Halofit - Polski Serwis Naukowy

Solanka kolczysta

Siewka namorzyna z rodzaju Rhizophora na plaży w Cairns w Australii

Aster solny, łoboda oszczepowata, mannica odstająca i soliród zielny – halofity tworzące słone bagnisko Puccinellio distantis-Salicornietum brachystachyae w pobliżu zakładów sodowych w Mątwach

Halofity, słonorośla, rośliny solniskowe, słonolubne – rośliny przystosowane do życia na silnie zasolonym podłożu (obecność łatwo rozpuszczalnych soli: chlorków, węglanów, siarczanów sodu i magnezu). Dostosowanie to polega m.in. na wytwarzaniu wysokiego ciśnienia osmotycznego soku komórkowego, wytwarzaniu grubych, mięsistych tkanek, zdolności wydalania nadmiaru soli przy pomocy gruczołów wydzielniczych na liściach i łodygach i in.

Ciśnienie osmotyczne – różnica ciśnień wywieranych na półprzepuszczalną membranę przez dwie ciecze, które ta membrana rozdziela. Przyczyną pojawienia się ciśnienia osmotycznego jest różnica stężeń związków chemicznych lub jonów w roztworach po obu stronach membrany i dążenie układu do ich wyrównania.

Muchotrzew solniskowy (Spergularia salina J. Presl & C. Presl) – gatunek rośliny z rodziny goździkowatych (Caryophyllaceae). Jest szeroko rozprzestrzeniony na całej półkuli północnej: naturalny obszar jego występowania obejmuje Azję, Europę, Afrykę Północną i Amerykę Północną, rozprzestrzenił się także gdzie indziej. W Polsce jest niezbyt częsty

Występowanie

Roślinność halofitowa występuje powszechnie w krajach o suchym klimacie, na terenach pustynnych i półpustynnych. W innych strefach klimatycznych występuje na solniskach nadmorskich i śródlądowych. Solniska zasalane przez wody morskie, w Polsce ciągną się wzdłuż wybrzeża, przy czym najbardziej zróżnicowana flora halofitów występuje w następujących miejscach:

Aster solny (Aster tripolium L.) – gatunek rośliny należący do rodziny astrowatych. Pochodzi z Europy. W Polsce jest spotykany na rozproszonych stanowiskach na solniskach w północno-zachodniej części kraju.

Natura 2000 – program utworzenia w krajach Unii Europejskiej wspólnego systemu (sieci) obszarów objętych ochroną przyrody. Podstawą dla tego programu są dwie unijne dyrektywy: Dyrektywa Ptasia i Dyrektywa Siedliskowa (Habitatowa). Celem programu jest zachowanie określonych typów siedlisk przyrodniczych oraz gatunków, które uważa się za cenne i zagrożone w skali całej Europy. Wspólne działanie na rzecz zachowania dziedzictwa przyrodniczego Europy w oparciu o jednolite prawo ma na celu optymalizację kosztów i spotęgowanie korzystnych dla środowiska efektów. Jednolite prawo powinno ułatwić współdziałanie wielu instytucji zajmujących się ochroną przyrody stale i tych dla których jest to działanie oboczne. Zadanie i cel rangi europejskiej powinno łatwiej uzyskać powszechną akceptację społeczną, tym bardziej że poszczególne kraje członkowskie są zobowiązane do zachowania na obszarach wchodzących w skład sieci Natura 2000 walorów chronionych w stanie nie pogorszonym, co wcale nie musi wykluczać ich gospodarczego wykorzystania.

delta wsteczna Świny (zwłaszcza północna część wyspy Karsibór),

wzdłuż Dziwny (w tym na półwyspie Rów),

na brzegach Zatoki Puckiej (zwłaszcza w rezerwatach Słone Łąki, Beka, Mechelińskie Łąki).

Skupienia halofitów występują także w miejscach wysięków wód zasolonych, także na obszarze śródlądowym. Są to zarówno wysięki naturalne, słonych wód podziemnych, jak i przecieki z infrastruktury przemysłowej. Przykładami w Polsce są:

Rezerwat przyrody Słone Łąki – florystyczny rezerwat przyrody na Pobrzeżu Kaszubskim na obszarze Nadmorskiego Parku Krajobrazowego położony we Władysławowie nad Zatoką Pucką, u nasady Mierzei Helskiej. Utworzony w 1999 r. Jego utworzenie postulowano już w 1928 roku. Powierzchnia rezerwatu wynosi 27,72 ha

Solecko-Pacanowski Obszar Chronionego Krajobrazu – obszar chronionego krajobrazu położony na południowym wschodzie województwa świętokrzyskiego, na granicy z województwem małopolskim. Zajmuje powierzchnię 457,78 km² i obejmuje tereny gmin Oleśnica i Pacanów oraz część obszaru gmin Busko-Zdrój, Stopnica, Solec-Zdrój i Nowy Korczyn.

rezerwat przyrody Ciechocinek,

rezerwat przyrody Owczary,

Solecko-Pacanowski Obszar Chronionego Krajobrazu.

W Polsce wysięki wód zasolonych z bogatą florą halofilną znajdują się także w pobliżu brzegu morskiego, m.in.:

na Wyspie Chrząszczewskiej (gmina Kamień Pomorski),

koło Włodarki (gmina Trzebiatów),

pod Kołobrzegiem.

Zbiorowiska słonorośli mogą mieć charakter antropogeniczny. Występują w miejscach wydobywania i przetwarzania soli spożywczej i przemysłowej, tam, gdzie z nieszczelnych instalacji wydobywa się solanka, np. w sąsiedztwie warzelni, wzdłuż rurociągów, w fabrykach przetwórstwa sody. Halofitom sprzyja również wysypywanie soli na drogi w celu odśnieżenia, przez co stają się częste przy ciągach komunikacyjnych.

Tkanka (łac. textum) – zespół komórek o podobnej budowie, określonych czynnościach, podobnym pochodzeniu, budowie, przemianie materii i przystosowanych do wykonywania określonej funkcji na rzecz całego organizmu. Tkanki są elementami składowymi narządów i ich układów. Dział biologii zajmujący się tkankami to histologia.

Gmina Trzebiatów – gmina miejsko-wiejska położona w północno-zachodniej Polsce, w województwie zachodniopomorskim, w powiecie gryfickim. Jej siedziba znajduje się w mieście Trzebiatów. Jest jedną z największych gmin nadmorskich w Polsce, mimo że posiada tylko dwie miejscowości położone nad morzem.

Szacuje się, że w Polsce występuje 174 gatunki halofitów (143 fakultatywne i 31 obligatoryjnych), w większości rodzimych.

Zagrożenia i ochrona

Ze względu na swoją specjalizację halofity są wrażliwe na przekształcenia warunków siedliskowych, w szczególności na odwodnienie i konkurencję innych gatunków następującą w warunkach braku użytkowania pastwiskowego lub łąkarskiego. Ze względu na zagrożenie halofity w szeregu wypadkach stały się przedmiotem prawnej ochrony gatunkowej. Poza tym ich siedliska stanowią w Unii Europejskiej siedlisko przyrodnicze wymagające zachowania w obszarach Natura 2000. W Polsce poza obszarami Natura 2000 halofity chronione są też w rezerwatach.

Sole - związki chemiczne powstałe w wyniku całkowitego lub częściowego zastąpienia w kwasach atomów wodoru innymi atomami, bądź grupami o właściwościach elektrofilowych, np. kationy metali, jony amonowe i inne postaci XR4+ (gdzie X = {N, P, As, ...}, R - dowolna grupa organiczna) itp. Sole znalazły liczne zastosowania jako nawozy sztuczne, w budownictwie, komunikacji, przemyśle spożywczym i wielu innych. Sole występują w przyrodzie, jako minerały lub w organizmach żywych w roztworach płynów ustrojowych.

Liść (łac. folium) – organ roślinny, element budowy części osiowej (pędowej) roślin telomowych. Wyrastające z węzłów końcowe elementy rozgałęzień pędu, wyodrębniające się ze względu na funkcję i budowę od łodygi (nie mają np. zdolności do nieprzerwanego wzrostu). Pełnią głównie funkcje odżywcze i z tego powodu mają zwykle dużą powierzchnię umożliwiającą ekspozycję na odpowiednią ilość promieniowania słonecznego. Poza tym liście biorą udział w transpiracji i gutacji oraz wymianie gazowej. Nierzadko liście pełnią także funkcje spichrzowe, czepne, ochronne, obronne i pułapkowe, w takich przypadkach ulegając daleko idącym przystosowaniom w zakresie funkcji i budowy.

Przykłady halofitów

mannica odstająca (Puccinellia distans)

mlecznik nadmorski (Glaux maritima)

muchotrzew solniskowy (Spergularia salina)

saksauł czarny (Haloxylon aphyllum)

solanka kolczysta (Salsola kali)

soliród zielny (Salicornia herbacea)

świbka morska (Triglochin maritima)

tamaryszek (Tamarix sp.) – różne gatunki

namorzyny – gatunki rodzaju Avicennia, Rhizophora

Zobacz też

halobionty

Przypisy

↑ Jacek Herbich: Solniska nadmorskie (Glauco-Puccinellietalia, część – zbiorowiska nadmorskie) (ang.). Poradniki ochrony siedlisk i gatunków, 2004. [dostęp 2009-09-12].
↑ Andrzej Nienartowicz, Agnieszka Piernik: Śródlądowe słone łąki, pastwiska i szuwary (Glauco-Puccinellietalia, część – zbiorowiska śródlądowe) (ang.). Poradniki ochrony siedlisk i gatunków, 2004. [dostęp 2009-09-12].
R. Borówka (red.): Przyroda Pomorza Zachodniego. Szczecin: Oficyna in Plus, 2002. ISBN 8391082784.
Ingeborga Jarzyna, Piotr Mędrzycki, Katarzyna Małecka. Rośliny słonolubne na pasach zieleni drogowej i przyulicznej. „Przegląd komunalny”. 1 (196), s. 64-66, styczeń 2008 (pol.).
Kazimierz Zarzycki, Helena Trzcińska-Tacik, Wojciech Różański, Zbigniew Szeląg, Jerzy Wołek, Urszula Korzeniak: Ecological indicator values of vascular plants of Poland (Ekologiczne liczby wskaźnikowe roślin naczyniowych Polski). Kraków: Instytut Botaniki im. W. Szafera PAN, 2002, seria: Biodiversity of Poland. ISBN 83-85444-95-5.

Rezerwat przyrody Owczary – rezerwat słonoroślowy na terenie Szanieckiego Parku Krajobrazowego w gminie Busko-Zdrój, w powiecie buskim, w województwie świętokrzyskim.

Rezerwat przyrody Mechelińskie Łąki – rezerwat na Pobrzeżu Kaszubskim (utworzony decyzją Wojewody Pomorskiego w 2000 r. ., o powierzchni 113,47 ha) położony na obszarze Nadmorskiego Parku Krajobrazowego w gminie Kosakowo, przylega do Zatoki Puckiej. Celem ochrony rezerwatu jest zachowanie miejsc lęgowych i bytowania cennych gatunków ptaków wodnych i błotnych, zbiorowisk szuwarowych i łąkowych oraz specyficznych siedlisk halofilnych i typowych dla nich warunków wodnych.