Ten artykuł dotyczy brytyjskiego polityka. Zapoznaj się również z: Harold Wilson – brytyjski lekkoatleta.

James Harold Wilson, baron Wilson of Rievaulx, KG, OBE (ur. 11 marca 1916 w Huddersfield, zm. 24 maja 1995 w Londynie) – polityk brytyjskiej Partii Pracy, premier Wielkiej Brytanii w okresie od 16 października 1964 do 19 czerwca 1970 i od 4 marca 1974 do 5 kwietnia 1976 r.

Za rządów Wilsona nastąpił gwałtowny zwrot w polityce państwa w stosunku do związków zawodowych i organizacji pracodawców. Zatwierdzono także ustawę mającą zapobiegać dyskryminacji ze względu na płeć. Wielka Brytania wpadła jednak w kryzys finansowy. Kolejne problemy wywołała jednostronna deklaracja niepodległości ogłoszona przez białą mniejszość w Rodezji oraz walki w Irlandii Północnej. Spowodowało to utratę na cztery lata władzy przez Partię Pracy.

Wilson powrócił na fotel premiera, ale w 1976 nagle i niespodziewanie złożył dymisję, podobno ze względu na stan zdrowia. Dziś natomiast bardziej prawdopodobnym jest, że dymisję wymusił brytyjski kontrwywiad MI5, który miał Wilsonowi za złe głównie politykę pojednania z Irlandią. Jeden z byłych agentów ujawnił, że MI5 organizował strajk powszechny w Irlandii Północnej, by zachwiać rządem Wilsona, a także że przy pomocy usłużnych dziennikarzy sugerowano, że premier jest agentem KGB.

W ostatnich latach życia dosięgła go choroba Alzheimera.

Wczesne lata życia

Był synem Herberta Wilsona, chemika, działacza wpierw Partii Liberalnej, a następnie Partii Pracy, oraz Ethel Seddon, nauczycielki. Dzięki uzyskanemu stypendium rozpoczął naukę w miejscowej Royds Hall Secondary School. W 1931 r. musiał przerwać naukę z powodu ciężkiego duru brzusznego. W 1932 r. jego ojciec przeprowadził się do Spital w poszukiwaniu pracy. Wilson kontynuował więc naukę w miejscowej Wirral Grammar School for Boys. Miał dobre wyniki w nauce, ale nie udało mu się uzyskać stypendium naukowego. Jednak dzięki wsparciu władz lokalnych udało mu się rozpocząć studia na kierunku historia współczesna w Jesus College na Uniwersytecie Oksfordzkim w 1934 r.

Na studiach Wilson zaangażował się w działalność polityczną. Początkowo związany był z Partią Liberalną, potem z Partią Pracy. Po pierwszym roku studiów zmienił kierunek na filozofię, politologię i ekonomię. Studia ukończył z bardzo dobrymi wynikami. Po studiach pozostał na uniwersytecie i w 1937 r. został wykładowcą historii ekonomii w New College. W latach 1938-1945 pracował w University College jako asystent Williama Beveridge'a. Zajmował się wówczas sprawami bezrobocia i cyklami handlowymi.

1 stycznia 1940 r. w kaplicy Mansfield College poślubił Gladys Mary Wilson (ur. 1918), która została później znaną poetką. Byli małżeństwem aż do śmierci Harolda. Małżonkowie mieli razem dwóch synów – Robina, który został profesorem matematyki, i Gilesa, który został nauczycielem.

Po wybuchu II wojny światowej Wilson zgłosił się na ochotnika do służby wojskowej. Został jednak uznany za specjalistę i przydzielony do Służby Cywilnej. Wojnę spędził pracując jako statystyk i ekonomista dla przemysłu węglowego. W latach 1943-1944 był dyrektorem ekonomicznym i statystycznym w ministerstwie paliwa i energii.

Kiedy wojna zbliżała się do końca Wilson postanowił wystartować w wyborach parlamentarnych. Partia Pracy wybrała go jako swojego kandydata w wyborach w okręgu Ormskirk. Wilson przyjął nominację i zrezygnował z pracy w Służbie Cywilnej. Do wyborów był prelektorem ekonomii w University College. W tym czasie napisał również książkę A New Deal for Coal w której, opierając się na swoich wojennych doświadczeniach, postulował nacjonalizację tej branży przemysłu celem zwiększenia jej efektywności.

Początki kariery politycznej

Wybory 1945 r. zakończyły się lawinowym zwycięstwem Partii Pracy. Do Izby Gmin dostał się również Wilson. Od razu otrzymał rządowe stanowisko parlamentarnego sekretarza w ministerstwie robót. W 1947 r. został sekretarzem handlu zamorskiego i odbył wówczas kilka podróży do Związku Radzieckiego w celu negocjacji kontraktów zaopatrzeniowych. 14 października 1947 r. został członkiem gabinetu jako przewodniczący Zarządu Handlu. Miał wówczas 31 lat, co czyniło go najmłodszym członkiem gabinetu w XX w. Na tym stanowisku odpowiadał za zniesienie części ograniczeń wojennych. W 1950 r. zmienił okręg wyborczy od tamtej pory reprezentował okręg Huyton.

Wilson został wkrótce aktywnym działaczem lewego skrzydła partii i stronnikiem Aneurina Bevana. Razem z nim w kwietniu 1951 r. zrezygnował ze stanowisk rządowych w proteście przeciwko proponowanemu budżetowi oszczędności. Spodowało to kryzys rządowy, który doprowadził do przedterminowych wyborów zakończonych porażką Partii Pracy. Wilson został wówczas przewodniczącym grupy stronników Bevana "Keep Left", jednak wkrótce odciął się od poglądów Bevana. W 1955 r. został Kanclerzem Skarbu w laburzystowskim gabinecie cieni. W 1959 r. został dodatkowo przewodniczącym parlamentarnej komisji wydatków publicznych. W tym czasie był stronnikiem centrysty, Hugh Gaitskella, którego poparł w 1955 r. w wyborach na lidera partii przeciwko Bevanowi.

W 1960 r., korzystając z porażki Partii Pracy w ubiegłorocznych wyborach parlamentarnych, Wilson wystartował w wyborach na lidera partii, ale przegrał z Gaitskellem. W 1962 r. bez powodzenia kandydował na stanowisko wiceprzewodniczącego partii – przegrał wówczas z George'em Brownem. W 1961 r. został ministrem spraw zagranicznych w laburzystowskim gabinecie cieni. Po niespodziewanej śmierci Gaitskella w 1963 r. Wilson został kandydatem lewego skrzydła partii w wyborach lidera. Po pokonaniu George'a Browna i Jamesa Callaghana Wilson został 14 lutego 1963 r. nowym liderem Partii Pracy.

Jako lider laburzystów Wilson poświęcił się odbudowie wizerunku Partii Pracy jako partii zwartej i godnej zaufania. W manifeście wyborczym z 1963 r. postulował innowację technologiczną i przemysłową, skuteczność na wszystkich poziomach administracji i otwarcie na młode pokolenie. Wilsonowi sprzyjały podziały w łonie Partii Konserwatywnej i skandale w jakie byli zamieszani jej czołowi politycy (patrz – afera Profumo). Mimo to wybory 1964 r. zakończyły się tylko minimalnym zwycięstwem Partii Pracy, która uzyskała o 13 mandatów parlamentarnych więcej niż Partia Konserwatywna. Harold Wilson został kolejnym premierem Wielkiej Brytanii.