Harun ar-Raszid - Polski Serwis Naukowy

Harun ar-Raszid (arab. هارون الرشيد; ur. 17 marca 763 w Reju w Iranie, zm. 24 marca 809 w Tusie (ob. Meszhed), piąty i najbardziej znany kalif (od 786) z dynastii Abbasydów, ojciec kalifów Al Mamuna i Al-Amina. Jeden z najwybitniejszych władców muzułmańskich, mecenas nauki i sztuki. W Europie zyskał popularność jako bohater cyklu "Księgi tysiąca i jednej nocy", który przez samych Arabów jest nisko ceniony ze względu na walory literackie.

Kalif (od arab. chalifa – następca) – tytuł następców Mahometa, czyli przywódców muzułmańskich społeczności państwowo-religijnych zwanych kalifatami. Pierwszym kalifem po śmierci Mahometa w 632 roku został Abu Bakr. Po zamordowaniu kalifa Alego w 661 roku doszło do rozłamu wewnątrz islamu w wyniku sporu o sukcesję na szyitów i sunnitów. Kalifowie szybko zaczęli tracić władzę polityczną nad rozrastającym się imperium muzułmańskim. W 909 r. powstał szyicki kalifat w Kairze, zniszczony przez Saladyna w 1171 r. W 929 roku emir Kordoby Abd ar-Rahman III ogłosił się kalifem, jednak już w 1031 kordobański kalifat rozpadł się.

Syria (arab. سوريا / سورية, transk. Sūriyya, nazwa oficjalna: Syryjska Republika Arabska الجمهورية العربية السورية Al-Dżumhurijja al-Arabijja as-Surijja) – arabskie państwo na Bliskim Wschodzie, graniczące z Turcją (822 km), Irakiem (605 km), Jordanią (375 km), Libanem (375 km) i Izraelem (76 km).

Wybrane wiadomości

Harun ar-Raszid urodził się w Persji i tam spędził swoje dzieciństwo pod opieką bogatej i wpływowej irańskiej rodziny Barmakidów. Po śmierci kalifa Al-Mahdiego, ojca Haruna, następcą został starszy brat Haruna, jako Al-Hadi. Harun ar-Raszid zdetronizował go i kazał zamordować w 786, sam zostając kalifem w Bagdadzie. Wraz z jego dojściem do władzy, wzmocniła się niebywale pozycja rodu Barmakidów. Utrzymanie integralności terytorialnej kalifatu, który obejmował wówczas największy zasięg terytorialny, wymagało nieprzerwanych działań wojennych i stało się kluczowym elementem polityki zagranicznej Ar-Raszida. Pociągnęło to za sobą kolejne wojny z Cesarstwem Bizantyjskim (zajęcie Anatolii, Cypru, zmuszenie cesarza bizantyjskiego do zapłacenia wysokiego trybutu) oraz tłumienie nieprzerwanych buntów w rozległej monarchii: w Syrii, Jemenie i Egipcie. Panowanie Haruna ar-Raszida zbiegło się z okresem rządów w Europie Karola Wielkiego. Stałe stosunki dyplomatyczne z Frankami, oraz hojne dary którymi obdarzał Karola Wielkiego (m. in. przekazał mu w prezencie słonia indyjskiego o imieniu Abu Abbas), pozwoliły mu na uzyskanie sojusznika w walce z Cesarstwem Bizantyjskim i kalifatem Kordowy (wówczas pod władzą Ummajadów) w Hiszpanii. O rzekomych kontaktach Haruna ar-Raszida z Karolem Wielkim (wraz ze szczegółami, w rodzaju podarunku w postaci słonia "od króla Persji Aarona", bo Harun to właśnie odpowiednik biblijnego Aarona) wspominają wyłącznie autorzy zachodni, np. Einhard w "Życiu Karola Wielkiego". Źródła arabskie milczą na ten temat, a w każdym razie są powściągliwe. Rządy sprawował początkowo przy pomocy Barmakidów, którzy pełnili eksponowane stanowiska w administracji państwa od panowania kalifa Al-Mansura (754-775). W 803 roku doszło do upadku Barmakidów, najprawdopodobniej z obawy przed ich zbyt rosnącymi wpływami. Trzeba pamiętać, że byli w odróżnieniu od kalifa szyitami. Zaczęło się od zgładzenia wezyra Dżafara, najbliższego towarzysza kalifa. Jako przyczynę podano, iż rzekomo miał romans z siostrą kalifa, Al-Abbasą, która na domiar wszystkiego urodziła w sekrecie ich wspólnego syna. Dziecko zostało ukryte w Mekce w czasie hadżdżu, ale Ar-Raszid i tak się o wszystkim dowiedział. Po Dżafarze zgładzeni zostali wszyscy pozostali członkowie rodu, a ich bajeczna fortuna skonfiskowana.

Słoń indyjski (Elephas maximus) - ssak z rzędu trąbowców, jeden z trzech żyjących gatunków rodziny słoniowatych, zamieszkujący lasy i zarośla Azji Południowej i Południowo-Wschodniej.

Al-Chajzuran (arab. الخيزران بنت عطاء) ( zm. 789 r.) – żona kalifa Al-Mahdiego i matka kalifów Al-Hadiego i Haruna ar-Raszida z dynastii Abbasydów. Pochodziła z Jemenu. Została porwana z rodzinnego domu przez Beduinów i sprzedana na targu niedaleko Mekki odbywającemu pielgrzymkę Al-Mahdiemu. Oskarżana bywa o otrucie swego starszego syna, Al-Hadiego.

W polityce wewnętrznej stał się znany jako mecenas twórców. Rozkwit kalifatu związany był przede wszystkim w architekturze z budową obiektów sakralnych (głównie nowych meczetów) oraz rozwojem klasycznej literatury arabskiej. Panowanie Haruna ar-Raszida było szczytem epoki Abbasydów, przed śmiercią podzielił swoje państwo pomiędzy synów: Al-Amina i Al-Mamuna. Zapoczątkowało to okres powolnego upadku kalifatu w następnym stuleciu.

Architektura (gr. αρχιτεκτονική architektonike) – czynność projektowania i konstruowania budynków oraz innych struktur przez osobę lub komputer, głównie dla zapewnienia schronienia. Szersza definicja często włącza projekt całości otoczenia od skali makro, czyli jak budynek zintegruje się z otoczeniem, do skali mikro, czyli detale architektoniczne i konstrukcyjne, czasami meble miejskie. Jako zajęcie, architektura to rola osób i komputerów zapewniających usługi architektoniczne. Jako dokumentacja, zazwyczaj bazuje na rysunkach, architektura definiuje charakter budynku. Architekci za główne zadanie mają zapewnienie potrzeb przestrzennych i mieszkaniowych w pewnych grupach przez kreatywne organizowanie materiałów oraz komponentów, biorąc pod uwagę masę, przestrzeń, formę, głośność, teksturę, strukturę, światło, cień, materiały, program oraz pragmatyczne elementy takie jak: koszt, limity technologiczne i konstrukcyjne, aby osiągnąć równowagę z funkcjonalnym, ekonomicznym oraz często z artystycznymi i estetycznymi aspektami. To odróżnia architekturę od inżynierii.

Anatolia (tureckie Anadolu) – kraina, należąca do Turcji, na półwyspie Azja Mniejsza (którego jest synonimem), leżąca między Morzem Czarnym a Zatoką Aleksandretty.

Był ostatnim kalifem, który brał osobisty udział w hadżdżu, pielgrzymce do Mekki i Medyny.

Idealizowany (np. przez historyka Ibn Kasira) jako najzdolniejszy z władców abbasydzkich, u szczytu świetności kulturalnej i politycznej kalifatu. Na Zachodzie najlepiej znany jako bohater cyklu “Tysiąca i jednej nocy”, baśni, wytworu naiwnej fantazji ludowej, który możny porównać z naszymi legendami o królu Kazimierzu Wielkim, jako „królu chłopskim”.

Europa – część świata (określana zwykle tradycyjnym, acz nieścisłym mianem kontynentu), leżąca na półkuli północnej, na pograniczu półkuli wschodniej i zachodniej, stanowiąca wraz z Azją kontynent Eurazję.

Abu Abdullah Musa ibn Mahdi al-Hadi (arab. أبو عبد الله موسى بن المهدي الهادي‎) (? - 786), czwarty kalif z dynastii Abbasydów, najstarszy syn Al-Mahdiego i Haruna ar-Raszida. Krótkie panowanie w latach 785 - 786, zostało przerwane przez przejęcie władzy przez jego brata Haruna, mającego silne poparcie w wojsku.

Kalendarium życia Ar-Raszida

763

17 marca urodził się Harun, syn kalifa al-Mahdiego i Jemenki (czyli "południowej Arabki" według pojęć samych Arabów) Al-Chajzuran.

782

Harun na czele jednej z wypraw wojennych przeciw Bizantyjczykom dociera aż do Bosforu i osiąga traktat pokojowy na bardzo korzystnych warunkach; w uznaniu zasług otrzymuje zaszczytny tytuł Ar-Raszid (który zostanie jego tytułem koronacyjnym), zostaje mianowany drugim po Al-Aminie następcą tronu oraz namiestnikiem Ifrikijji (ob. Tunezja), Egiptu, Armenii i Azejberdżanu.

Witold Roman Lutosławski (ur. 25 stycznia 1913 w Warszawie, zm. 7 lutego 1994 w Warszawie), polski kompozytor współczesny i dyrygent, także pianista. Syn Józefa Lutosławskiego. Uważany za najwybitniejszego – obok Chopina i Szymanowskiego – polskiego kompozytora wszech czasów.

Cesarstwo Bizantyńskie (w literaturze można też spotkać formę Cesarstwo Bizantyjskie[1]) – termin historiograficzny używany od XIX wieku na określenie greckojęzycznego, średniowiecznego cesarstwa rzymskiego ze stolicą w Konstantynopolu. Używane zamiennie określenie Cesarstwo Wschodniorzymskie jest bardziej popularne w odniesieniu do okresu poprzedzającego upadek Cesarstwa Zachodniorzymskiego. Ze względu na dominację greckiej kultury, języka oraz ludności, Bizancjum było w wielu ówczesnych krajach Europy Zachodniej nazywane "Cesarstwem Greków"[2], podczas gdy dla jego mieszkańców było to po prostu Cesarstwo Rzymskie (łac. Imperium Romanum, gr. Βασίλειον Ῥωμαίων), a jego cesarze kontynuowali nieprzerwaną sukcesję cesarzy rzymskich. Świat islamu znał Bizancjum pod nazwą Rûm (ar. روم, "ziemia Rzymian").

786

14 września starszy brat Haruna, kalif Al-Hadi, umiera w tajemniczych okolicznościach — powstaje plotka, że odpowiedzialna za jego śmierć jest jego matka, Al-Chajzuran. Harun zostaje nowym kalifem a Jahja Barmaki zostaje jego wielkim wezyrem. Znaczny wpływ na politykę nowego kalifa wywiera jego matka.

Al-Mahdi (? - 785), trzeci kalif z dynastii Abbasydów, ojciec dwóch kolejnych kalifów Al-Hadiego i Haruna ar-Raszida. Panował w latach 775 - 785. W 782 roku wojska dowodzone przez jego syna Haruna zaatakowały Bizancjum i dotarły do Bosforu, zmuszając Bizancjum do zapłaty trybutu w zamian za zawarcie rozejmu.

Arabowie (arab.: عرب `Arab, w pierwotnym znaczeniu: "koczownicy") – grupa ludów pochodzenia semickiego zamieszkująca od czasów starożytnych Półwysep Arabski. Większość Arabów to ludzie biali, choć w Afryce spotkać też można Arabów o negroidalnym wyglądzie.

789

Al-Chajzuran umiera zostawiając Haruna w zasadzie jako jedynowładcę.

791

Harun prowadzi wojnę przeciw Bizancjum.

795

W celu zapobieżenia rebeliom szyickim, Harun aresztuje imama szyickiego, Musę al.-Kazima.

796

Harun przenosi siedzibę kalifacką oraz rządu z Bagdadu do Ar-Rakka nad Eufratem.

799

Harun zleca Sindiemu Ibn Szahikowi otrucie siódmego imama szyickiego, Musy al-Kazima, przebywającego od 4 lat w więzieniu.

Al-Amin (właściwie Abu Abd Allah Muhammad ibn Harun al-Amin, arab. أبو عبد الله محمد بن هارون الأمين ur. 787, zm. 24/25 września 813) – kalif z dynastii Abbasydów, panujący w latach 809-813.

Frankowie(łac. gens Francorumlub Franci) - to nazwa zbiorcza określająca zachodniogermańską federację plemion, u swoich, uchwytnych źródłowo, początków, tj. w III w. n.e., zamieszkującą tereny na północ i wschód od dolnego Renu. Między trzecim, a piątym wiekiem część Franków najeżdżała terytorium Rzymu, gdy inna część weszła w skład rzymskich wojsk w Galii. Tylko Frankowie saliccy utworzyli królestwo na terenach rzymskich. Pod wodzą rodzimej dynastii Merowingów podbili niemal cała Galię. Pod władzą Karolingów państwo to stałą się wiodącą siłą chrześcijańskiego Zachodu. Jego rozpad dał początek dwóm wiodącym siłom średniowiecza: królestwu Francji i państwu niemieckiemu.

800

Harun mianuje Ibrahima Ibn al-Aghlaba namiestnikiem Ifrikijji, w praktyce pół autonomicznym władcą w zamian za coroczną daninę. Od niego bierze początek dynastia Aghlabidów.

802

Harun przekazuje w darze Karolowi Wielkiemu dwa białe słonie.

803

Upadek Barmakidów – Harun zdobywa jeszcze więcej władzy w państwie.

805

Harun zwycięża cesarza bizantyjskiego Nicefora I Genika w bitwie pod Krasos

Język arabski – język należący do południowej grupy języków semickich, zapisywany alfabetycznym pismem arabskim od strony prawej do lewej. Kod ISO 639-3: ar/ara

Abū Dżafar Abd Allah Ibn Harun al-Mamun (arab. ابوجعفر عبدالله المأمون) (ur. 13 września 786, zm. 9 sierpnia 833) – kalif z dynastii Abbasydów panujący od r. 813 aż do śmierci.

807

Wojska Haruna okupują Cypr.

809

Harun prowadzi działania wojenne na Cyprze, zwycięża w pierwszej bitwie w północnej części wyspy. Umiera 24 marca w okolicy Tus (ob. Meszhed).

Harun ar-Raszid w sztuce

Janusz Makarczyk - sztuka teatralna Harun al Raszyd, wystawiona w 1932 i 1935 w Sofii, Burgas, Warnie i w Berlinie; podobno także w 1931 w Warszawie z muzyką Witolda Lutosławskiego

Harun ar-Raszid jest bohaterem powieści "Al-Abbasa ucht Ar-Raszid" (Al-Abbasa siostra Ar-Raszida) autorstwa pisarza arabskiego pochodzącego z Libanu, Dżurdżi Zajdana (1861-1914), tworzącego w Egipcie w okresie odrodzenia arabskiego (arab. an-nahda).

Karol Wielki (łac. Carolus Magnus , fr. Charlemagne, niem. Karl der Große) (ur. 2 kwietnia 742 lub 747, zm. 28 stycznia 814 w Akwizgranie) – król Franków i Longobardów, od 25 grudnia 800 roku cesarz Imperium Rzymskiego. Wnuk Karola Młota.

Jemen (اليمن Al-Jaman, Republika Jemeńska, الجمهوريّة اليمنية Al-Dżumhurijja al-Jamanijja) – azjatyckie państwo położone na Półwyspie Arabskim nad Morzem Arabskim, Zatoką Adeńską i Morzem Czerwonym, pomiędzy Omanem i Arabią Saudyjską. Stolica: Sana. Największe miasta: Sana, Aden, Taizz, Al-Hudajda i Al-Mukalla.

Przypisy

Hauziński, Burzliwe dzieje kalifatu bagdadzkiego, Warszawa Kraków 1993, s. 83
Hitti Ph. K.: Dzieje Arabów, Warszawa 1969, s. 246
Hauziński, op. cit., s. 242-244
Hauziński, op. cit., s. 119

Bibliografia

Hauziński J.: Burzliwe dzieje kalifatu bagdadzkiego, Warszawa-Kraków 1993
Hitti Ph. K.: Dzieje Arabów, Warszawa 1969
Lewis B.: Muzułmański Bliski Wschód, Gdańsk 2003

Mecenas sztuki - od nazwiska Gajusza Cilniusza Mecenasa - osoba lub instytucja, popierająca rozwój literatury i sztuki, która udziela wsparcia finansowego artystom, instytucjom kulturalnym lub naukowym bez żadnych zobowiązań ze strony obdarowywanej. Opiekun artystów.

Trybut (łac. tributum) - danina, zwykle pieniężna, świadczona przez jednego władcę drugiemu jako wyraz uznania zwierzchności terytorialnej, senioralnej. Przez władców polskich trybut płacony był cesarstwu przez Bolesława Chrobrego do 1000 r, a potem przez Mieszka II i jego następców ( z wyjątkiem krótkiego okresu za panowania Bolesława Szczodrego) z całego obszaru państwa. Trybutu nie płacił Bolesław Krzywousty po 1109 r, a później znów był uiszczany przez książąt w okresie rozbicia dzielnicowego. Na początku XIII w., w okresie rozkładu władzy cesarskiej trybut zanikł.