 były największym zakładem przemysłowym i zatrudniały 1521 osób. Łącznie w zakładach przemysłowych Hajnówki pracowało 1947 osób. Hajnówka była drugim co do wielkości ośrodkiem przemysłowym w województwie. Rozwijało się rzemiosło.

Zbór Kościoła Bożego w Chrystusie w Hajnówce - zbór Kościoła Bożego w Chrystusie znajdujący się w Hajnówce, przy ulicy Reja 5/31. Zbór powstał w 1988 roku. W latach 90. zbór dochodził do 100 wyznawców, w tej chwili jest ich ok. 30.
Uroczysko – część lasu (rzadziej pola lub łąki) o orientacyjnym znaczeniu, bez ściśle oznaczonych granic; jest to miejsce związane zwykle ze szczególnym wydarzeniem historycznym, legendą, kurhanem, czy w którym występują charakterystyczne cechy przyrodnicze. Teren zwykle ciekawie ukształtowany geograficznie, niejednokrotnie tworzy niewielki obszar rezerwatu przyrody.

Osadę zamieszkiwali Polacy, Białorusini, Rosjanie, Ukraińcy, Żydzi, Niemcy. Druga wojna światowa i okupacja zahamowały rozwój osady. Zniszczeniu uległy zakłady produkcyjne, część miasta, stacja i tory kolejowe. Zginęło około 700 mieszkańców. Wyzwolenie Hajnówki nastąpiło 18 lipca 1944.

Po wojnie odbudowano zniszczone zakłady, przebudowano większość ulic, postawiono osiem szkół, cztery kościoły różnych wyznań, dom kultury, dwa szpitale, przychodnię rejonową, stację uzdatniania wody, basen pływacki, a także wprowadzono komunikację miejską.

Korpus Bezpieczeństwa Wewnętrznego (KBW) – specjalna formacja wojskowa, podporządkowana z uwagi na cele działań ministrowi bezpieczeństwa publicznego (1945-1954) a następnie ministrowi spraw wewnętrznych, powołana uchwałą Krajowej Rady Narodowej z dnia 25 maja 1945 roku dla walki z podziemiem niepodległościowym oraz zbrojnymi organizacjami ukraińskimi (UPA) i niemieckimi (Werwolf).
5 Wileńska Brygada Armii Krajowej (zwana również "Brygadą Śmierci") - polski oddział partyzancki Wileńskiego Okręgu Armii Krajowej. Dowódcą brygady był mjr Zygmunt Szendzielarz "Łupaszko".

Prawa miejskie otrzymała Hajnówka w 1951, a w latach 1954-1975 była siedzibą władz powiatowych. Miasto liczy ok. 25 tysięcy mieszkańców. Powstały nowe osiedla mieszkaniowe i nowe zakłady produkcyjne.

Ogółem miasto posiada 12 zakładów przemysłowych i ok. 280 zakładów rzemieślniczych. Przez Hajnówkę przebiega linia kolejowa z Warszawy do Siemianówki (granica państwa). Drogi kołowe z Hajnówki prowadzą gwieździście w kierunku: Białowieży (18 km), Białegostoku przez Narew (62 km), Siemiatycz przez Kleszczele (62 km), Bielska Podlaskiego (27 km), Siemianówki przez Narewkę (23 km), Warszawy (207 km).

Północna granica Straży Hajnowskiej przebiegała zahaczając za Nowosady w głąb Puszczy Białowieskiej, wracała równoległą linią, wchodząc na dzisiejszą ulicę Stefana Batorego i księdza Antoniego Dziewiatowskiego (Hajnówka). Południowa granica była jednocześnie północną granicą Straży Leśniańskiej, która również wchodząc prostokątem wcinała się w głąb Puszczy i wychodziła północną granicą tuż za Porejewem. Od strony Puszczy Bielskiej granicę wyznaczała rzeka Leśna, zaś dzisiejsza ulica Kołodzieja (Hajnówka) była trybą przygraniczną. Do Straży Hajnowskiej należały grunty, które od rzeki Leśnej obecnie zamykają się fragmentami ulic : 3-go Maja, do Lipowej, do St. Batorego, do terenu OSiR-u i HDK "Górnik". Obecny teren Soboru św. Trójcy był własnością tejże Straży.
Kościół Adwentystów Dnia Siódmego (ang. Seventh-day Adventist Church, w skrócie SDA Church) - jest kościołem chrześcijańskim, wywodzącym się z grona denominacji protestanckich, będących wynikiem przebudzenia adwentowego, jakie nastąpiło w pierwszej połowie XIX wieku na terenie Ameryki Północnej.

Geografia

Położenie

Hajnówka jest położona we wschodniej części Równiny Bielskiej. Najbliższe miasta to Bielsk Podlaski (27 km), Kleszczele (28 km) i Białystok (62 km).

Struktura powierzchni

Według danych z roku 2002 powierzchnia Hajnówki wynosi 21,29 km², w tym:

użytki rolne: 59%

użytki leśne: 3%.

Miasto stanowi 1,31% powierzchni powiatu.

Mozaika – dekoracja w postaci ornamentu lub obrazu, wykonana z drobnych, o różnej kolorystyce (dwu lub wielobarwne) i kształcie kamyczków, kawałków szkła, ceramiki. Elementy są przyklejone do podłoża np. przez ułożenie na niezwiązanej zaprawie, żywicy pochodzenia roślinnego (mastyks z drzewa Pistacia lentiscus). Stosowana jest do zdobienia posadzek, ścian, kopuł, sklepień, apsyd w budownictwie sakralnym i świeckim, mebli (zwłaszcza blatów stołów, sepetów, biurek).
Białoruś, Republika Białorusi (również często niepoprawnie Republika Białoruś) (biał. Беларусь ?/i, Рэспубліка Беларусь ?/i, Biełaruś, Respublika Biełaruś ros. Беларусь, Республика Беларусь) – państwo w Europie Wschodniej. Graniczy z Polską (na zachodzie), Litwą, Łotwą (na północy), Rosją (na wschodzie) i Ukrainą (na południu). Nie posiada dostępu do morza.

Demografia

Dane z 31 grudnia 2007 wg GUS:

Nazwa

Większość źródeł podaje, iż nazwa miasta pochodzi od imienia strażnika – Hayno (Hajno) – osadzonego w uroczysku Skarbosławka w XVIII wieku. Od tej pory uroczysko nosiło nazwę Haynowszczyzna zaś straż założona w tym uroczysku otrzymała miano: Straż Haynowa (Hajnowa) – w skrócie Hajnówka.

Nie jest jednak całkowicie pewne jak nazywał się pierwszy strażnik Straży Hajnowskiej. Nazwa może też pochodzić od gwarowego zwrotu „uhaj”, czyli miejsce w lesie (polana) na którym wypasano bydło.

Bielsk Podlaski (białorus. Бельск Падляскі, Bielsk Padlaski) (ukr. Більськ Підляський, Bilśk Pidlaśkyj, gwarowe Біэльськ, Biêlśk) – miasto i gmina w województwie podlaskim, siedziba powiatu bielskiego.
Sobór Świętej Trójcy w Hajnówce – prawosławna cerkiew parafialna. Należy do dekanatu Hajnówka diecezji warszawsko-bielskiej Polskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego.

Historia (kalendarium)

Rzeczpospolita Obojga Narodów

1589 – na mocy Ordynacji Sejmu „Ordinato o prewentach królewskich” tereny Hajnówki trafiają do dóbr stołowych króla Polski

1639 – Ordynacja Sejmowa wprowadza nakaz utworzenia strażnic królewskich chroniących Puszczę

1670 – w uroczysku Skarbosławka powstaje strażnica (obecnie dzielnica Placówka)

1679 – według „Opisania Puszczy” w strażnicy pełniło służbę 7 strzelców i 2 osoczników, pilnujących też Traktu Królewskiego do królewskiego dworu w Białowieży

XVIII w. – W uroczysku Skarbosławka, osadzono jako królewskiego strażnika człowieka imieniem Heyna (lub Hayno) – z pochodzenia prawdopodobnie Niemca.

Pod zaborem rosyjskim i I wojna światowa

Dom dróżnika wybudowany w 1906

1795 – III rozbiór Rzeczypospolitej – do podpisania traktatu w Tylży w 1807 przez obszar dzisiejszego miasta przebiega granica między zaborem pruskim i rosyjskim.

XIX w. – obok siedziby strażnika powstaje wieś

23 maja 1831 koło Hajnowszczyzny oddział powstańczy gen. Dezyderego Chłapowskiego stoczył zwycięską bitwę z oddziałem wojsk rosyjskich.

1846 – utworzenie Leśnictwa Hajnowskiego – zamieszkuje je 18 rodzin.

1863 – w okolicy mają miejsce walki w czasie powstania styczniowego

1888 – Puszcza Białowieska wchodzi w skład posiadłości carskich

1894 – doprowadzenie do Hajnówki kolei z Bielska Podlaskiego

1897 – przedłużenie linii kolejowej do pałacu w Białowieży

1900 – budowa szosy Bielsk Podlaski – Białowieża

1909 – budowa przez Hajnówkę linii kolejowej na trasie Siedlce – Wołkowysk. Hajnówka liczy 600 mieszkańców

1915 – ucieczka wojsk rosyjskich przed Niemcami i ewakuacja części ludności, spalenie Straży Hajnowskiej

1915-1918 – rabunkowa eksploatacja drewna podczas I wojny światowej, budowa dwóch tartaków, piekarni, pralni, łaźni, kasyna, kina, fabryki suchej destylacji drewna, parowozowni i sieci kolejek wąskotorowych przez okupujących Niemców

Okres międzywojenny i II wojna światowa

Dom Leśnika z 1935(kino w czasach PRL)

Pomnik upamiętniający miejsce straceń w 1943 w pobliżu Hajnówki

1919, luty – Hajnówka ponownie w granicach Polski, liczy wtedy 118 mieszkańców

1920 – wojna polsko-bolszewicka, 27 sierpnia niedaleko drogi do Białowieży ma miejsce potyczka zwiadu z 1 Dywizji Litewsko-Białoruskiej gen. Jana Rządkowskiego z sowieckim pociągiem pancernym z 48 DS. Rozstrzelanie przez Rosjan polskich jeńców i pochowanie ich przy ul. Łagodnej na Międzytorzu

1923 (3 maja) – erygowanie parafii katolickiej i urządzenie kaplicy w poniemieckim kinie

1924 – angielska firma „The Century European Timber Corporation”, popularnie zwana „Centurą”, wydzierżawia tartaki i kolejki leśne – rozpoczyna się wielki napływ robotników do Hajnówki

1924 (24 marca) – pierwszy strajk w Hajnówce na terenie Fabryki Chemicznej rozpoczyna falę wystąpień robotników, które trwają z przerwami do września 1939

1925 – pierwsza prawosławna kaplica w Hajnówce; miejscowość liczy około 4000 mieszkańców z czego 70% to Polacy. Pozostali mieszkańcy to Białorusini, Żydzi, Rosjanie, Niemcy.

1929 – na skutek rabunkowej eksploatacji drewna, władze polskie zrywają umowę z „Centurą”

1930 – cztery hajnowskie fabryki zatrudniają niemal 2000 robotników

1934 – osada zostaje siedzibą gminy wchodzącej w skład powiatu bielskiego

1936 (9 marca) – spalenie kaplicy przez komunistów i budowa nowej

1939 – Hajnówka liczy 17 tys. mieszkańców, działają w niej: Państwowa Szkoła Przemysłu Drzewnego, 3 szkoły podstawowe, Towarzystwo Gimnastyczne „Sokół”, hotel, kino Lux, kino Oko, apteka, biblioteka, Przysposobienie Wojskowe Leśników, Związek Strzelecki "Strzelec", Rodzina Leśnika, zespół teatralny

1939 (17 września) – walki na terenie Hajnówki z Niemcami podczas kampanii wrześniowej, zbombardowanie okolic dworca PKP przez Luftwaffe. Po kilku dniach okupacji, Hajnówka została przez Niemców przekazana Rosjanom

1939 (27 września) – oddziały 10 Armii Czerwonej opanowały w rejonie Hajnówki składnicę uzbrojenia, biorąc do niewoli 125 polskich żołnierzy i dwóch oficerów

1939, październik – 1941, czerwiec – okupacja radziecka

1940 (10 lutego) – deportacja przez Rosjan na Syberię 462 osób z Hajnówki (powróciło tylko 150)[1].

1941 (25 czerwca) zajęcie Hajnówki przez Niemców i spalenie przez nich synagogi. W tym dniu spłonęło także kino „LUX” oraz restauracja i hotel Górskiego

1941 (sierpień) – wypędzenie przez Niemców ludności żydowskiej do getta w Prużanie

1943 (17 września) – rozstrzelanie przez Niemców 104 mieszkańców Hajnówki (w tym kobiet i dzieci)[2]

1944 (lipiec) – zniszczenie przez Niemców dworca kolejowego i wieży ciśnień

1944 (18 lipca) – zajęcie Hajnówki przez Armię Czerwoną

Polska Rzeczpospolita Ludowa

1944 Hajnówka liczy już tylko 8 tys. mieszkańców

1945, kwiecień-maj – w pobliżu Hajnówki przebywał oddział 5 Wileńskiej Brygady Armii Krajowej pod dowództwem mjr. Zygmunta Szendzielarza „Łupaszki”, starcia z NKWD, KBW, UB i MO

1945 (20 kwietnia) – żołnierze AKO rozbroili posterunek komunistycznej milicji w Hajnówce

1945 (15 maja) – patrol 1 szwadronu 5 Wileńskiej Brygady AK rozbroił posterunek SOK przy pompie na stacji kolejowej.

1946 (28 stycznia) – opanowanie miasta i rozbrojenie posterunku MO i Armii Czerwonej przez 3 Brygadę Wileńską Narodowego Zjednoczenia Wojskowego

1946 (23 czerwca) – oddanie do użytku, zniszczonej przez Niemców w sierpniu 1944, linii kolejowej do Białowieży

1948 – początek budowy kościoła katolickiego, zakończonej dopiero w 1965 w związku z blokowaniem budowy przez władze komunistyczne

1949 – od marca do lipca w jednej ze szkół istnieje tajna organizacja niepodległościowa

1951 – uzyskanie praw miejskich

1954 – Hajnówka zostaje siedzibą powiatu

1975 – miasto przestaje być siedzibą powiatu

1979 – zostaje uruchomiona pierwsza autobusowa linia komunikacji miejskiej- obecnie funkcjonują trzy linie.

1981 – budowa cerkwi prawosławnej pod wezwaniem Świętej Trójcy

1984 (3 grudnia) – uruchomienie linii PKS do Białowieży

1985, wrzesień – odsłonięto kamień upamiętniający obrońcę miasta z 1939 kpr. Bolesława Bierwiaczonka

1986 (9 września) – oddanie do użytku nowego dworca kolejowego

1989 rozwiązano komitety partyjne PZPR i ZSL

III Rzeczpospolita

Stoisko z piśmiennictwem w języku białoruskim podczas festynu etnograficznego przy Muzeum Kultury Białoruskiej w Hajnówce

1993 – likwidacja połączenia kolejowego do stacji Białowieża Pałac i Bielska Podlaskiego

1995 – rozpoczęcie budowy dwóch kolejnych cerkwi w Hajnówce: Narodzenia św. Jana Chrzciciela i św. Dymitra Sołuńskiego

1999 (1 stycznia) – miasto ponownie zostało siedzibą powiatu

2000 – rozpoczęcie budowy kościoła pod wezwaniem św. św. Cyryla i Metodego

2003 – rozpoczęcie budowy kościoła i klasztoru katolickiego Zgromadzenia Sióstr Klarysek przy ul. Lipowej

2004 – likwidacja pociągów osobowych na trasie Hajnówka – Cisówka

2006 – rozpoczęcie budowy pływalni przy ul. Józefa Piłsudskiego

2007 (21 czerwca) – Rada Miejska przegłosowuje uchwałę o wprowadzeniu języka białoruskiego jako pomocniczego w administracji

2008 – otwarcie nowego kościoła pod wezwaniem Świętych Cyryla i Metodego obok cmentarza katolickiego

2009 (25 lipca) – pierwsza edycja festiwalu rockowego Rockowisko

2009 (17 grudnia) – otwarcie Parku Wodnego w Hajnówce

2010, sierpień – otwarcie kościoła Zgromadzenia Sióstr Klarysek

Rozwój urbanistyczny

Przed II wojną światową

Zachowana zabudowa przy ul. Wierobieja

Ulica Warszawska

Hajnówka jako miejscowość rozwinęła się w pobliżu siedziby strażnika leśnego, która znajdowała się w miejscu obecnej dzielnicy Placówka. Najstarsze osadnictwo koncentrowało się wzdłuż traktu prowadzącego z Bielska do Białowieży (obecna ulica Stefana Batorego) oraz jego przecznic (obecne ulice Lipowa, ks. Ignacego Wierobieja, Grunwaldzka, 11 Listopada).

II wojna światowa – największy konflikt zbrojny w historii świata, trwający od 1 września 1939 do 2 września 1945 (w Europie do 8 maja 1945), obejmujący zasięgiem działań wojennych prawie całą Europę, wschodnią i południowo-wschodnią Azję, północną Afrykę, część Bliskiego Wschodu i wszystkie oceany. Niektóre epizody wojny rozgrywały się nawet w Arktyce i Ameryce Północnej. Poza większością państw europejskich i ich koloniami, brały w niej udział państwa Ameryki Północnej i Ameryki Południowej oraz Azji. Głównymi stronami konfliktu były państwa osi i państwa koalicji antyhitlerowskiej (alianci).
Polski Autokefaliczny Kościół Prawosławny - jeden z kanonicznych Kościołów prawosławnych, obejmujący swoją jurysdykcją wszystkie parafie prawosławne na terenie Polski. W dyptychu lokalnych autokefalicznych cerkwi prawosławnych wymieniany na miejscu 12 dwunastym wg dyptychu greckiego, a na miejscu 13 wg dyptychu rosyjskiego. Spowodowane jest to różnymi terminami nadania autokefalii przez Konstantynopol i Moskwę. Według danych GUS, Kościół liczy 506,8 tys. wiernych i jest drugim pod względem liczebności Kościołem w Polsce. Opiece tego kościoła podlegają także prawosławni z Brazylii.

Obecnie główną ulicą miasta jest ulica 3 Maja. Jest to również wynikiem działań Niemców okupujących miasto w czasie I wojny światowej w latach 1915-1918. Zbudowali oni bowiem w okolicach obecnego Ronda Jana Pawła II budynek administracyjno-wojskowy, który mieścił również kino i kasyno. Z jego powodu punkt ciężkości miasta przeniósł się z okolic ulicy Batorego i stał się impulsem, który spowodował wzrost znaczenia ulicy 3 Maja, która przejęła funkcję przelotową od ulicy Stefana Batorego. Budynek ten przez wiele lat pełnił funkcje dworca PKS i został zburzony w 2001.

Cerkiew Zaśnięcia Najświętszej Maryi Panny w Dubinach - cerkiew parafialna w dekanacie Hajnówka. Świątynia powstała na placu otrzymanym od właściciela majątku dubińskiego - Klimańskiego w 1872 roku na miejscu starej, zbudowanej w XVIII stuleciu, która została przeniesiona do Rogacz. Kamień węgielny został wmurowany 15 sierpnia 1867 roku, zaś poświęcenie świątyni miało miejsce 23 listopada 1872 roku Ikonostas wykonany z drewna dębowego, został ufundowany przez proboszcza Parteniusza Bazylewskiego. W 1900 roku Świątynia została ogrodzona parkanem z kamienia. Po II wojnie światowej świątynia została bogato wyposażona w obramowanie ikon przez miejscowego artystę Michała Ochrymiuka.
Terpentyna (sylwestren) – mieszanina terpenów (głównie pinenów) o charakterystycznym intensywnym zapachu. Jest bezbarwną lub żółtą cieczą, łatwopalną i źle rozpuszczalną w wodzie. Terpentyna rozpuszcza tłuszcze, parafiny, żywice i inne substancje organiczne.

Zarówno przed II wojną światową jak i przez wiele lat po niej główną ulicą handlową Hajnówki była ulica Wierobieja (przed wojną Targowa, po wojnie Mariana Buczka) i jej okolice (świadczy o tym nazwa okolicznej uliczki Zaułek Targowy).

Niemcy okupujący Hajnówkę podczas I wojny światowej wybudowali tartak, który szybko stał się największym zakładem przemysłowym. Spowodowało to liczny napływ pracowników z innych części kraju co z kolei miało konsekwencje w postaci powstawania w niewielkiej miejscowości nowej licznej zabudowy. Przyjezdni osiedlali się głównie w okolicach tartaku (między ulicą Lipową a 11 Listopada, Żabia Górka, obszar między ulicą 3 Maja a ulicą Józefa Piłsudskiego). Jako że byli to najczęściej ludzie ubodzy, budowali oni prowizoryczne chaty, powstające w sposób chaotyczny i z braku terenu tak gęsty, że uliczki pomiędzy domami miały często szerokość rozstawu ramion. Pozostałością tamtej zabudowy są osiedla Żabia Górka czy obszar zawarty między ulicami Lipową i 11 Listopada.

Miron, właśc. Mirosław Chodakowski (ur. 21 października 1957 w Białymstoku, zm. 10 kwietnia 2010 w Smoleńsku) – polski arcybiskup prawosławny, wikariusz diecezji warszawsko-bielskiej, doktor teologii, prawosławny ordynariusz Wojska Polskiego, generał brygady.
Katolicyzm – doktryna Kościoła chrześcijańskiego – jednej z dwóch grup Kościołów, obok Kościoła prawosławnego, powstałych w wyniku rozłamu w Kościele chrześcijańskim w 1054 (tzw. schizmy wschodniej). Jedna z największych grup wyznań chrześcijańskich, obok prawosławia i protestantyzmu oraz ogół zasad wiary i życia religijnego do których odwołuje się Kościół rzymskokatolicki wraz z Kościołami wschodnimi pozostającymi z nim w pełnej jedności, wspólnoty tradycjonalistyczne, starokatolickie oraz część anglikańskich, liberalnych i niezależnych.

Podczas I wojny światowej powstała też w Hajnówce m.in. fabryka suchej destylacji drewna (popularnie zwaną „Chemiczną”) oraz kolejkę wąskotorową. W pobliżu „Chemicznej” powstało osiedle dla jej pracowników, które istnieje do dzisiaj. Osiedle obecnie nazywane po prostu Chemiczną wówczas było określane jako Hajnówka-Fabryczna – w odróżnieniu od Hajnówki-Wsi.

Czasownia – niewielka chrześcijańska budowla bez specjalnie wydzielonego miejsca na ołtarz. Termin na określenie tego typu budowli jest używany przez wyznawców prawosławia. Nazwa pochodzi z języka rosyjskiego, w którym часы oznaczają godziny (wyznaczona w danej godzinie doby modlitwa). Czasownie stawiane są zazwyczaj w miastach, wsiach, przy drogach lub na cmentarzach, są pomnikami wiary chrześcijańskiej. W czasowniach odmawia się modlitwy, zapala się świece przed ikonami. Liturgia odprawiana jest jedynie w wyjątkowych przypadkach. Katolickie kapliczki w odróżnieniu od czasowni mogą jednocześnie pełnić funkcję niewielkich świątyń.
(Kozmi Pereskok) Dawne uroczysko Puszczy Białowieskiej na terenie obecnej Hajnówki. Osada strzelców Straży Leśniańskiej, w roku 1795 zamieszkiwało tu 2 strzelców: Nikon Bujnowski i Piotr Orzechowski. Od 1921 roku wieś. Kozi Przeskok rozciągał się od dzisiejszej ul. Kołodzieja, przez teren toru bielskiego obejmując teren dzisiejszego osiedla Mazury (przy obecnej ul.Nowowarszawskiej). Wieś Kozi Przeskok została przyłączona do Hajnówki po II wojnie światowej.

Drugą co do znaczenia ulicą miasta jest ulica Józefa Piłsudskiego. Na jej rozwój złożyła się tak bliskość tartaku jak i fabryki terpentyny Terebenthen, która znajdowała się na obszarze obecnego Parku Miejskiego.

W czasach II Rzeczypospolitej w latach 30. XX wieku powstały nowe osiedla mieszkalne. Były to:

Osiedle Czworaki – pierwotnie zawarte między ulicami Białowieską, wsią Majdan (nazwaną tak od znajdującego się tam targu), ulicą Armii Krajowej a 3 Maja – zbudowane dla pracowników tartaku.

Osiedle Kolejki Leśne – położone przy stacyjce kolejki wąskotorowej zamieszkane przez pracowników kolejki.

Obydwa te osiedla składały się z domów w stylu dworkowym, podzielonych na cztery mieszkania. Powstało w tym okresie także:

Synagoga w Hajnówce - gmina żydowska powstała w Hajnówce dopiero tuż przed I wojną światową. W roku 1921 na 748 mieszkańców gmina liczyła 41 członków, a w roku na 12 tys. mieszkańców, gmina żydowska liczyła 250 członków. W latach IX 1939-1941 w mieście, które znajdowało się pod okupacją Rosji Radzieckiej, znajdowało się około 600 Żydów. Synagoga znajdowała się w rejonie ul. ks. Wierobieja na placu Orzechowskich w tzw. Zaułku Młynarskim (w miejscu obecnego transformatora TRAFO)[1] . Budynek świątyni miał wymiary około 20 x 12 metrów i 5 metrów wysokości. Był zbudowany z drewna, kryty dachem dwuspadowym, krytym blachą pomalowaną na biało-niebiesko. We wnętrzu znajdowały się malowidła utrzymane w podobnej kolorystyce. Na fasadzie widniała Gwiazda Dawida. Synagogę spalili Niemcy w dniu 25 czerwca 1941 roku poprzez wrzucenie do środka granatów. W miejscu dawnej synagogi w tej chwili znajduje się stacja Trafo.
Białowieża (białorus. Белавежа-Bieławieża) — duża wieś w Polsce położona w województwie podlaskim, na Równinie Bielskiej, w powiecie hajnowskim, w gminie Białowieża, nad Narewką, o charakterze małomiasteczkowym.

Osiedle Międzytory – między torami kolejowymi do Siedlec a linią do Białowieży.

Po II wojnie światowej

Powojenna zabudowa na ul. 3 Maja

Ulica Nowowarszawska

Ulica Stefana Batorego

Bloki na ul. Lipowej powstałe w latach 70. XX wieku

Po II wojnie światowej przez wiele lat rozwój Hajnówki przebiegał jedynie przez przyłączenia kolejnych okolicznych wsi. Wówczas do miasta przyłączono wsie:

Polska, oficjalnie Rzeczpospolita Polska – państwo położone w Europie Środkowej nad Morzem Bałtyckim. Graniczy z Niemcami (na zachodzie), Czechami i Słowacją (na południu), Ukrainą i Białorusią (na wschodzie), na północnym wschodzie z Litwą oraz na północy z Rosją (obwód kaliningradzki). Ponadto polska granica wyłącznej strefy ekonomicznej na Bałtyku graniczy ze strefami Danii i Szwecji.
Użytki leśne są to płody leśne i różne dobra materialne pozyskiwane z lasu, wykorzystywane do zaspokojenia potrzeb człowieka. Jedne z nich nadają się do bezpośredniego użycia inne są surowcami do dalszego przerobu. Użytki leśne są przedmiotem zainteresowania nauki o użytkowaniu lasu. Właściwością użytków leśnych jest ich pochodzenie biologiczne, w związku z czym mogą być odtwarzane (reprodukowane) w lesie w procesie biosyntezy, dzięki czemu zasoby ich - przy racjonalnej gospodarce leśnej- są niewyczerpalne, choć ograniczone.

Kozi Przeskok

Siwa Kolonia

Judzianka

Leśna

Górne

Dolne

Poddolne

Paszki

Mazury

W niemal wszystkich tych miejscowościach (oprócz Mazur) dominuje obecnie zabudowa jednorodzinna. Pierwszym powstałym po wojnie osiedlem było Osiedle Millenium zbudowane z okazji Tysiąclecia Państwa Polskiego w 1966. Położone przy ulicy Stefana Batorego było to też pierwsze osiedle złożone z budynków wielorodzinnych. Jeszcze w latach 60. w centrum miasta na północnej pierzei ulicy 3 Maja zbudowano trzy bloki mieszkalne w stylu modernistycznym, niszcząc przy tym starą drewnianą zabudowę z okresu przedwojennego. Jej pozostałością są budynki pod adresami: ulica 3 Maja 41 i 41A. Również w tym samym okresie zaczęto budować budynki wielorodzinne poza centrum miasta. Powstały wówczas dwa osiedla bloków przy ulicy Józefa Piłsudskiego:

Cerkiew św. Dymitra w Hajnówce - prawosławna cerkiew parafialna. Należy do dekanatu Hajnówka diecezji warszawsko-bielskiej Polskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego.
Zjednoczone Stronnictwo Ludowe (ZSL) – chłopska partia polityczna w Polsce powstała 27 listopada 1949 z połączenia "lubelskiego" Stronnictwa Ludowego z resztkami rozbitego przez komunistów PSL "mikołajczykowskiego". ZSL realizowało politykę PZPR wobec wsi. Partia satelicka PZPR.

Osiedle „Za Pocztą” – położone u wylotu ulicy Piłsudskiego w ulicę 3 Maja

Osiedle „Piłsudskiego” – położone między ulicami Józefa Piłsudskiego, Elizy Orzeszkowej oraz Armii Krajowej,

a także:

Osiedle Kolejki – położone między osiedlem przedwojennym a ulicą 3 Maja

Powstały wtedy również pierwsze bloki (bloki Reja 1A i 3A oraz 3 Maja 58 i 60) na obszarze Osiedla Czworaki. Jednocześnie różnego rodzaje przeróbki dokonywane przez mieszkańców tego osiedla zniekształcały oryginalny kształt budynków. Duże inwestycje miały miejsce w latach 70. Wówczas powstały wielkopłytowe osiedla:

Siedlce (ros. Седлец, jid. שעדליץ Shedlits) – miasto we wschodniej Polsce położone pomiędzy rzekami Muchawką i Helenką. Pod względem liczby mieszkańców 48. miejsce w Polsce i 4. w województwie mazowieckim. Siedziba kurii diecezji siedleckiej. Miasto stanowi lokalne i ponadlokalne centrum gospodarcze (rozwinięte handel, usługi i przemysł), edukacyjne (2 szkoły wyższe, seminarium duchowne i 10 szkół średnich, szkoła muzyczna I i II stopnia), militarne (1 Siedlecki Batalion Rozpoznawczy, wojskowa komenda uzupełnień), kulturalne (2 domy kultury, 4 biblioteki, 3 muzea).
Linia kolejowa nr 31 Siedlce – Siemianówka – linia kolejowa we wschodniej Polsce o długości 154 km, łączaca Siedlce w województwie mazowieckim z Siemianówką w województwie podlaskim, i dalej z Białorusią przez znajdujące się w Siemianówce kolejowe przejście graniczne.

Osiedle Lipowa – największe hajnowskie osiedle

Osiedle Batorego

Osiedle Mikołaja Reja – powstałe na obszarze dużej części Osiedla Czworaki co wiązało się z ze zniszczeniem kilku domów.

W latach 80. po południowej stronie ulicy 3 Maja zbudowano Osiedle Centrum. Na początku lat 90. ukończono budowę Osiedla Mazury. W latach 90. powstało również kilka bloków w dzielnicy Podlasie tworząc Osiedle Podlasie. Jednakże sama dzielnica jest zdominowana przez zabudowę jednorodzinną.

Równina Bielska (także: Wysoczyzna Bielska, 843.37) – mezoregion we wschodniej Polsce, część Niziny Północnopodlaskiej. Sąsiaduje z Doliną Górnej Narwi, Wysoczyzną Drohiczyńską i Wysoczyzną Wysokomazowiecką, a na Białorusi – z Przedpolesiem Zachodnim. Zajmuje powierzchnię ok. 2800 km2,
Myśliwy - historycznie osoba zajmująca się łowiectwem, uczestnicząca w polowaniach w celu pozyskania mięsa, skór oraz kości, poroża i innych trofeów łowieckich. Obecnie - osoba zajmująca się gospodarką łowiecką zgodnie z prawem łowieckim i etyką łowiecką. W tym znaczeniu - przeciwieństwo kłusownika. Dawne określenia myśliwego: łowca, strzelec.

czytaj dalej: [2], [3]

w oparciu o Wikipedię (licencja GFDL, CC-BY-SA 3.0, autorzy, historia, edycja)